Η Δέηση στον Άγιο Πέτρο της Κορίσας: το αντίγραφο της τοιχογραφίας του 1967

Η Δέηση από το ερημητήριο του Αγίου Πέτρου της Κορίσας· αντίγραφο του 1967 των Dragomir Jašović, Ljubomir Brajović και Petar Balabanović. Εθνικό Μουσείο Βελιγραδίου, Πινακοθήκη Τοιχογραφιών.

Η Δέηση στον Άγιο Πέτρο της Κορίσας, ζωγραφισμένη στα τέλη του 12ου ή στις αρχές του 13ου αιώνα, καταλάμβανε την ανώτερη ζώνη του ιερού στο σπηλαιώδες ερημητήριο κοντά στο Πρίζρεν. Ο Χριστός κάθεται ένθρονος ανάμεσα στη Θεοτόκο και στον άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο, που τον πλησιάζουν ικετευτικά. Η σύνθεση που σώζεται ανήκει στο παλαιότερο από τα δύο στρώματα τοιχογραφιών που έχουν διατηρηθεί στον χώρο.

Η σημερινή της όψη είναι και μαρτυρία απώλειας. Η εικόνα που παρουσιάζεται εδώ είναι αντίγραφο φυσικού μεγέθους, που φιλοτεχνήθηκε το 1967 από τους Dragomir Jašović, Ljubomir Brajović και Petar Balabanović. Φιλοτεχνημένο με τέμπερα καζεΐνης πάνω σε λινό μουσαμά, έχει διαστάσεις 2,21 × 2,22 μέτρα και διατηρεί τα ακανόνιστα όρια, τις αποξέσεις και τα κενά της μεσαιωνικής τοιχογραφίας. Το αντίγραφο της Δεήσεως του Αγίου Πέτρου της Κορίσας φυλάσσεται στην Πινακοθήκη Τοιχογραφιών του Εθνικού Μουσείου του Βελιγραδίου.

Μια Δέηση μέσα στο σπηλαιώδες ιερό

Το ερημητήριο διαμορφώθηκε μέσα σε ένα μικρό φυσικό σπήλαιο, στο φαράγγι πάνω από το χωριό Κορίσα. Λίγες αρχιτεκτονικές επεμβάσεις διατάραξαν τον βραχώδη περίβολό του. Η πρόσβαση γινόταν από τα νότια, όπου βρισκόταν η κύρια τοιχοποιία, ενώ στο βόρειο τμήμα βρισκόταν ο τάφος που ανοίχτηκε για τον Άγιο Πέτρο της Κορίσας, τον Σέρβο ερημίτη, οι οπαδοί του οποίου ανέλαβαν την αρχαιότερη ζωγραφική διακόσμηση.

Οι τοιχογραφίες εκείνες εκτείνονταν πάνω από την κρηπίδα σε δύο εικονογραφικές ζώνες. Τοποθετημένη ψηλά στον χώρο του ιερού, η Δέηση του Αγίου Πέτρου της Κορίσας απέκτησε λειτουργικό ρόλο, αν και το θέμα αυτό ανατίθετο σπανιότερα στο άνω μέρος ενός ιερού. Η εγγύτητα του τάφου του αγίου επηρέαζε και την πρόσληψή της. Μέσα σε ένα περιβάλλον λατρείας, ασκητικής απομόνωσης και ταφής, στεκόταν μια σύνθεση που συνδέεται με τη μεσιτεία και την Έσχατη Κρίση.

Η λέξη Δέηση σημαίνει προσευχή ή ικεσία. Η καθιερωμένη εικονογραφική της μορφή φέρνει τη Θεοτόκο και τον άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο μπροστά στον Χριστό ως κορυφαίους μεσίτες για την ανθρωπότητα. Σε συντομευμένη μορφή, η σκηνή παραπέμπει στην επερχόμενη κρίση και στην ελπίδα της θείας ευσπλαχνίας. Οι εσχατολογικοί αυτοί συσχετισμοί εξηγούν εν μέρει την παρουσία της σε ταφικά περιβάλλοντα σε όλο τον ανατολικοχριστιανικό κόσμο.

Η σύνθεση της Δεήσεως του Αγίου Πέτρου της Κορίσας

Ο Χριστός καταλαμβάνει το κέντρο της σχεδόν τετράγωνης σύνθεσης, καθισμένος μετωπικά σε θρόνο με ψηλή πλάτη. Η μεγάλη μορφή του δίνει στην εικόνα τον κατακόρυφο άξονά της, ενώ ο σταυροφόρος φωτοστέφανος δηλώνει την ταυτότητά του, παρά τη μεγάλη φθορά του προσώπου και των ενδυμάτων. Ωχρός ιματισμός απλώνεται πλατιά πάνω στο άνω σώμα, διασταυρούμενος με βαθύτερο κόκκινο ένδυμα από κάτω. Κοντά στη βάση του θρόνου, ένα κόκκινο πεδίο χωρισμένο με πλέγμα παραμένει ορατό ανάμεσα στις απώλειες.

Στα δεξιά του Χριστού, δηλαδή αριστερά του θεατή, η Θεοτόκος γέρνει το κεφάλι και απλώνει τα χέρια προς αυτόν. Το σκούρο πορφυρό μαφόριό της σχηματίζει μια μακριά, στενή σιλουέτα, με τις πτυχές του να αποδίδονται με σταθερές γραμμικές πινελιές. Ο άγιος Ιωάννης καταλαμβάνει την αντίθετη πλευρά. Ψηλότερος και πιο επιμηκυσμένος, γέρνει προς τον θρόνο, με την κλίση της μορφής του να αντηχεί στην καμπύλη του ώχρινου φωτοστέφανου. Το γαλάζιο βάθος ενοποιεί τη σύνθεση, κρατώντας ωστόσο σαφώς διακριτά τα αντιθετικά ενδύματα.

Η Δέηση του Αγίου Πέτρου της Κορίσας διατηρεί μια γενικά ισορροπημένη δομή, χωρίς να εξαρτάται από αυστηρή αμφίπλευρη αντιστοιχία. Τα απλωμένα χέρια της Παρθένου ανοίγουν τον χώρο δίπλα στον Χριστό· οι σταυρωμένοι βραχίονες του Προδρόμου τραβούν την κίνηση προς το εσωτερικό του στήθους του. Η φθορά έχει διακόψει αρκετά περιγράμματα, ωστόσο η κατεύθυνση της προσευχής παραμένει ευανάγνωστη. Πάνω από τις ιερές μορφές, θραύσματα γεωμετρικής διακοσμητικής ταινίας διατηρούν περάσματα κόκκινου, λευκού και μπλε.

Τα σταυρωμένα χέρια του αγίου Ιωάννη του Προδρόμου

Το πιο ασυνήθιστο γνώρισμα της σύνθεσης της Κορίσας είναι η χειρονομία του αγίου Ιωάννη. Στις περισσότερες παραστάσεις Δεήσεως, ο Πρόδρομος υψώνει ή απλώνει τα χέρια προς τον Χριστό, αντηχώντας τη στάση προσευχής της Θεοτόκου. Στη Δέηση του Αγίου Πέτρου της Κορίσας, οι πήχεις του διασταυρώνονται πάνω στο στήθος. Το κεφάλι του γέρνει απότομα, και ολόκληρη η μορφή φαίνεται συμπιεσμένη από την κίνηση της υποταγής.

Μέσα σε μοναστικό περιβάλλον, η στάση είχε ιδιαίτερη ηθική σημασία. Τα σταυρωμένα χέρια μπορούσαν να εκφράζουν υπακοή και ταπείνωση, μαζί με την ευλάβεια που αναμενόταν από έναν ασκητή. Η χειρονομία διατηρεί έτσι τον μεσιτευτικό ρόλο του Προδρόμου, προσαρμόζοντάς τον στο πνευματικό περιβάλλον του ερημητηρίου. Ο Ιωάννης πλησιάζει τον ένθρονο Κριτή μέσα από σωματική αυτοσυγκράτηση, με τα χέρια κρατημένα κοντά στο στήθος αντί να απλώνονται προς τα έξω.

Η εικονογραφική αυτή παραλλαγή δίνει στη Δέηση του Αγίου Πέτρου της Κορίσας τοπική έμφαση, χωρίς να την απομακρύνει από την ευρύτερη ανατολικοχριστιανική παράδοση. Η μελέτη της Tatjana Starodubcev στο περιοδικό Zograf τοποθετεί το πρώτο στρώμα των τοιχογραφιών της Κορίσας μέσα στην επιστημονική συζήτηση για τις καλλιτεχνικές επαφές της μεσαιωνικής Σερβίας με την Ανατολή, μαζί με τις πιθανές οδούς που ακολούθησαν οι μορφές αυτές.

Γραμμή, χρώμα και το παλαιότερο ζωγραφικό στρώμα

Καφέ πινελιές κυβερνούν μεγάλο μέρος της σωζόμενης εικαστικής γλώσσας. Ορίζουν τα περιγράμματα των σωμάτων, τις διαιρέσεις μέσα στα ενδύματα και τα κύρια χαρακτηριστικά του προσώπου. Πάνω στις έγχρωμες επιφάνειες, οι πτυχές του ιματισμού λειτουργούν ως γραφικά σχέδια και αντιστοιχούν μόνο κατά διαστήματα στον υπονοούμενο όγκο ή στην κίνηση του σώματος από κάτω. Επίπεδες περιοχές πορφυρού, μπλε, κόκκινου και γκριζοπράσινου φέρουν μεγάλο μέρος της σύνθεσης.

Τα πρόσωπα ζωγραφίστηκαν κυρίως σε ώχρα, με γκρίζες σκιές και ανομοιόμορφα περάσματα ερυθρωπού χρώματος στα μάγουλα. Η πλαστική απόδοση παραμένει περιορισμένη, και το οπτικό βάρος των μορφών προέρχεται από το περίγραμμα, την κλίμακα και τη χρωματική αντίθεση. Ιδιαίτερα δυναμική απέναντι στο κορεσμένο γαλάζιο πεδίο είναι η κεντρική μετωπικότητα του Χριστού· οι πλευρικές μορφές, συγκριτικά, είναι στενότερες και πιο εύκαμπτες στην κίνησή τους.

Η τολμηρή γραμμικότητα της Δεήσεως του Αγίου Πέτρου της Κορίσας πρέπει να νοηθεί και σε σχέση με τις οικείες συνθήκες του σπηλαίου. Η μνημειακή ζωγραφική συμπιέστηκε εδώ σε ένα μικρό ασκητικό περιβάλλον. Οι άμεσες μορφές, οι περιορισμένες τονικές μεταβάσεις και οι έντονες χειρονομίες έκαναν την εικόνα ευανάγνωστη μέσα σε κλειστό ιερό, του οποίου οι βραχώδεις τοίχοι πρόσφεραν ελάχιστα από την κανονική επιφάνεια που διατίθεται σε έναν συμβατικό ναό.

Το αντίγραφο της τοιχογραφίας του 1967 στο Βελιγράδι

Οι Jašović, Brajović και Balabanović αντέγραψαν τη ζωγραφική όπως σώζεται, διατηρώντας τις εκτεθειμένες περιοχές και τις διάσπαρτες απώλειες χρώματος, αντί να συμπληρώσουν τις ελλείπουσες μορφές εικασιακά. Γκρίζα περάσματα σημαδεύουν τις μεγαλύτερες διακοπές γύρω από την περίμετρο και τον θρόνο, ενώ πολυάριθμες ωχρές αποξέσεις διασχίζουν πρόσωπα, ενδύματα, φωτοστεφάνους και βάθος. Η επιφάνεια που προκύπτει επιτρέπει στο αντίγραφο να μεταφέρει κάτι από τη φυσική ιστορία της τοιχογραφίας, παράλληλα με την εικονογραφία της.

Φιλοτεχνημένο σε λινό μουσαμά, το αντίγραφο μπορούσε να εκτεθεί μακριά από το εύθραυστο εσωτερικό του σπηλαίου, διατηρώντας ωστόσο την κλίμακα του αρχικού συνόλου. Η θέση του στην Πινακοθήκη Τοιχογραφιών ανήκει σε μια ευρύτερη μουσειακή πρακτική τεκμηρίωσης της μεσαιωνικής τοιχογραφίας μέσω προσεκτικά εκτελεσμένων αντιγράφων. Η έκθεση της Σερβικής Ακαδημίας Επιστημών και Τεχνών του 2017 παρουσίασε ομοίως πιστά αντίγραφα τοιχογραφιών δίπλα σε πρωτότυπα έργα, στην επισκόπηση της σερβικής καλλιτεχνικής κληρονομιάς από τον 12ο αιώνα και εξής.

Για τη μελέτη, η Δέηση του Αγίου Πέτρου της Κορίσας επιβιώνει επομένως σε δύο συγγενικές υλικές καταστάσεις: την αποσπασματική μεσαιωνική ζωγραφική μέσα στο ερημητήριο και το αντίγραφο του 1967 με τέμπερα καζεΐνης στο Βελιγράδι. Το δεύτερο έχει καταγραφεί με τον αριθμό ευρετηρίου 27_907.

Σχετική ανάγνωση: Οι τοιχογραφίες του Αγίου Πέτρου της Κορίσας: ο αρχάγγελος Μιχαήλ και η ουράνια λειτουργία, για το ευρύτερο πρόγραμμα του ίδιου ναού· Πρόσωπα αρχαγγέλων στην Παντάνασσα του Μυστρά, για τη μεταγενέστερη παλαιολόγεια απόδοση των ιερών προσώπων.