Η στέψη και η ανύψωση στην ασπίδα στον Σκυλίτζη της Μαδρίτης (φ. 10v)
Η στέψη στον Σκυλίτζη της Μαδρίτης, στο φύλλο 10v, είναι μία από τις πιο συχνά αναπαραγόμενες εικόνες της βυζαντινής αυτοκρατορικής εξουσίας που περιέχει το χειρόγραφο. Δύο στεφανωμένες μορφές στέκουν πάνω σε μια τεράστια κόκκινη ασπίδα, ενώ κάτω από αυτήν άνδρες στηρίζουν το βάρος της· στρατιωτικές και αυλικές ομάδες πιέζουν από τις δύο πλευρές, με τα χέρια υψωμένα σε επευφημία και με μακριές σάλπιγγες που ξεπροβάλλουν πάνω από τα κεφάλια. Η σκηνή ανήκει στη Σύνοψη Ιστοριών του Ιωάννη Σκυλίτζη, που φυλάσσεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ισπανίας με τον αριθμό VITR/26/2, ένα ελληνικό περγαμηνό χειρόγραφο που φιλοτεχνήθηκε πιθανότατα στη Σικελία γύρω στα μέσα του 12ου αιώνα. Ο πρόσφατος κατάλογος έκθεσης της βιβλιοθήκης ταυτίζει τη μικρογραφία με την ανάρρηση και στέψη του Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβέ, αυτοκράτορα από το 811 ως το 813, και την αποδίδει στον μικρογράφο που συμβατικά ονομάζεται Α1.
Η ταύτιση αυτή, ωστόσο, δεν εξαντλεί όσα συμβαίνουν στην εικόνα. Ο ίδιος ο εικονογραφικός τύπος έχει προκαλέσει επίμονες δυσκολίες. Η Βασιλική Τσαμάκδα έχει υποστηρίξει ότι η μικρογραφία φαίνεται να διασώζει ή να προσαρμόζει ένα διαφορετικό πρότυπο στέψης: ένας νεότερος αυτοκράτορας, αριστερά του θεατή, στέφεται από έναν αρχαιότερο άρχοντα στα δεξιά, ενώ και οι δύο υψώνονται πάνω σε ασπίδα. Η Έλενα Μπόεκ περιγράφει γι' αυτό το φύλλο 10v με μεγαλύτερη επιφύλαξη ως «στέψη συναυτοκράτορα και ανάρρηση πάνω σε ασπίδα», ταύτιση που συνδέεται και με την καταγραφή του Wikimedia για την εικόνα. Η απεικόνιση ενός ιστορικού γεγονότος και η ιστορία του εικαστικού προτύπου με το οποίο αποδόθηκε μπορεί επομένως να έχουν αποκλίνει.
Ο ίδιος ο κώδικας, με περισσότερες από πεντακόσιες αφηγηματικές μικρογραφίες πλεγμένες με το ελληνικό κείμενο, είναι μία από τις εξαιρετικές επιβιώσεις της μεσαιωνικής ιστορικής εικονογράφησης. Η περιγραφή του χειρογράφου στην Εθνική Βιβλιοθήκη προσφέρει τη θεσμική περιγραφή του, ενώ το Ερευνητικό Πρόγραμμα για τον Σκυλίτζη της Μαδρίτης έχει προσεγγίσει την εικονογράφησή του ως τμήμα ευρύτερης έρευνας για το κείμενο, τις λεζάντες, την αφήγηση και την εικαστική πρακτική.
Η στέψη στον Σκυλίτζη της Μαδρίτης και η ανάρρηση στην ασπίδα
Όλα στη σύνθεση εξαρτώνται από τον μεγάλο κόκκινο δίσκο στο κέντρο της. Είναι μια ασπίδα μεγεθυμένη σε σχεδόν αρχιτεκτονική κλίμακα, που φαίνεται λοξά, ώστε το κυκλικό της σχήμα να γίνεται πλατιά έλλειψη. Δύο άρχοντες καταλαμβάνουν την πάνω επιφάνειά της. Από κάτω, μισοκρυμμένες μορφές σκύβουν και αγωνίζονται κάτω από το βάρος· ένας άνδρας προβάλλει μπροστά στη βάση της σύνθεσης, με το σώμα λυγισμένο απότομα, κάνοντας την πράξη της ανύψωσης άμεσα ευανάγνωστη ακόμη και στην κλίμακα του χειρογράφου.
Η μικρότερη αυτοκρατορική μορφή, αριστερά του θεατή, στέκεται σχεδόν μετωπικά με μακρύ χρυσοκάστανο ένδυμα και στέμμα. Ο άρχοντας δίπλα του είναι ψηλότερος και οπτικά πιο επιβλητικός, ντυμένος στα βαθιά μπλε, με πλατύ χρυσό κάθετο κόσμημα και διαμαντοστόλιστο στέμμα. Το δεξί του χέρι εκτείνεται πάνω από το κεφάλι του νεότερου, στην πράξη της στέψης. Κόκκινος φωτοστέφανος περικλείει το κεφάλι του, ενισχύοντας την ιεραρχική διάκριση που έχει ήδη καθιερωθεί με την κλίμακα, την ενδυμασία και τη χειρονομία.
Γύρω τους, το πλήθος διαιρείται με μεγάλη σαφήνεια. Αριστερά, στενά ομαδοποιημένες μορφές περιλαμβάνουν άνδρες που συνδέονται οπτικά με το στρατιωτικό στοιχείο της τελετής· στην αντίθετη πλευρά στέκει ένα ακόμη συμπιεσμένο σώμα μαρτύρων. Αρκετές μακριές, ευθείες σάλπιγγες υψώνονται πίσω από τις ομάδες, με τα διευρυμένα στόμιά τους να προβάλλουν πάνω από τα κεφάλια. Υψωμένα χέρια, σώματα κεκλιμένα προς τα μέσα, όργανα που σπάζουν την κενή περγαμηνή από πάνω: οι πλευρικές ομάδες στρέφουν την προσοχή προς την ασπίδα και τους δύο όρθιους άρχοντες.
Η ανύψωση ενός άρχοντα πάνω σε ασπίδα είχε αρχαίους στρατιωτικούς συσχετισμούς στη ρωμαϊκή και βυζαντινή παράδοση. Εξέφραζε εκλογή και επευφημία, μέσα από τη ρητή σωματική ανύψωση του εκλεγμένου πάνω από εκείνους που τον αναγνώριζαν. Στη μέση βυζαντινή περίοδο, η αυτοκρατορική στέψη είχε αποκτήσει περίτεχνο εκκλησιαστικό πλαίσιο. Το φύλλο συμπιέζει πρακτικές που ανήκουν σε διαφορετικά τελετουργικά περιβάλλοντα σε μία εμβληματική εικόνα, και το να θεωρηθεί κατά γράμμα οπτική καταγραφή τελετής του 811 θα της απέδιδε τεκμηριωτική ακρίβεια που δεν μπορεί να σηκώσει με ασφάλεια. Η σκηνή αποδίδει το πολιτικό τελετουργικό μέσα από το εικαστικό λεξιλόγιο που διέθετε ένας μικρογράφος του 12ου αιώνα.
Ποιος στέφεται στην πραγματικότητα;
Η θέση του κειμένου μέσα στο χειρόγραφο ενθάρρυνε φυσιολογικά την παραδοσιακή σύνδεση της μικρογραφίας με τον Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβέ. Ο Μιχαήλ ανέβηκε στην εξουσία τον Οκτώβριο του 811, μετά τη σύντομη και ταραγμένη βασιλεία του Σταυρακίου. Στην αφήγηση του Σκυλίτζη περιγράφεται να δέχεται την αυτοκρατορική εξουσία με την υποστήριξη της συγκλήτου και του λαού, παρά την αρχική του απροθυμία να την αναλάβει.
Η συνοδευτική τεκμηρίωση της ιστορίας της τέχνης για την ακολουθία του Σκυλίτζη τοποθετεί ομοίως τις εναρκτήριες μικρογραφίες στη βασιλεία του Μιχαήλ Α΄, αν και οι παλαιότερες περιγραφές διαφέρουν ως προς την ταύτιση των επιμέρους πράξεων ανάρρησης και συμβασιλείας. Η δυσκολία γίνεται φανερή στην ίδια τη μικρογραφία, όπου η τελετουργική πράξη είναι αξιοσημείωτα συγκεκριμένη, αν και η σχέση της με το ιστορικό επεισόδιο παραμένει λιγότερο βέβαιη.
Στο κέντρο του προβλήματος βρίσκονται οι δύο αυτοκρατορικές μορφές. Αν η σκηνή παρίστανε την ανάρρηση του Μιχαήλ σε κενό θρόνο, η παρουσία ενός δεύτερου, αρχαιότερου στεφανωμένου αυτοκράτορα που τελεί τη στέψη θα ήταν δύσκολο να εξηγηθεί. Η εικαστική δομή έχει πολύ καλύτερο νόημα ως προαγωγή νεότερου συναυτοκράτορα από βασιλεύοντα αυτοκράτορα. Ο πρωτότοκος γιος του Μιχαήλ, ο Θεοφύλακτος, στέφθηκε πράγματι συναυτοκράτορας το 811 και παρέμεινε συνδεδεμένος με τον πατέρα του ώσπου έπεσε η δυναστεία το 813. Γι' αυτό, η μικρότερη μορφή έχει ταυτιστεί επίσης ως ο Θεοφύλακτος, ενώ ο ψηλότερος άρχοντας γίνεται ο Μιχαήλ.
Ακόμη και αυτή η εύλογη λύση πρέπει να μένει διακριτή από τη βεβαιότητα. Η μικρογραφία μπορεί τελικά να προέρχεται από πρότυπο που δημιουργήθηκε για εντελώς άλλη στέψη. Οι μεσαιωνικοί μικρογράφοι μπορούσαν να κληρονομήσουν συνθέσεις των οποίων τα αρχικά θέματα δεν ανταποκρίνονταν πλέον ακριβώς στο κείμενο για το οποίο επαναχρησιμοποιούνταν. Εδώ η τελετουργική γραμματική παραμένει συνεκτική: ένας αρχαιότερος άρχοντας, ένας νεότερος αυτοκράτορας, ανύψωση σε ασπίδα, συγκεντρωμένοι μάρτυρες. Η ακριβής ιστορική ταύτιση είναι λιγότερο σταθερή.
Σάλπιγγες, επευφημία και το θέατρο της εξουσίας
Οι μακριές σάλπιγγες είναι από τις πιο χαρακτηριστικές λεπτομέρειες της στέψης στον Σκυλίτζη της Μαδρίτης. Επαναλαμβάνονται ρυθμικά πίσω από τις ανθρώπινες μορφές, με τους ωχροχρυσούς σωλήνες τους σημαδεμένους από εγκάρσιες ταινίες. Δεν έγινε καμία προσπάθεια να κρυφτεί το δυσανάλογο μέγεθός τους. Ο ρόλος τους είναι ταυτόχρονα περιγραφικός και συνθετικός, εκτείνοντας τη γεμάτη σκηνή προς τα πάνω, μέσα στην κατά τα άλλα άδεια περγαμηνή, και κάνοντας τις πλευρικές ομάδες να φαίνονται μεγαλύτερες απ' ό,τι θα υπονοούσε ο πραγματικός αριθμός των μορφών.
Η χειρονομία μεταφέρει την ίδια τελετουργική ενέργεια. Αρκετοί θεατές υψώνουν ανοιχτά χέρια· άλλοι γέρνουν προς τους άρχοντες. Ακόμη και οι υποστηρικτές από κάτω συμμετέχουν με σωματική προσπάθεια, με το βάρος της ασπίδας να μεταδίδεται μέσα από σκυφτές στάσεις και έντονα λυγισμένα άκρα.
Η συμμετρία παραμένει ατελής. Οι ομάδες δεν είναι κατοπτρικές εικόνες και η κατανομή του χρώματος διαφέρει αισθητά από τη μία πλευρά στην άλλη. Κόκκινα ενδύματα κυριαρχούν σε ορισμένα σημεία, μπλε και λευκά τα διακόπτουν αλλού, ενώ οι κεντρικές χρυσές και βαθυμπλε μορφές στέκουν με μεγαλύτερη χρωματική απομόνωση. Μια τέτοια χαλαρότητα κρατά την εικόνα μέσα στη γλώσσα της αφηγηματικής μικρογραφίας χειρογράφων, όπου η τελετουργική τάξη συνυπάρχει με την εμφάνιση ενός γεγονότος που εκτυλίσσεται μπροστά στον αναγνώστη.
Υπάρχει επίσης διάκριση ανάμεσα στο υλικό και στο συμβολικό κέντρο. Γεωμετρικά, η κόκκινη ασπίδα καταλαμβάνει το μέσο της μικρογραφίας. Η προσοχή, ωστόσο, ανεβαίνει προς τη χειρονομία της στέψης. Οι υποστηρικτές από κάτω, ο ομόκεντρος διάκοσμος της ασπίδας, οι όρθιοι άρχοντες και τελικά το τεντωμένο χέρι του αρχαιότερου αυτοκράτορα στήνουν μια ανοδική οπτική κίνηση που τελειώνει στο κεφάλι του νεότερου άρχοντα.
Η κόκκινη ασπίδα και το ψευδοκουφικό διακοσμητικό της
Η ασπίδα αξίζει περισσότερη προσοχή από όση συνήθως παίρνει ο ρόλος της ως εξέδρας. Η επιφάνειά της είναι λαμπερό κόκκινο πεδίο, που διαρθρώνεται με σκούρες ομόκεντρες ταινίες, κεντρικό ομφαλό και διάκοσμο γύρω από την περιφέρεια. Μια μελέτη για τα ψευδοκουφικά μοτίβα έχει αναγνωρίσει μέρος αυτού του διακόσμου του περιθωρίου ως ψευδοαραβικό ή ψευδοκουφικό στολίδι: μορφές που μιμούνται την οπτική όψη της αραβικής γραφής χωρίς απαραίτητα να μεταφέρουν αναγνώσιμο αραβικό κείμενο.
Σε χειρόγραφο που φιλοτεχνήθηκε στη νορμανδική Σικελία, ένας τέτοιος διάκοσμος εντάσσεται σε ευρύτερο μεσογειακό καλλιτεχνικό περιβάλλον, όπου ελληνικές, λατινικές και ισλαμικές παραδόσεις υπήρχαν σε άμεση γειτνίαση. Το πρόγραμμα σεμιναρίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ισπανίας για το χειρόγραφο τοποθετεί ομοίως τον κώδικα μέσα στο πολιτισμικό περιβάλλον της νορμανδικής Σικελίας και στα ποικίλα καλλιτεχνικά υπόβαθρα που εμπλέκονται στη δημιουργία του.
Η ερμηνεία του στολιδιού χρειάζεται προσοχή. Από μόνο του δεν ταυτίζει την ασπίδα ως ισλαμικό αντικείμενο ούτε συνδέει την απεικονιζόμενη τελετή με τη Σικελία. Όσα τεκμηριώνει είναι το διακοσμητικό ρεπερτόριο που είχαν στη διάθεσή τους οι δημιουργοί του χειρογράφου. Ένα βυζαντινό ιστορικό επεισόδιο μπορούσε να αποδοθεί μέσα από διακοσμητικές μορφές οικείες στον ευρύτερο μεσογειακό κόσμο του 12ου αιώνα.
Φύλλο 10v: εικόνα και κείμενο στη σελίδα της περγαμηνής
Το ολόκληρο φύλλο δείχνει πόσο διαφορετικά λειτουργούσε η μικρογραφία πριν γίνει απομονωμένη αναπαραγωγή ιστορίας της τέχνης. Καταλαμβάνει μόνο την κεντρική ζώνη μιας πολύ μεγαλύτερης σελίδας περγαμηνής. Ελληνικό κείμενο τρέχει πάνω και κάτω της, ενώ οι μορφές εμφανίζονται χωρίς ορθογώνιο ζωγραφισμένο βάθος. Κατοικούν απευθείας πάνω στην ωχρή επιφάνεια της περγαμηνής.
Αυτή η μέθοδος ένθεσης αφηγηματικών εικόνων μέσα στο γραπτό πεδίο δίνει στον Σκυλίτζη της Μαδρίτης μεγάλο μέρος της εικαστικής του αμεσότητας. Αρχιτεκτονική, τοπίο ή διακοσμητικά πλαίσια εισάγονται μόνο όταν το απαιτεί ένα συγκεκριμένο επεισόδιο. Εδώ κανένα δεν είναι αναγκαίο. Οι πρωταγωνιστές, η ασπίδα, οι σάλπιγγες και οι χειρονομίες της δημόσιας τελετής προσφέρουν ολόκληρο το εικαστικό σκηνικό.
Αμέσως πάνω από τη μικρογραφία, η κόκκινη λεζάντα συμμετέχει στην ίδια διαμεσολάβηση ανάμεσα στο χρονικό και στην εικόνα. Το κείμενο ονομάζει το αφηγούμενο επεισόδιο· η μικρογραφία προσφέρει σώματα, χρώμα, ενδυμασία και τελετουργική πράξη. Το φύλλο 10v δείχνει και γιατί η σχέση αυτή δεν μπορεί πάντα να νοηθεί ως απλή μετατροπή μιας γραπτής πρότασης σε εικόνα. Ένα κληρονομημένο εικονογραφικό πρότυπο μπορεί να φέρει οπτική πληροφορία που απουσιάζει από τη γραπτή αφήγηση.
Η περγαμηνή φέρει σήμερα πτυχώσεις, λεκέδες και ανωμαλίες, ιδίως γύρω από τα περιθώρια. Αυτές δεν διαταράσσουν σοβαρά την κεντρική μικρογραφία, της οποίας τα κόκκινα, τα μπλε, οι ώχρες και τα σκούρα περιγράμματα παραμένουν ασυνήθιστα ευανάγνωστα. Στην κοντινή λεπτομέρεια, η συγκέντρωση του χρώματος δίνει στη σκηνή μια μνημειακότητα που το ολόκληρο φύλλο αμέσως μετριάζει. Στην πλήρη σελίδα, η μικρογραφία είναι μικρότερη, περιβαλλόμενη από γραφή και πλατιές επιφάνειες ωχρής περγαμηνής.
Χρώμα, γραμμή και το χέρι του μικρογράφου Α1
Η σκηνή ανήκει στο πρώιμο τμήμα του εικονογραφικού προγράμματος του χειρογράφου, που η Εθνική Βιβλιοθήκη αποδίδει στον ζωγράφο με τη συμβατική ονομασία Α1. Συμπαγής στην κλίμακα και έντονα γραμμική στην επεξεργασία, η μικρογραφία διαφοροποιεί τα πρόσωπα μέσα από μικρές αλλαγές στο γένι, στα μαλλιά και στην επιδερμίδα, αν και η φυσιογνωμική ατομικότητα μένει δευτερεύουσα μπροστά στον βαθμό και στην πράξη. Τα περιγράμματα φέρουν μεγάλο μέρος της πλαστικής απόδοσης· τα ενδύματα διαρθρώνονται με στενά φωτίσματα, πτυχές και διακοσμημένα στριφώματα και όχι με διαρκή όγκο σκίασης.
Το χρώμα ορίζει διακρίσεις που το σχέδιο μόνο του δεν θα μπορούσε. Η κορεσμένη κόκκινη ασπίδα αποτελεί την οπτική βάση. Από αυτήν υψώνεται το βαθυμπλε ένδυμα του αρχαιότερου άρχοντα, ενώ η θερμότερη ενδυμασία του νεότερου αυτοκράτορα κρατά τις δύο μορφές χωριστές παρά τη σωματική τους εγγύτητα. Χρυσόχρωμα σημεία συγκεντρώνονται γύρω από στέμματα, περιθώρια, σάλπιγγες και διακόσμηση ενδυμάτων. Το λευκό χρησιμοποιείται πιο φειδωλά και γίνεται εμφανές σε αρκετούς συνοδούς.
Η επεξεργασία είναι αρκετά λιτή ώστε να επικοινωνεί στην κλίμακα του χειρογράφου. Τα μάτια είναι μεγάλα, τα χέρια εμφανή, οι χειρονομίες απλοποιημένες. Οι σάλπιγγες, τα στέμματα και η ασπίδα μεγεθύνονται σε σχέση με τις συνηθισμένες αναλογίες, γιατί μεταφέρουν αφηγηματική πληροφορία. Οι αποκλίσεις αυτές από τις νατουραλιστικές αναλογίες υπηρετούν τη λειτουργία της μικρογραφίας: ο αναγνώστης πρέπει να αναγνωρίσει τελετή, αυτοκρατορικό αξίωμα και συλλογική επευφημία μέσα σε ένα σχετικά μικρό ζωγραφισμένο πεδίο.
Μια εικόνα του 12ου αιώνα για ένα παλαιότερο βυζαντινό παρελθόν
Η στέψη στον Σκυλίτζη της Μαδρίτης έχει ιδιαίτερη αξία ακριβώς επειδή δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με ασφάλεια ως απλή εικόνα του έτους 811. Ο Ιωάννης Σκυλίτζης έγραψε για γεγονότα αρκετούς αιώνες πριν από τον φωτισμό του σωζόμενου χειρογράφου της Μαδρίτης, ενώ οι ζωγράφοι του εργάστηκαν ακόμη αργότερα, σε σικελικό περιβάλλον απομακρυσμένο από την αυτοκρατορική αυλή της Κωνσταντινούπολης των αρχών του 9ου αιώνα.
