Η στέψη και η ανύψωση στην ασπίδα στον Σκυλίτζη της Μαδρίτης (φ. 10v)
Η στέψη στον Σκυλίτζη της Μαδρίτης, στο φύλλο 10v, αποτελεί μία από τις πιο συχνά αναπαραγόμενες εικόνες της βυζαντινής αυτοκρατορικής εξουσίας μέσα στο χειρόγραφο. Δύο στεμμένες μορφές στέκονται πάνω σε μια τεράστια κόκκινη ασπίδα, ενώ άνδρες από κάτω στηρίζουν το βάρος της· στρατιωτικές και αυλικές ομάδες συνωθούνται από τις δύο πλευρές, με τα χέρια υψωμένα σε επευφημία και μακριές σάλπιγγες να προβάλλουν πάνω από τα κεφάλια τους. Η σκηνή ανήκει στη Σύνοψη Ιστοριών του Ιωάννη Σκυλίτζη, που φυλάσσεται στην Biblioteca Nacional de España με τον κωδικό VITR/26/2, ελληνικό περγαμηνό χειρόγραφο που πιθανότατα παρήχθη στη Σικελία γύρω στα μέσα του δωδέκατου αιώνα. Ο πρόσφατος κατάλογος της έκθεσης της βιβλιοθήκης ταυτίζει τη μικρογραφία με την αναγόρευση και στέψη του Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβέ, αυτοκράτορα από το 811 έως το 813, και την αποδίδει στον μικρογράφο που συμβατικά ονομάζεται Α1.
Η ταύτιση αυτή, ωστόσο, δεν εξαντλεί όσα συμβαίνουν μέσα στην εικόνα. Ο ίδιος ο εικαστικός τύπος έχει προκαλέσει επίμονη δυσκολία. Η Vasiliki Tsamakda έχει υποστηρίξει ότι η μικρογραφία φαίνεται να διατηρεί —ή να προσαρμόζει— ένα διαφορετικό πρότυπο στέψης: έναν νεότερο συναυτοκράτορα, αριστερά για τον θεατή, τον στέφει ένας πρεσβύτερος άρχοντας δεξιά, ενώ και οι δύο υψώνονται πάνω σε ασπίδα. Η Elena Boeck περιγράφει αντίστοιχα, με μεγαλύτερη επιφύλαξη, το φύλλο 10v ως «στέψη συναυτοκράτορα και ανύψωση σε ασπίδα» — ταύτιση που συνδέεται επίσης με την καταγραφή του Wikimedia για την εικόνα. Η απεικόνιση ενός ιστορικού γεγονότος και η ιστορία του εικονογραφικού προτύπου που χρησιμοποιήθηκε για να το αποδώσει μπορεί, επομένως, να έχουν αποκλίνει.
Ο ίδιος ο κώδικας, με περισσότερες από πεντακόσιες αφηγηματικές μικρογραφίες πλεγμένες μέσα στο ελληνικό κείμενο, αποτελεί μία από τις εξαιρετικές διασώσεις της μεσαιωνικής ιστορικής εικονογράφησης. Η καταγραφή του χειρογράφου στην ΒΝΕ παρέχει τη θεσμική περιγραφή του χειρογράφου, ενώ το Madrid Skylitzes Project έχει προσεγγίσει την εικονογραφία του ως μέρος μιας ευρύτερης διερεύνησης κειμένου, λεζάντων, αφήγησης και οπτικής πρακτικής.
Η στέψη στον Σκυλίτζη της Μαδρίτης και η ανύψωση σε ασπίδα
Όλη η σύνθεση εξαρτάται από τον μεγάλο κόκκινο δίσκο στο κέντρο της. Πρόκειται για ασπίδα μεγεθυμένη σε σχεδόν αρχιτεκτονική κλίμακα, ειδωμένη λοξά, έτσι ώστε το κυκλικό της σχήμα να γίνεται πλατιά έλλειψη. Δύο άρχοντες καταλαμβάνουν την άνω επιφάνειά της. Από κάτω, μερικώς κρυμμένες μορφές σκύβουν και τεντώνονται κάτω από το βάρος της· ένας άνδρας προβάλλει προς τα εμπρός στο κάτω μέρος της σύνθεσης, με το σώμα του λυγισμένο απότομα, ώστε η σωματική προσπάθεια της ανύψωσης να γίνεται αμέσως ευανάγνωστη ακόμη και στην κλίμακα του χειρογράφου.
Η μικρότερη αυτοκρατορική μορφή, αριστερά για τον θεατή, στέκεται σχεδόν μετωπικά, ντυμένη με μακρύ χρυσοκάστανο ένδυμα και στέμμα. Ο άρχοντας δίπλα του είναι ψηλότερος και οπτικά πιο επιβλητικός, ντυμένος στα βαθιά γαλάζια, με πλατύ χρυσό κάθετο κόσμημα και διάλιθο στέμμα. Το δεξί του χέρι εκτείνεται πάνω από το κεφάλι της νεότερης μορφής, στην πράξη της στέψης. Ερυθρός φωτοστέφανος περιβάλλει το κεφάλι του, τονίζοντας ακόμη περισσότερο την ιεραρχική διάκριση που έχει ήδη καθιερωθεί μέσα από την κλίμακα, την ενδυμασία και τη χειρονομία.
Γύρω τους, το πλήθος διαχωρίζεται με αρκετή σαφήνεια. Στα αριστερά, σφιχτά ομαδοποιημένες μορφές περιλαμβάνουν άνδρες που συνδέονται οπτικά με το στρατιωτικό στοιχείο της τελετής· στην απέναντι πλευρά στέκεται ένα άλλο πυκνό σώμα μαρτύρων. Πολλές μακριές, ίσιες σάλπιγγες υψώνονται πίσω από τις ομάδες, με τα ανοιγμένα στόμιά τους να προβάλλουν πάνω από τα κεφάλια. Χέρια υψωμένα, σώματα γερμένα προς τα μέσα, όργανα που τέμνουν το άδειο περγαμηνόφυλλο από πάνω: οι πλευρικές ομάδες κατευθύνουν την προσοχή προς την ασπίδα και τους δύο όρθιους άρχοντες.
Η ανύψωση ενός άρχοντα πάνω σε ασπίδα είχε αρχαίες στρατιωτικές καταβολές, τόσο στη ρωμαϊκή όσο και στη βυζαντινή παράδοση. Εξέφραζε την εκλογή και την επευφημία μέσα από την περίοπτη σωματική ανάδειξη του εκλεγμένου άνδρα πάνω από όσους τον αναγνώριζαν. Ως τη μέση βυζαντινή περίοδο, η αυτοκρατορική στέψη είχε αποκτήσει ήδη ένα περίτεχνο εκκλησιαστικό τελετουργικό. Το φύλλο συμπυκνώνει πρακτικές που ανήκουν σε διαφορετικά τελετουργικά πλαίσια μέσα σε μία και μόνη εμβληματική εικόνα, και το να την αντιμετωπίσουμε ως κατά γράμμα οπτική καταγραφή μιας τελετής του 811 θα προσέδιδε στη μικρογραφία μια τεκμηριωτική ακρίβεια που δεν μπορεί με ασφάλεια να φέρει. Η σκηνή αποδίδει την πολιτική τελετουργία μέσα από το οπτικό λεξιλόγιο που είχε στη διάθεσή του ένας μικρογράφος του δωδέκατου αιώνα.
Ποιος στέφεται πράγματι;
Η θέση του χωρίου μέσα στο χειρόγραφο ενθάρρυνε φυσικά την παραδοσιακή σύνδεση της μικρογραφίας με τον Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβέ. Ο Μιχαήλ ανήλθε στην εξουσία τον Οκτώβριο του 811, μετά τη σύντομη και ταραγμένη βασιλεία του Σταυρακίου. Στην αφήγηση του Σκυλίτζη, περιγράφεται ότι δέχθηκε την αυτοκρατορική εξουσία με τη στήριξη της συγκλήτου και του λαού, παρά την αρχική του διστακτικότητα να την αναλάβει.
Η συνοδευτική ιστορικοτεχνική τεκμηρίωση που συνοδεύει την ακολουθία των μικρογραφιών του Σκυλίτζη τοποθετεί ομοίως τις πρώτες μικρογραφίες μέσα στη βασιλεία του Μιχαήλ Α΄, αν και παλαιότερες περιγραφές διαφέρουν ως προς την ταύτιση των συγκεκριμένων πράξεων ανάρρησης και συμβασιλείας. Η δυσκολία γίνεται εμφανής στην ίδια τη μικρογραφία, όπου η τελετουργική δράση είναι εντυπωσιακά συγκεκριμένη, παρότι η σχέση της με το ιστορικό επεισόδιο παραμένει λιγότερο βέβαιη.
Στο κέντρο του προβλήματος βρίσκονται οι δύο αυτοκρατορικές μορφές. Αν η σκηνή αναπαριστούσε την ανάρρηση του Μιχαήλ σε έναν κενό θρόνο, η παρουσία ενός δεύτερου, πρεσβύτερου στεμμένου αυτοκράτορα που τελεί τη στέψη θα ήταν δύσκολο να εξηγηθεί. Η εικαστική δομή αποκτά πολύ μεγαλύτερο νόημα αν ερμηνευθεί ως η προαγωγή ενός νεότερου συναυτοκράτορα από έναν βασιλεύοντα ηγεμόνα. Ο πρωτότοκος γιος του Μιχαήλ, ο Θεοφύλακτος, στέφθηκε πράγματι συναυτοκράτορας το 811 και παρέμεινε συνδεδεμένος με τον πατέρα του μέχρι την πτώση της δυναστείας το 813. Γι' αυτόν τον λόγο, η μικρότερη μορφή έχει επίσης ταυτιστεί με τον Θεοφύλακτο, ενώ ο ψηλότερος άρχοντας γίνεται ο Μιχαήλ.
Ακόμη κι αυτή η εύλογη λύση οφείλει να παραμένει διακριτή από τη βεβαιότητα. Η μικρογραφία μπορεί εν τέλει να κατάγεται από ένα πρότυπο που δημιουργήθηκε για μια εντελώς διαφορετική στέψη. Οι μεσαιωνικοί μικρογράφοι μπορούσαν να κληρονομούν συνθέσεις των οποίων τα αρχικά θέματα δεν αντιστοιχούσαν πλέον με ακρίβεια στο κείμενο για το οποίο επαναχρησιμοποιούνταν. Εδώ η τελετουργική γραμματική παραμένει συνεκτική: ένας πρεσβύτερος άρχοντας, ένας νεότερος αυτοκράτορας, η ανύψωση πάνω στην ασπίδα, οι συγκεντρωμένοι μάρτυρες. Η ακριβής ιστορική ταύτιση είναι εκείνη που παραμένει λιγότερο σταθερή.
Σάλπιγγες, επευφημία και το θέατρο της εξουσίας
Οι μακριές σάλπιγγες είναι από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία της στέψης στον Σκυλίτζη της Μαδρίτης. Επαναλαμβανόμενες ρυθμικά πίσω από τις ανθρώπινες μορφές, οι χλωμοί χρυσοί τους σωλήνες σημαδεύονται από εγκάρσιες ζώνες. Καμία προσπάθεια δεν έχει γίνει να συγκαλυφθεί η δυσανάλογη κλίμακά τους. Ο ρόλος τους είναι ταυτόχρονα περιγραφικός και συνθετικός, καθώς επεκτείνουν τη γεμάτη σκηνή προς τα πάνω, μέσα στην κατά τα άλλα άδεια περγαμηνή, κάνοντας τις πλευρικές ομάδες να φαίνονται μεγαλύτερες απ' όσο θα υπέδειχνε ο πραγματικός αριθμός των μορφών.
Η χειρονομία μεταφέρει την ίδια τελετουργική ενέργεια. Αρκετοί θεατές υψώνουν ανοιχτά χέρια· άλλοι γέρνουν προς τους άρχοντες. Ακόμη και οι υποστηρικτές από κάτω συμμετέχουν με σωματική προσπάθεια, καθώς το βάρος της ασπίδας μεταδίδεται μέσα από σκυφτές στάσεις και απότομα λυγισμένα άκρα.
Η συμμετρία παραμένει ατελής. Οι ομάδες δεν είναι κατοπτρικές εικόνες η μία της άλλης, και η κατανομή του χρώματος διαφέρει αισθητά από τη μία πλευρά στην άλλη. Κόκκινα ενδύματα κυριαρχούν σε ορισμένα σημεία, γαλάζιο και λευκό τα διακόπτουν αλλού, ενώ οι κεντρικές χρυσές και σκούρες γαλάζιες μορφές διατηρούν μεγαλύτερη χρωματική απομόνωση. Αυτή η χαλαρότητα κρατά την εικόνα μέσα στη γλώσσα της αφηγηματικής χειρογράφου εικονογράφησης, όπου η τελετουργική τάξη συνυπάρχει με την εντύπωση ενός γεγονότος που εκτυλίσσεται μπροστά στον αναγνώστη.
Υπάρχει επίσης μια διάκριση ανάμεσα στο φυσικό και το συμβολικό κέντρο. Γεωμετρικά, η κόκκινη ασπίδα καταλαμβάνει το μέσον της μικρογραφίας. Η προσοχή, ωστόσο, ανεβαίνει προς τη χειρονομία της στέψης. Οι στηρικτικές μορφές από κάτω, η ομόκεντρη διακόσμηση της ασπίδας, οι όρθιοι άρχοντες και, τέλος, το εκτεταμένο χέρι του πρεσβύτερου αυτοκράτορα, συνθέτουν μια ανοδική οπτική κίνηση που καταλήγει στο κεφάλι του νεότερου άρχοντα.
Η κόκκινη ασπίδα και το ψευδοκουφικό της διάκοσμο
Η ασπίδα αξίζει περισσότερη προσοχή από τον ρόλο του απλού βάθρου που συνήθως της αναγνωρίζεται. Η επιφάνειά της είναι ένα λαμπρό κόκκινο πεδίο, διαρθρωμένο με σκούρες ομόκεντρες ζώνες, κεντρικό ομφαλό και διάκοσμο γύρω από την περιφέρειά της. Μια μελέτη για τα ψευδοκουφικά μοτίβα έχει ταυτίσει τμήμα αυτού του διακόσμου του περιθωρίου ως ψευδοαραβικό ή ψευδοκουφικό στολίδι: μορφές που μιμούνται τον οπτικό χαρακτήρα της αραβικής γραφής, χωρίς απαραίτητα να μεταφέρουν αναγνώσιμο αραβικό κείμενο.
Σε ένα χειρόγραφο φτιαγμένο στη Νορμανδική Σικελία, ένας τέτοιος διάκοσμος εντάσσεται μέσα σε ένα ευρύτερο μεσογειακό καλλιτεχνικό περιβάλλον, όπου η ελληνική, η λατινική και η ισλαμική παράδοση συνυπήρχαν σε άμεση γειτνίαση. Το πρόγραμμα σεμιναρίου της ΒΝΕ για το χειρόγραφο τοποθετεί ομοίως τον κώδικα μέσα στο πολιτισμικό πλαίσιο της Νορμανδικής Σικελίας και στο ποικίλο καλλιτεχνικό υπόβαθρο που εμπλέκεται στην παραγωγή του.
Ο διάκοσμος απαιτεί κάποια επιφύλαξη στην ερμηνεία του. Δεν ταυτίζει από μόνος του την ασπίδα με ισλαμικό αντικείμενο, ούτε συνδέει την απεικονιζόμενη τελετή με τη Σικελία. Αυτό που πράγματι τεκμηριώνει είναι το διακοσμητικό ρεπερτόριο που είχαν στη διάθεσή τους οι δημιουργοί του χειρογράφου. Ένα βυζαντινό ιστορικό επεισόδιο μπορούσε να αποδοθεί μέσα από διακοσμητικές μορφές οικείες στον ευρύτερο μεσογειακό κόσμο του δωδέκατου αιώνα.
Φύλλο 10v: εικόνα και κείμενο πάνω στην περγαμηνή
Το πλήρες φύλλο καθιστά σαφές πόσο διαφορετικά λειτουργούσε η μικρογραφία προτού απομονωθεί ως ιστορικοτεχνική αναπαραγωγή. Καταλαμβάνει μόνο την κεντρική ζώνη μιας πολύ μεγαλύτερης περγαμηνής σελίδας. Ελληνικό κείμενο τρέχει από πάνω και από κάτω της, ενώ οι μορφές εμφανίζονται χωρίς ορθογώνιο ζωγραφισμένο βάθος. Κατοικούν απευθείας πάνω στην ωχρή επιφάνεια της περγαμηνής.
Αυτός ο τρόπος ένταξης των αφηγηματικών εικόνων μέσα στο γραπτό πεδίο προσδίδει στον Σκυλίτζη της Μαδρίτης μεγάλο μέρος της οπτικής του αμεσότητας. Αρχιτεκτονική, τοπίο ή διακοσμητικά πλαίσια εισάγονται μόνο όταν το απαιτεί το συγκεκριμένο επεισόδιο. Εδώ δεν χρειάζεται κανένα. Οι πρωταγωνιστές, η ασπίδα, οι σάλπιγγες και οι χειρονομίες της δημόσιας τελετής παρέχουν από μόνα τους ολόκληρο το εικονογραφικό σκηνικό.
Ακριβώς πάνω από τη μικρογραφία, η κόκκινη λεζάντα συμμετέχει στην ίδια διαμεσολάβηση ανάμεσα στο χρονικό και την εικόνα. Το κείμενο προσδιορίζει το αφηγούμενο επεισόδιο· η εικονογράφηση προσφέρει σώματα, χρώμα, ενδυμασία και τελετουργική δράση. Το φύλλο 10v δείχνει επίσης γιατί αυτή η σχέση δεν μπορεί πάντοτε να νοηθεί ως απλή μετατροπή μιας γραπτής πρότασης σε εικόνα. Ένα κληρονομημένο εικονογραφικό πρότυπο μπορεί να εισάγει οπτική πληροφορία απούσα από τη γραπτή αφήγηση.
Η περγαμηνή φέρει σήμερα πτυχώσεις, κηλίδες και ανωμαλίες, ιδίως γύρω από τα περιθώρια. Αυτές δεν διαταράσσουν σοβαρά την κεντρική μικρογραφία, της οποίας τα κόκκινα, τα γαλάζια, οι ώχρες και οι σκούρες γραμμές παραμένουν ασυνήθιστα ευανάγνωστα. Στην αποκομμένη λεπτομέρεια, η συγκέντρωση του χρώματος προσδίδει στη σκηνή μια μνημειακότητα που η πλήρης σελίδα αμέσως περιορίζει. Στην ολόκληρη σελίδα, η μικρογραφία είναι μικρότερη, περιτριγυρισμένη από γραφή και ευρείες περιοχές ωχρής περγαμηνής.
Χρώμα, γραμμή και το χέρι του ζωγράφου Α1
Η σκηνή ανήκει στο πρώιμο τμήμα του εικονογραφικού προγράμματος του χειρογράφου, που η ΒΝΕ αποδίδει στον ζωγράφο που συμβατικά ονομάζεται Α1. Συμπαγής σε κλίμακα και έντονα γραμμική στην τεχνική, η μικρογραφία διαφοροποιεί τα πρόσωπα μέσα από μικρές αλλαγές γενειάδας, μαλλιών και επιδερμίδας, παρότι η φυσιογνωμική ατομικότητα παραμένει δευτερεύουσα μπροστά στο αξίωμα και τη δράση. Τα περιγράμματα φέρουν μεγάλο μέρος της πλαστικότητας· τα ενδύματα αρθρώνονται μέσα από στενές φωτεινές γραμμές, πτυχές και διακοσμημένους ποδόγυρους, περισσότερο παρά μέσα από συνεχή ογκομετρική σκίαση.
Το χρώμα καθιερώνει διακρίσεις που το σχέδιο μόνο του δεν θα μπορούσε. Η κορεσμένη κόκκινη ασπίδα σχηματίζει την οπτική βάση. Από αυτήν υψώνεται το σκούρο γαλάζιο ένδυμα του πρεσβύτερου άρχοντα, ενώ η πιο θερμή ενδυμασία του νεότερου αυτοκράτορα κρατά τις δύο μορφές διακριτές, παρά τη σωματική τους εγγύτητα. Χρυσαφένια σημεία συγκεντρώνονται γύρω από στέμματα, περιθώρια, σάλπιγγες και κοσμήματα ενδυμασίας. Το λευκό χρησιμοποιείται πιο φειδωλά και γίνεται εμφανές σε αρκετούς παρευρισκόμενους.
Η τεχνική είναι αρκετά οικονομική ώστε να επικοινωνεί στην κλίμακα του χειρογράφου. Τα μάτια είναι μεγάλα, τα χέρια περίοπτα, οι χειρονομίες απλοποιημένες. Οι σάλπιγγες, τα στέμματα και η ασπίδα είναι μεγεθυμένες σε σχέση με τις συνηθισμένες αναλογίες, επειδή φέρουν αφηγηματική πληροφορία. Αυτές οι αποκλίσεις από τη φυσιοκρατική αναλογία εξυπηρετούν τη λειτουργία της μικρογραφίας: ο αναγνώστης πρέπει να αναγνωρίσει την τελετή, το αυτοκρατορικό αξίωμα και τη συλλογική επευφημία μέσα σε ένα σχετικά μικρό ζωγραφισμένο πεδίο.
Μια εικόνα του δωδέκατου αιώνα για ένα παλαιότερο βυζαντινό παρελθόν
Η στέψη στον Σκυλίτζη της Μαδρίτης είναι ιδιαίτερα πολύτιμη ακριβώς επειδή δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με ασφάλεια ως απλή εικόνα του έτους 811. Ο Ιωάννης Σκυλίτζης έγραψε για γεγονότα αρκετούς αιώνες πριν από τη δημιουργία του σωζόμενου χειρογράφου της Μαδρίτης, ενώ οι ζωγράφοι του εργάστηκαν ακόμη αργότερα, μέσα σε ένα σικελικό περιβάλλον μακρινό από την αυτοκρατορική αυλή της πρώιμης ένατης εκατονταετίας στην Κωνσταντινούπολη.
Αρκετά χρονολογικά στρώματα συναντώνται, επομένως, στο φύλλο 10v. Η πολιτική ιστορία που αφηγείται ο Σκυλίτζης ανήκει στις αρχές του ένατου αιώνα· τα εικονογραφικά πρότυπα που είχε στη διάθεσή του ο μικρογράφος ενδέχεται να διατηρούν παλαιότερες εικαστικές συμβάσεις· η ίδια η σωζόμενη μικρογραφία αντανακλά την καλλιτεχνική γλώσσα του δωδέκατου αιώνα. Η διαφωνία γύρω από την ταυτότητα της στεμμένης μορφής προκύπτει μέσα σε αυτή την πολυστρωματική ιστορία. Μιχαήλ Α΄, Θεοφύλακτος, ένας γενικός νεότερος αυτοκράτορας: κάθε ταύτιση έχει τεθεί στη συζήτηση, επειδή ο κεντρικός τελετουργικός τύπος είναι πιο σταθερός από την ατομική προσωπογραφία.
Αυτό που σώζεται στο φύλλο 10v είναι μια εικόνα της αυτοκρατορικής νομιμότητας, εκφρασμένη μέσα από αναγνωρίσιμα τελετουργικά σημεία. Ο άρχοντας υψώνεται σωματικά πάνω από το γύρω πλήθος, ένα στέμμα απονέμεται ενώπιον συγκεντρωμένων μαρτύρων, σάλπιγγες υψώνονται πάνω από τους θεατές, και κάτω από τις δύο αυτοκρατορικές μορφές η μεγάλη κόκκινη ασπίδα κυριαρχεί στη σελίδα. Η φυσική της κλίμακα μέσα στη μικρογραφία είναι αδύνατο να περάσει απαρατήρητη.
