Σκυλίτζης της Μαδρίτης, φ. 11r: Κρούμος και Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβές
Δύο μικρογραφίες χωρίς πλαίσιο μοιράζονται το φύλλο 11r του Σκυλίτζη της Μαδρίτης, και μαζί ανοίγουν έναν πόλεμο. Στην επάνω ζώνη ο Βούλγαρος ηγεμόνας Κρούμος, καθισμένος μέσα σε ένα κτίριο, συγκεντρώνει τον λαό του, ενώ δίπλα έχουν ήδη παραταχθεί ιππείς· στην κάτω, ο αυτοκράτορας Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβές (811–813) κάθεται ένθρονος κάτω από μια σκούρα μπλε σκηνή, την ώρα που το ιππικό του κινείται προς τα τείχη της Αδριανούπολης. Η σελίδα ανήκει στο εικονογραφημένο αντίγραφο της Σύνοψις Ιστοριών του Ιωάννη Σκυλίτζη, που φυλάσσεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ισπανίας (Biblioteca Nacional de España) στη Μαδρίτη (VITR/26/2). Περγαμηνό, ελληνικό, το χειρόγραφο αυτό κατασκευάστηκε στη νορμανδική Σικελία τον 12ο αιώνα. Κάτω από τις παραστάσεις, ένα σώμα οκτώ στίχων σε ελληνική μικρογράμματη γραφή συνεχίζει το χρονικό. Ήδη στον πρώτο στίχο διαβάζεται το όνομα του Κρούμου, στον τύπο της δοτικής Κρούμμῳ, δίπλα στο ρήμα παρεστρατοπέδευσε: ο αυτοκράτορας έχει στήσει το στρατόπεδό του απέναντι στον Βούλγαρο.
Στον περιγραφικό κατάλογο των μικρογραφιών του χειρογράφου οι δύο σκηνές φέρουν τους αριθμούς 3 και 4. Ο κατάλογος τις αντιστοιχίζει με τη μελέτη-πανομοιότυπο του S. Cirac Estopañan (εικ. 9 και 10) και με τη σελίδα 6 της κριτικής έκδοσης του κειμένου από τον Thurn. Οι τίτλοι του είναι λιτοί: ο Κρούμος δίνει διαταγές στον στρατό του, ο Μιχαήλ Α΄ στρατοπεδεύει μπροστά στην Αδριανούπολη. Ακριβείς και οι δύο, λίγα όμως λένε για το πώς ο ζωγράφος οικοδόμησε τη σελίδα.
Ο Κρούμος συγκεντρώνει τους Βουλγάρους: η επάνω μικρογραφία
Από αριστερά προς τα δεξιά διαβάζεται η επάνω σύνθεση, ως μία ενιαία, αδιάσπαστη ζωφόρος, χωρίς πλαίσιο και χωρίς ζωγραφισμένο κάμπο. Την ανοίγει ένα πυκνό σώμα ιππέων. Τα κεφάλια τους, που επικαλύπτονται στενά, σχεδόν συγχωνεύονται σε μια μάζα προσώπων, κι από πάνω τους υψώνονται περισσότερες από δώδεκα λόγχες με σκούρες, φυλλόσχημες αιχμές. Τα άλογα είναι ζωγραφισμένα σε ροδοκόκκινο και σε ψυχρό γκριζολιλά, και τα πόδια τους διασταυρώνονται ξανά και ξανά κάτω από τους αναβάτες. Ένας ιππέας φορεί θώρακα αποδοσμένο ως χρυσό δικτυωτό. Την ίδια σύμβαση χρησιμοποιεί ο ζωγράφος και για ορισμένες από τις αυτοκρατορικές μορφές της κάτω ζώνης· τίποτε, επομένως, στην ενδυμασία ή στον οπλισμό δεν ξεχωρίζει καθαρά τους Βουλγάρους.
Στο κέντρο, τρεις όρθιοι άνδρες συσκέπτονται. Η μορφή με το ανοιχτό γαλάζιο ένδυμα απλώνει την παλάμη ανοιχτή. Ο σύντροφός του στα δεξιά, ντυμένος στα κόκκινα, ακουμπά το χέρι στο μπράτσο του άνδρα που στέκεται ανάμεσά τους, του οποίου το ξεθωριασμένο κοκκινωπό ένδυμα αναδεικνύει ένα χρυσό περιλαίμιο. Καμία επιγραφή δεν τους ταυτίζει. Η θέση τους, ανάμεσα στα έφιππα στρατεύματα και στην κατοικία του ηγεμόνα, υποδηλώνει διαβούλευση ή μεταβίβαση διαταγών, όχι κάποιο ξεχωριστό επεισόδιο.
Το κτίριο που κλείνει τη σκηνή σχεδιάζεται ως περίπτερο με διπλό αέτωμα, χρωματισμένο με διάφανες επιστρώσεις ανοιχτού γαλάζιου και λιλά. Την κόκκινη στέγη του διακοσμούν σειρές από φολιδωτά κεραμίδια, ενώ στα δεξιά προσαρτάται ένας στενός πύργος από κόκκινα τούβλα, με μικρά παράθυρα. Στο αριστερό άνοιγμα στέκεται μια μορφή στα κόκκινα, με τα χέρια κατεβασμένα. Στο δεξί κάθεται, σε χρυσόχρωμο κάθισμα, ο γενειοφόρος ηγεμόνας, ντυμένος στα κόκκινα και με χαμηλό κάλυμμα κεφαλής. Γέρνει ελαφρά προς την όρθια μορφή και της απλώνει το χέρι. Γραμμένη πάνω από αυτό το άκρο της σκηνής, η κόκκινη επιγραφή ταυτίζει τον Κρούμο, άρχοντα των Βουλγάρων, που συγκεντρώνει τον λαό του. Με τη χειρονομία του καθιστού ηγεμόνα, η πράξη της συγκέντρωσης μεταφέρεται στη συνομιλία μέσα στο κτίριο.
Ο Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβές μπροστά στην Αδριανούπολη
Ο αυτοκράτορας ένθρονος κάτω από τη σκηνή
Ευρύτερη σκηνή και σαφέστερη ιεραρχία δίνει στην αυτοκρατορική πλευρά η κάτω μικρογραφία. Αριστερά, ένα βαθύ μπλε στέγαστρο καμπυλώνεται πάνω από τον ένθρονο αυτοκράτορα σαν ρηχό τόξο, με μια μικρή απόληξη στην κορυφή. Ο Μιχαήλ Α΄ κάθεται μετωπικά σε χρυσόχρωμο θρόνο με ψηλή ράχη. Φέρει στέμμα και φωτοστέφανο, τα ενδύματά του αποδίδονται σε χρυσούς τόνους και τα πόδια του ακουμπούν σε κόκκινο μαξιλάρι. Δύο ακόλουθοι στα κόκκινα σκύβουν προς το μέρος του, ένας από κάθε πλευρά, και τον πλαισιώνουν μέσα στο καταφύγιο της σκηνής. Η κόκκινη επιγραφή πάνω από το στέγαστρο τον κατονομάζει αυτοκράτορα και δίνει το επώνυμό του, Ραγκαβές.
Το φωτοστέφανο ανήκει εδώ στον καθιερωμένο αυτοκρατορικό τύπο. Στο χειρόγραφο αυτό δεν δηλώνει αγιότητα· ο κατάλογος, άλλωστε, καταγράφει μια μικρογραφία σε επόμενο φύλλο όπου ο στρατηγός Ολβιανός αποδίδεται εσφαλμένα με φωτοστέφανο, αυτοκρατορική ενδυμασία και θρόνο, «ως αυτοκράτωρ». Τύπος του ίδιου είδους είναι και η σκηνή. Πιο κάτω στον κύκλο, ο Μιχαήλ Β΄ εικονίζεται και πάλι ένθρονος κάτω από σκηνή έξω από την Αδριανούπολη, αυτή τη φορά διευθύνοντας την πολιορκία εναντίον του αποστάτη Θωμά. Η πόλη και το μοτίβο επανέρχονται σε άλλη βασιλεία.
Δεξιά από το στέγαστρο στέκεται μια συμπαγής ομάδα αξιωματούχων. Αρκετοί φορούν ψηλούς λευκούς σκούφους, κάλυμμα κεφαλής που ο κύκλος αποδίδει αλλού σε συγκλητικούς και αυλικούς αξιωματούχους. Μπροστά βρίσκεται ένας ηλικιωμένος, γενειοφόρος άνδρας, με χρυσό δικτυωτό θώρακα πάνω από κόκκινο χιτώνα, στραμμένος προς τον αυτοκράτορα.
Οι ιππείς και τα τείχη της Αδριανούπολης
Το ιππικό, ξεκινώντας πίσω από τους αξιωματούχους, κινείται προς την πόλη. Προηγείται ένα καστανό άλογο και ακολουθούν, σε πλήρη καλπασμό, λευκά και βυσσινιά. Οι λόγχες των αναβατών σχηματίζουν μια δεύτερη σειρά σκούρων αιχμών κατά μήκος της επάνω παρυφής, απηχώντας τη βουλγαρική ομάδα της επάνω ζώνης. Μια σύντομη κόκκινη επιγραφή πάνω από τους ιππείς φαίνεται να γράφει Ῥωμαῖοι, «Ρωμαίοι». Ένας ιππέας στα κόκκινα στρέφεται πίσω, προς τη σκηνή, και υψώνει το χέρι με την παλάμη ανοιχτή· έτσι δένει τα στρατεύματα που κινούνται με το ακίνητο κέντρο της διοίκησης.
Δεξιά, στην Αδριανούπολη, τελειώνει η κίνηση. Η πόλη αποδίδεται ως οχυρωμένος όγκος από μοβ και ροζ πλινθοδομή, με πύργους που φέρουν επάλξεις, ένθετα πλαίσια σε βαθύ μπλε και ένα ψηλό τοξωτό παράθυρο. Η τοιχοποιία υποχωρεί σε γωνιώδη επίπεδα, χωρίς καμία ουσιαστική απόπειρα απόδοσης του βάθους. Μια σύντομη επιγραφή πάνω από τα τείχη δίνει το όνομα της πόλης.
Άνιση είναι η κατάσταση διατήρησης αυτής της ζώνης. Απώλειες χρώματος στην ομάδα του ιππικού διακόπτουν αρκετά πρόσωπα και τα περιγράμματα από τα κεφάλια των αλόγων. Η επιφάνεια των χρυσίζοντων ενδυμάτων του αυτοκράτορα έχει φθαρεί, ενώ το στέγαστρο και η πόλη σώζονται σχετικά ακέραια.
Επιγραφές, γραφή και σελιδοποίηση στο φ. 11r του Σκυλίτζη της Μαδρίτης
Η πλήρης σελίδα δείχνει πόσο απλά εντάσσονται οι μικρογραφίες στο κείμενο. Και οι δύο ζώνες είναι ζωγραφισμένες κατευθείαν πάνω στην περγαμηνή, χωρίς πλαίσιο, χωρίς περίγραμμα, χωρίς χρυσό κάμπο. Αυτή είναι η συνήθης πρακτική του χειρογράφου: ο κατάλογος ξεχωρίζει μια μικρογραφία στο φύλλο 80 ως τη μόνη που περικλείεται σε πλαίσιο και προβάλλεται σε χρυσό κάμπο. Οι δύο εικόνες καταλαμβάνουν το επάνω και το μεσαίο τμήμα του φύλλου και τις χωρίζει μόνο μια λωρίδα γυμνής περγαμηνής.
Οι κόκκινες επιγραφές είναι γραμμένες σε μικρογράμματη γραφή μικρού μεγέθους, με σημεία συντομογραφίας και γράμματα υπερκείμενα πάνω από τη γραμμή. Καθεμιά τους τοποθετείται ακριβώς πάνω από τη μορφή ή το κτίριο που κατονομάζει. Λεζάντες, δηλαδή, με την αυστηρότερη έννοια: ταυτίζουν πρόσωπα και τόπους χωρίς να τα σχολιάζουν.
Γραμμένο με καστανή μελάνη σε κανονική μικρογράμματη γραφή, το κύριο κείμενο ανοίγει με ένα μεγεθυμένο κόκκινο αρχικό που προεξέχει στο αριστερό περιθώριο. Οι στίχοι δεν γεμίζουν ομοιόμορφα, και κενά διαστήματα διακόπτουν αρκετούς από αυτούς. Το κείμενο, όπως σημειώνει η καταχώριση στον κατάλογο της Εθνικής Βιβλιοθήκης, είναι γραμμένο από δύο χέρια.
Ορατές είναι επίσης οι μεταγενέστερες προσθήκες στο φύλλο. Ο αριθμός φύλλου, 11, σημειώνεται στην επάνω δεξιά γωνία. Ένα στεμματοφόρο μονόγραμμα BN, σφραγισμένο με ιώδες μελάνι, βρίσκεται κάτω από τον τελευταίο στίχο του κειμένου. Σποραδικοί λεκέδες απλώνονται στην περγαμηνή, και στο κάτω αριστερό άκρο υπάρχει ένα αποχρωματισμένο σημείο.
Ο βουλγαρικός πόλεμος στην αφηγηματική ακολουθία
Το φύλλο 11r αποτελεί τον άξονα μιας σύντομης, γρήγορης ακολουθίας. Στην προηγούμενη σελίδα, στο φύλλο 10v, ο κύκλος εικονογραφεί την αυτοκρατορική αναγόρευση, με δύο εστεμμένες μορφές υψωμένες πάνω σε ασπίδα. Μετά το στρατόπεδο στην Αδριανούπολη, ο κατάλογος απαριθμεί τις ακόλουθες σκηνές, τη μία αμέσως μετά την άλλη:
- μια σύγκρουση ιππικού ανάμεσα σε Βυζαντινούς και Βουλγάρους·
- τον στρατηγό Λέοντα να εγκαταλείπει το πεδίο της μάχης με τα στρατεύματά του πίσω του·
- μια βουλγαρική νίκη ύστερα από αυτή τη λιποταξία·
- στο φύλλο 12v, τον Λέοντα Ε΄ τον Αρμένιο ένθρονο και ανακηρυγμένο αυτοκράτορα.
Λίγες σελίδες παρακάτω, ο Μιχαήλ Α΄, η σύζυγός του Προκοπία και οι γιοι τους αποσύρονται με πλοίο στη μονή του Φάρου για να καρούν μοναχοί.
Ιδωμένη μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η ήρεμη τάξη της κάτω μικρογραφίας του φύλλου 11r έχει κάποια ειρωνεία: ο αυτοκράτορας ένθρονος και με φωτοστέφανο, η αυλή γύρω του, ο στρατός του σε κίνηση. Μέσα σε τρία φύλλα ο ίδιος αυτός στρατός διαλύεται, και ο θρόνος περνά στον άνδρα που τον απέσυρε από τη μάχη. Στο Imagining the Byzantine Past ο Σκυλίτζης της Μαδρίτης διαβάζεται ως χειρόγραφο που φέρνει σταθερά στο προσκήνιο την ανταρσία, τη βασιλοκτονία και τις ανακτορικές ραδιουργίες, υπονομεύοντας την εικόνα της θεόσδοτης τάξης που οι βυζαντινοί αυτοκράτορες προτιμούσαν να προβάλλουν. Ο πόλεμος κατά του Κρούμου, που καταλήγει στην πτώση του Μιχαήλ Α΄, ταιριάζει απόλυτα σε αυτή την ανάγνωση. Ο ζωγράφος του φύλλου 11r δεν αφήνει να φανεί τίποτε από όσα έρχονται.
Ένα σικελικό χειρόγραφο βυζαντινού χρονικού
Ο Ιωάννης Σκυλίτζης, υψηλόβαθμος νομικός στην αυλή του Αλεξίου Α΄ Κομνηνού, συνέταξε τη Σύνοψή του τη δεκαετία του 1080. Η αφήγησή του καλύπτει τους βυζαντινούς αυτοκράτορες από το 811 ως το 1057, κι έτσι η βασιλεία του Μιχαήλ Α΄ βρίσκεται κοντά στην αρχή της.
Το χειρόγραφο της Μαδρίτης είναι το αρχαιότερο σωζόμενο εικονογραφημένο βυζαντινό χρονικό. Η έκδοση της βιβλιοθήκης Un universo de imágenes (2024) μετρά 574 μικρογραφίες. Ο κατάλογος της Εθνικής Βιβλιοθήκης δίνει τα εξής στοιχεία:
- Χρονολόγηση: β΄ τέταρτο του 12ου αιώνα· ειδικότερα, και με ερωτηματικό, μεταξύ 1126 και 1150.
- Μορφή: 234 φύλλα (στην πραγματικότητα 233) περγαμηνής, διαστάσεων 36 × 27 εκ.
- Προέλευση: η μονή του Σωτήρος (San Salvador) στη Μεσσήνη έως τα τέλη του 16ου αιώνα, κατόπιν ο καθεδρικός ναός της Μεσσήνης και, τέλος, ο δούκας της Ουθέδα (Uceda).
Η βιβλιοθήκη τοποθετεί την κατασκευή του χειρογράφου στη Σικελία, στα μέσα του 12ου αιώνα, στο περιβάλλον της νορμανδικής αυλής. Η μελέτη που αναφέρθηκε παραπάνω το συνδέει ειδικότερα με τη βασιλεία του Ρογήρου Β΄.

