Πρόσωπα αρχαγγέλων στην Παντάνασσα του Μυστρά

Αρχάγγελος του 15ου αιώνα από την κεντρική αψίδα της Μονής Παντάνασσας στον Μυστρά· λεπτομέρεια του προσώπου και του φωτοστεφάνου.

Τα πρόσωπα των αρχαγγέλων στην Παντάνασσα ανήκουν στις τοιχογραφίες του 15ου αιώνα του καθολικού της μονής στον Μυστρά. Σωζόμενες μέσα στη διακόσμηση της κεντρικής αψίδας του ιερού, οι δύο νεανικές κεφαλές πλαισιώνουν την ένθρονη Παναγία με το Βρέφος. Αν και η ευρύτερη σύνθεση ορίζει τη δευτερεύουσα θέση τους μέσα στη μαριανή εικόνα, οι λεπτομέρειες που σώζονται έχουν τη συγκέντρωση και την κλίμακα αυτόνομων πορτρέτων.

Η Μονή Παντάνασσας ιδρύθηκε το 1428 από τον Ιωάννη Φραγκόπουλο, ανώτατο αξιωματούχο του Δεσποτάτου του Μορέως. Το αρχαιότερο ζωγραφικό της στρώμα, που χρονολογείται γενικά γύρω στο 1430, αναγνωρίζεται ως μία από τις διακεκριμένες όψιμες εκδηλώσεις της παλαιολόγειας ζωγραφικής. Μια επίσημη παρουσίαση του μνημείου τονίζει τη ζωντάνια, το έντονο χρώμα και την υψηλή ποιότητα των τοιχογραφιών αυτών του 15ου αιώνα.

Τα πρόσωπα των αρχαγγέλων της Παντάνασσας μέσα στην αψίδα

Προς την ένθρονη Θεοτόκο γέρνουν οι δύο αρχάγγελοι, κατευθύνοντας την προσοχή του θεατή προς το κέντρο της αψίδας. Η θέση τους επιβεβαιώνεται από το Αρχείο ΑΠΑΝ, που καταγράφει τη σύνθεση της αψίδας ως Παναγία με το Βρέφος πλαισιωμένη από ζεύγος αρχαγγέλων, με το κάτω μέρος της Αναλήψεως να εμφανίζεται από πάνω στον θόλο του ιερού.

Ιδωμένες ξεχωριστά από το σύνολο, οι κεφαλές διατηρούν κάτι από αυτόν τον εσωτερικό προσανατολισμό. Τα μάτια στρέφονται λοξά, και κάθε βλέμμα κινείται προς το απόν κέντρο της σύνθεσης. Η κλίση παραμένει συγκρατημένη. Καμία έντονη κίνηση δεν διαταράσσει την τελετουργική διάταξη· η κατεύθυνση δηλώνεται μέσα από τις κόρες, την ελαφριά μετατόπιση κάθε κεφαλής και τον άνισο φωτισμό των παρειών.

Οι χρυσοκίτρινοι φωτοστέφανοί τους καταλαμβάνουν μεγάλο μέρος του βάθους. Πλατιοί και σχεδόν τέλεια κυκλικοί, απομονώνουν τα πρόσωπα από το σκοτεινό περιβάλλον πεδίο και τους δίνουν κλίμακα μεγαλύτερη απ' ό,τι θα υπονοούσαν μόνες οι φυσικές τους διαστάσεις. Ένα στενό ωχρό περίγραμμα ορίζει την άκρη κάθε φωτοστεφάνου. Τα φτερά σώζονται μόνο εν μέρει στα περιθώρια των φωτογραφιών, αρκετά ώστε να διατηρείται η ταυτότητα των μορφών χωρίς να ανταγωνίζονται οπτικά τα πρόσωπα.

Δύο συγγενείς αλλά διακριτές φυσιογνωμίες

Τα πρόσωπα των αρχαγγέλων στην Παντάνασσα κατασκευάστηκαν από στενά συγγενές ρεπερτόριο: μακριά οβάλ πρόσωπα, ψηλά μέτωπα, στενές μύτες, τοξωτά φρύδια, πλούσια σγουρά μαλλιά. Απλή επανάληψη, ωστόσο, αποφεύχθηκε. Ο ένας αρχάγγελος έχει ελαφρά πιο επίμηκες πρόσωπο, με πιο απαλή μετάβαση από το μάγουλο στο σαγόνι και μπούκλες που κατεβαίνουν ελεύθερα δίπλα στον λαιμό. Ο σύντροφός του φαίνεται πλατύτερος στο μέτωπο και στα πάνω μάγουλα, με πιο σταθερό βλέμμα και πιο έντονα διατυπωμένη τη γραμμή της μύτης.

Και τα δύο πρόσωπα διαθέτουν μια σχεδόν γλυπτική εσωτερική δομή. Τόνοι ελιάς και καφέ ορίζουν τα υποκείμενα επίπεδα· πινελιές ώχρας, ροδαλού και λευκού συγκεντρώνονται γύρω από το μέτωπο, τα βλέφαρα, τη μύτη και τα πάνω μάγουλα. Αντί να διαλύονται σε ομαλή τονική διαβάθμιση, τα φωτίσματα αυτά παραμένουν ορατά ως λεπτές, πυκνά τοποθετημένες γραμμές, που λυγίζουν γύρω από τις μορφές και ακολουθούν την κατεύθυνση των επιπέδων του προσώπου.

Μεγάλο μέρος της έκφρασης κατοικεί στα μάτια. Μεγάλα και αμυγδαλωτά, περιγεγραμμένα με σκούρο χρώμα και τοποθετημένα κάτω από πλατιά φρύδια, εισάγουν ξυπνάδα στη μορφική ακινησία των μορφών. Η πλάγια κίνησή τους αναγνωρίζει την Παρθένο, διατηρώντας όμως την απόσυρση και το υπερανθρώπινο ύφος των αρχαγγέλων. Κανένα από τα δύο πρόσωπα δεν απευθύνεται άμεσα στο εκκλησίασμα.

Χρώμα, μαλλιά και αυλική εμφάνιση

Πυκνές μάζες ερυθροκάστανων μπουκλών περιβάλλουν τις κεφαλές. Οι μεμονωμένες τούφες περιγράφονται με επαναλαμβανόμενες καμπύλες γραμμές, με ανοιχτότερους τόνους να ακολουθούν τα πάνω άκρα τους. Μέσα από τα μαλλιά πάνω από κάθε μέτωπο περνά μια ωχρή ταινία, εν μέρει κρυμμένη από τις μπούκλες. Η ελεγχόμενη αυτή αφθονία δίνει στις κεφαλές σημαντικό πλάτος και δημιουργεί μια σκοτεινή ενδιάμεση ζώνη ανάμεσα στη σάρκα και στους φωτεινούς φωτοστεφάνους.

Στο κάτω άκρο κάθε λεπτομέρειας φαίνεται ένα ερυθρωπό ένδυμα, εμπλουτισμένο με ανοιχτόχρωμα κυκλικά κοσμήματα και διακοσμητικά περιθώρια. Ο πολυτελής αυτός ιματισμός ταιριάζει στη βυζαντινή παρουσίαση των αρχαγγέλων ως μελών της ουράνιας αυλής. Η αυλική αυτή αντίληψη μεταφέρεται εδώ μέσα από χρώμα και σχέδιο, αν και η σημερινή κατάσταση της ζωγραφικής επιφάνειας δυσκολεύει την πλήρη ανάκτηση του αρχικού της πλούτου.

Ζεστά κόκκινα μαλλιά, ψυχρότερη ελαιώδης σάρκα, κόκκινα ενδύματα, πλατιοί ώχρινοι φωτοστέφανοι: η χρωματική σχέση είναι προσεκτικά οργανωμένη. Απέναντι στο μαύρο ή πολύ σκοτεινό πεδίο πέρα από τους φωτοστεφάνους, τα χρώματα αυτά δίνουν στα πρόσωπα των αρχαγγέλων στην Παντάνασσα ασυνήθιστη οπτική ένταση. Μέρος του αποτελέσματος μπορεί να ενισχύθηκε από μεταγενέστερες αλλοιώσεις και από τη γήρανση των χρωστικών, αν και η ευρύτερη οργάνωση παραμένει σαφώς ευανάγνωστη.

Ο δεύτερος αρχάγγελος, που γέρνει προς την ένθρονη Παναγία με το Βρέφος στην αψίδα της Παντάνασσας, Μυστράς.

Η φθορά και η επιβίωση της έκφρασης

Στα πρόσωπα των αρχαγγέλων στην Παντάνασσα, σημαντική απόξεση επηρεάζει και τις δύο ζωγραφικές, ιδίως γύρω από το στόμα, το πηγούνι και τον λαιμό. Μικρά κενά διακόπτουν την πλαστική απόδοση των παρειών, ενώ μεγαλύτερες απώλειες έχουν εξασθενήσει τα κάτω περιγράμματα των προσώπων. Τα μάτια, τα φρύδια και μεγάλο μέρος των μαλλιών σώζονται με μεγαλύτερη συνοχή. Μέσα από την άνιση αυτή διατήρηση, το εκφραστικό βάρος έχει μετατοπιστεί προς τα πάνω, και το βλέμμα κυριαρχεί ισχυρότερα απ' ό,τι ίσως όταν ολόκληρη η πλαστική απόδοση ήταν άθικτη.

Η φθορά αποκαλύπτει επίσης κάτι από τη μέθοδο με την οποία δομήθηκαν οι κεφαλές. Σκούροι προπαρασκευαστικοί τόνοι εμφανίζονται κάτω από ανοιχτότερα περάσματα· μεμονωμένες πινελιές σώζονται εκεί όπου ευρύτερες περιοχές χρώματος σάρκας έχουν εξαφανιστεί. Κατά μήκος των παρειών και της μύτης, τα σωζόμενα φωτίσματα ιχνηλατούν τη διόρθωση του όγκου από τον ζωγράφο. Η κατάσταση είναι αποσπασματική, αν και σώζεται αρκετό αρχικό χρώμα ώστε να διακρίνονται οι δύο φυσιογνωμίες και η αμοιβαία κίνησή τους προς την κεντρική μαριανή μορφή.

Σχετική ανάγνωση: Οι τοιχογραφίες του Αγίου Πέτρου της Κορίσας: ο αρχάγγελος Μιχαήλ και η ουράνια λειτουργία, ένα παλαιότερο μνημειακό πρόγραμμα με κέντρο τους αρχαγγέλους· Η Δέηση στον Άγιο Πέτρο της Κορίσας, για τη μεσιτευτική εικόνα του ίδιου ναού.