Βυζαντινή Τέχνη

Πρόσωπα αρχαγγέλων στην Παντάνασσα του Μυστρά

Πρώτο από τα πρόσωπα αρχαγγέλων στην Παντάνασσα, με σγουρά μαλλιά, χρυσοωχρό φωτοστέφανο και λοξό βλέμμα προς το κέντρο της κόγχης

Τα πρόσωπα αρχαγγέλων στην Παντάνασσα ανήκουν στις τοιχογραφίες του 15ου αιώνα του μοναστηριακού ναού στον Μυστρά. Διατηρημένα μέσα στη διακόσμηση της κεντρικής κόγχης του ιερού, τα δύο νεανικά κεφάλια πλαισιώνουν την ενθρονισμένη Παναγία με το Βρέφος. Αν και η ευρύτερη σύνθεση θεμελιώνει τη δευτερεύουσα θέση τους μέσα στην μαριανή εικόνα, οι σωζόμενες λεπτομέρειες διαθέτουν τη συγκέντρωση και την κλίμακα ανεξάρτητων προσωπογραφιών.

Η Μονή της Παντάνασσας ιδρύθηκε το 1428 από τον Ιωάννη Φραγκόπουλο, επιφανή αξιωματούχο του Δεσποτάτου του Μορέως. Το παλαιότερο ζωγραφικό της στρώμα, γενικά χρονολογημένο γύρω στο 1430, αναγνωρίζεται ως μία από τις διακεκριμένες ύστερες εκφάνσεις της παλαιολόγειας ζωγραφικής. Μια επίσημη περιγραφή του μνημείου τονίζει τη ζωντάνια, το έντονο χρώμα και την υψηλή ποιότητα αυτών των τοιχογραφιών του 15ου αιώνα.

Τα πρόσωπα αρχαγγέλων στην Παντάνασσα μέσα στην κόγχη

Προς την ενθρονισμένη Θεοτόκο κλίνουν οι δύο αρχάγγελοι, κατευθύνοντας την προσοχή του θεατή προς το κέντρο της κόγχης. Η θέση τους επιβεβαιώνεται από το Αρχείο APAN, το οποίο καταγράφει τη σύνθεση της κόγχης ως την Παναγία με το Βρέφος πλαισιωμένη από ζεύγος αρχαγγέλων, με το κατώτερο μέρος της Αναλήψεως να εμφανίζεται από πάνω στον θόλο του ιερού.

Ιδωμένα ξεχωριστά από το πλήρες σύνολο, τα κεφάλια διατηρούν κάτι από αυτόν τον εσωστρεφή προσανατολισμό. Τα μάτια στρέφονται λοξά, με κάθε βλέμμα να κινείται προς το απόν κέντρο της σύνθεσης. Η κλίση παραμένει συγκρατημένη. Καμία εμφατική κίνηση δεν διαταράσσει την τελετουργική διάταξη· η κατεύθυνση μεταφέρεται μέσα από τις κόρες, την ελαφρά μετατόπιση κάθε κεφαλιού και την άνιση φωτεινότητα των μάγουλων.

Οι χρυσοωχροί φωτοστέφανοί τους καταλαμβάνουν μεγάλο μέρος του φόντου. Ευρείς και σχεδόν τέλεια κυκλικοί, απομονώνουν τα πρόσωπα από το σκοτεινό γύρω πεδίο ενώ τους προσδίδουν μια κλίμακα μεγαλύτερη από όσο θα υπονοούσαν μόνες τους οι φυσικές τους διαστάσεις. Ένα στενό ωχρό περίγραμμα ορίζει την άκρη κάθε φωτοστεφάνου. Τα φτερά διασώζονται μόνο μερικώς στα περιθώρια των φωτογραφιών, αρκετά ώστε να διασωθεί η ταυτότητα των μορφών χωρίς να ανταγωνίζονται οπτικά με τα πρόσωπα.

Δύο συγγενικές αλλά διακριτές φυσιογνωμίες

Τα πρόσωπα αρχαγγέλων στην Παντάνασσα κατασκευάστηκαν από ένα στενά συγγενικό ρεπερτόριο: μακρόστενα οβάλ πρόσωπα, ψηλά μέτωπα, στενές μύτες, τοξωτά φρύδια, άφθονα σγουρά μαλλιά. Η απλή επανάληψη, ωστόσο, αποφεύχθηκε. Ο ένας αρχάγγελος έχει μια ελαφρώς πιο επιμήκη φυσιογνωμία, με πιο απαλή μετάβαση από το μάγουλο στη σιαγόνα και μπούκλες που κατεβαίνουν ελεύθερα δίπλα στον λαιμό. Ο σύντροφός του φαίνεται ευρύτερος στο μέτωπο και στα άνω μάγουλα, με το βλέμμα πιο σταθερό και τη γραμμή της μύτης πιο έντονα διαμορφωμένη.

Και τα δύο πρόσωπα διαθέτουν μια σχεδόν γλυπτική εσωτερική δομή. Λαδιοί και καστανοί τόνοι θεμελιώνουν τα υποκείμενα επίπεδα· ώχρες, ωχρορόδινες και λευκές πινελιές συγκεντρώνονται γύρω από το μέτωπο, τα βλέφαρα, τη μύτη και τα άνω μάγουλα. Αντί να διαλύονται σε ομαλή τονική διαβάθμιση, αυτές οι φωτεινές πινελιές παραμένουν ορατές ως λεπτές, στενά τοποθετημένες γραμμές, που λυγίζουν γύρω από τις φόρμες ακολουθώντας την κατεύθυνση των επιπέδων του προσώπου.

Μεγάλο μέρος της έκφρασης κατοικεί στα μάτια. Μεγάλα και αμυγδαλωτά, περιγραμμένα με σκούρα χρωστική και τοποθετημένα κάτω από πλατιά φρύδια, εισάγουν μια εγρήγορση μέσα στην τυπική ακινησία των μορφών. Η πλάγια κίνησή τους αναγνωρίζει την Παναγία διατηρώντας παράλληλα την αποτραβηγμένη, υπεράνθρωπη στάση των αρχαγγέλων. Κανένα πρόσωπο δεν απευθύνεται απευθείας στο εκκλησίασμα.

Χρώμα, μαλλιά και αυλική εμφάνιση

Πυκνοί όγκοι κοκκινοκάστανων μπουκλών περιβάλλουν τα κεφάλια. Επιμέρους τούφες περιγράφονται με επαναλαμβανόμενες καμπύλες γραμμές, με φωτεινότερες πινελιές να ακολουθούν τα άνω άκρα τους. Μέσα από τα μαλλιά πάνω από κάθε μέτωπο περνά μια ωχρή ταινία, εν μέρει κρυμμένη από τις μπούκλες. Αυτή η ελεγχόμενη αφθονία προσδίδει στα κεφάλια σημαντικό εύρος και δημιουργεί μια σκούρα ενδιάμεση ζώνη ανάμεσα στη σάρκα και τους φωτεινούς φωτοστεφάνους.

Στο κάτω άκρο κάθε λεπτομέρειας, διακρίνεται κοκκινωπό ένδυμα, εμπλουτισμένο με ανοιχτόχρωμα κυκλικά διακοσμητικά και διακοσμητικά περιθώρια. Ένα τέτοιο πολυτελές ένδυμα συμφωνεί με τη βυζαντινή παρουσίαση των αρχαγγέλων ως μελών της ουράνιας αυλής. Αυτή η αυλική σύλληψη μεταφέρεται εδώ μέσα από το χρώμα και το σχέδιο, αν και η σημερινή κατάσταση της ζωγραφισμένης επιφάνειας καθιστά δύσκολη την πλήρη ανάκτηση της αρχικής της πολυτέλειας.

Θερμά κοκκινοκάστανα μαλλιά, ψυχρότερη λαδιά σάρκα, κόκκινα ενδύματα, εκτεταμένοι ωχροί φωτοστέφανοι: η χρωματική σχέση είναι προσεκτικά οργανωμένη. Πάνω στο μαύρο ή πολύ σκοτεινό πεδίο πέρα από τους φωτοστεφάνους, αυτά τα χρώματα προσδίδουν στα πρόσωπα αρχαγγέλων στην Παντάνασσα ασυνήθιστη οπτική ένταση. Μέρος του αποτελέσματος ενδέχεται να έχει ενταθεί από μεταγενέστερη αλλοίωση και τη γήρανση των χρωστικών, αν και η ευρύτερη οργάνωση παραμένει σαφώς ευανάγνωστη.

Δεύτερο πρόσωπο αρχαγγέλου στην Παντάνασσα, με ευρεία νεανική φυσιογνωμία, κοκκινωπά σγουρά μαλλιά και μερικώς φθαρμένο κατώτερο τμήμα

Φθορά και η επιβίωση της έκφρασης

Στα πρόσωπα αρχαγγέλων στην Παντάνασσα, σημαντική φθορά επηρεάζει και τις δύο ζωγραφιές, ιδίως γύρω από το στόμα, το πηγούνι και τον λαιμό. Μικρά κενά διακόπτουν τη διαμόρφωση των μάγουλων, ενώ μεγαλύτερες απώλειες έχουν εξασθενίσει τα κατώτερα περιγράμματα των προσώπων. Τα μάτια, τα φρύδια και μεγάλο μέρος των μαλλιών διασώζονται πιο συνεκτικά. Μέσα από αυτή την ανομοιόμορφη διατήρηση, το εκφραστικό βάρος έχει μετατοπιστεί προς τα πάνω, και το βλέμμα κυριαρχεί σήμερα πιο έντονα απ' ό,τι ίσως έκανε όταν ολόκληρη η διαμόρφωση παρέμενε άθικτη.

Η φθορά αποκαλύπτει επίσης κάτι από τη μέθοδο με την οποία κατασκευάστηκαν τα κεφάλια. Σκούροι προπαρασκευαστικοί τόνοι εμφανίζονται κάτω από φωτεινότερα περάσματα· μεμονωμένες πινελιές διασώζονται εκεί όπου ευρύτερες περιοχές χρώματος σάρκας έχουν εξαφανιστεί. Κατά μήκος των μάγουλων και της μύτης, οι εναπομείνασες φωτεινές πινελιές ιχνηλατούν την προσαρμογή του όγκου από τον ζωγράφο. Η κατάσταση είναι αποσπασματική, αν και αρκετό αρχικό χρώμα διασώζεται ώστε να διακρίνονται οι δύο φυσιογνωμίες και η αμοιβαία κίνησή τους προς την κεντρική μαριανή μορφή.