Βυζαντινή Τέχνη

Μετάλλιο του Μελχισεδέκ, νωπογραφία στη Μονή Παντάνασσας, Μυστράς

Νωπογραφία του Μελχισεδέκ στην Παντάνασσα του Μυστρά: στεφανωμένη προτομή με φωτοστέφανο, μακριά γκριζόλευκα μαλλιά και μυτερή γενειάδα, που κρατά ενεπίγραφο ειλητάριο, μέσα σε μετάλλιο με κόκκινο πλαίσιο
Ο αρχιερέας Μελχισεδέκ με μαργαριτοστόλιστο στέμμα κρατά ειλητάριο που αρχίζει με τη λέξη ΤΥΠΟΝ. Μετάλλιο στο φουρνικό του νότιου υπερώου, καθολικό της Παντάνασσας, Μυστράς, 15ος αιώνας.

Το μετάλλιο του Μελχισεδέκ είναι μια προτομή ζωγραφισμένη στον μικρό τρουλοειδή θόλο, το λεγόμενο φουρνικό, του νότιου υπερώου της Παντάνασσας στον Μυστρά. Μετωπικός, πάνω σε σχεδόν μαύρο βάθος, προβάλλει ο ιερέας-βασιλιάς της Παλαιάς Διαθήκης. Φέρει στέμμα και φωτοστέφανο και κρατά ανοιγμένο ειλητάριο, που απλώνεται στο κάτω μέρος της προτομής. Η παράσταση ανήκει στη διακόσμηση του καθολικού της Μονής της Παντάνασσας, του ναού που κλείνει τη σειρά των μεγάλων υστεροβυζαντινών ιδρυμάτων στην πρωτεύουσα του Δεσποτάτου του Μορέως. Στην ελληνική ταύτιση της μορφής πρόκειται για τον αρχιερέα (αρχιερεύς) Μελχισεδέκ, εκείνον που η Γένεση (14,18) ονομάζει βασιλέα Σαλήμ και «ιερέα του Θεού του Υψίστου».

Για τη χρονολόγηση του ναού οι μαρτυρίες συγκλίνουν, χωρίς ωστόσο να ταυτίζονται. Ο επίσημος οδηγός που εξέδωσε το ελληνικό Υπουργείο Πολιτισμού δίνει το 1428 και αναφέρει ως κτήτορα τον πρωτοστράτορα Ιωάννη Φραγκόπουλο. Η περιγραφή του Μυστρά στον κατάλογο της Παγκόσμιας Κληρονομιάς τοποθετεί την Παντάνασσα γύρω στο 1430. Το όνομα του κτήτορα, John Frangopoulos στη συνηθέστερη λατινική μεταγραφή, μαρτυρείται στο ίδιο το κτίριο. Μονογράμματα εμφανίζονται στα παράθυρα και στο νοτιοδυτικό κιονόκρανο, και μια έμμετρη επιγραφή διατρέχει τη βάση του τρούλου του δυτικού υπερώου. Γόνος σημαντικής οικογένειας, ο Φραγκόπουλος υπήρξε κορυφαία πολιτική και στρατιωτική προσωπικότητα του Δεσποτάτου τον 15ο αιώνα. Το ίδρυμα συνδέεται με την ηγεμονία του Θεοδώρου Β΄, γιου του αυτοκράτορα Μανουήλ Β΄, του οποίου η παραμονή στην Πελοπόννησο, από τον Μάρτιο του 1415 έως τον Μάρτιο του 1416, συνέπεσε με σχέδια τόσο για ένα διευρυμένο ανάκτορο όσο και για τη νέα μονή.

Τα υπερώα της Παντάνασσας και η διακόσμησή τους

Η Παντάνασσα επαναλαμβάνει τον αρχιτεκτονικό τύπο της Οδηγήτριας και, μαζί του, τον όροφο των υπερώων όπου βρίσκεται το μετάλλιο. Πρώτος ο Gabriel Millet παρουσίασε συστηματικά το κτίριο. Στο λεύκωμά του Monuments byzantins de Mistra (1910) δημοσίευσε κατόψεις του ισογείου και των υπερώων, μαζί με τις τοιχογραφίες του 15ου αιώνα και σχέδια συνθέσεων που δύσκολα φωτογραφίζονταν, ανάμεσά τους η Διδασκαλία του Χριστού και το Άγιο Μανδήλιο. Μόνο συνοπτική πραγμάτευση γνώρισε ο ναός στον οδηγό του Μυστρά του Μανόλη Χατζηδάκη (1948, επαυξημένη έκδοση 1956). Ακολούθησε το έργο της Suzy Dufrenne Les programmes iconographiques des églises byzantines de Mistra (1970), που παρουσίασε τα εικονογραφικά προγράμματα με σχέδια όπου σημειώνεται η θέση κάθε θέματος. Θεμελιώδης μελέτη των τοιχογραφιών παραμένει η μονογραφία της Μαρίας Ασπρά-Βαρδαβάκη και της Μελίτας Εμμανουήλ, Η Μονή της Παντάνασσας στον Μυστρά. Οι τοιχογραφίες του 15ου αιώνα (Αθήνα 2005).

Δύο περίοδοι ζωγραφικής συνυπάρχουν στον ναό. Στο ισόγειο βρίσκονται μεταγενέστερα έργα, χρονολογημένα στον 17ο και τον 18ο αιώνα, ανάμεσά τους δώδεκα σκηνές από τον Ακάθιστο Ύμνο, τις οποίες ο Millet δημοσίευσε ως ζωγραφική του 18ου αιώνα. Το μετάλλιο του Μελχισεδέκ βρίσκεται στον όροφο, και η τεχνοτροπία του το εντάσσει στη διακόσμηση του 15ου αιώνα.

Ο Μελχισεδέκ ως ιερέας και βασιλιάς

Φαρδιά κόκκινη ταινία πλαισιώνει το μετάλλιο, με λεπτές λευκές γραμμές στις παρυφές της και σκούρο περίγραμμα στην εξωτερική πλευρά. Μέσα της, το σχεδόν μαύρο βάθος είναι διάσπαρτο με ανοιχτόχρωμα στίγματα φθοράς. Ωχροκίτρινο, με κηλιδωτή επιφάνεια και λεπτό λευκό περίγραμμα, είναι το φωτοστέφανο, και πάνω του το κεφάλι και το στέμμα διαγράφονται με μεγάλη καθαρότητα. Το στέμμα φαρδαίνει προς τα πάνω. Ζωγραφισμένο σε βαθύ κοκκινοκαφέ, κοσμείται με σειρές λευκών μαργαριταριών και φέρει έναν μόνο ανοιχτόχρωμο λίθο στο μέσο της κάτω παρυφής του. Κάτω από αυτό μια πράσινη ταινία απλώνεται προς τις δύο πλευρές πάνω από το μέτωπο, συγκρατημένη στη μέση από ένα στρογγυλό κόκκινο κόσμημα. Το στέμμα διακηρύσσει τη βασιλεία της Σαλήμ. Το φωτοστέφανο, το ειλητάριο και ο ιερατικός τίτλος συνοδεύουν αυτό το βασιλικό σύμβολο, και έτσι ο ζωγράφος δίνει ορατή μορφή και στις δύο όψεις της ταυτότητάς του.

Κάτω από το στέμμα, τα μαλλιά χτενίζονται προς τις δύο πλευρές σε ανοιχτές γκρίζες και λευκές τούφες. Πέφτουν έπειτα σε μακριούς στριφτούς βοστρύχους πάνω στους δύο ώμους και καταλήγουν σε χαλαρές μπούκλες που γυρίζουν προς τα έξω, πάνω στο ιμάτιο. Σκούρο το πρόσωπο, με τις σαρκώσεις του σε μεγάλο βαθμό φθαρμένες. Έντονα τοξωτά φρύδια σμίγουν πάνω από βαθουλωμένα μάτια, και η μύτη είναι μακριά και στενή, με τη ράχη της τονισμένη από μια φωτεινή πινελιά. Το πεσμένο μουστάκι ενώνεται με τη γενειάδα, που λεπταίνει σε μακριά αιχμή πάνω στο στήθος. Ζωγραφισμένη σε ωχροκαφέ τόνους με ανοιχτόχρωμα φώτα, η γενειάδα διακλαδίζεται κοντά στην άκρη της σε αυτοτελείς κυματιστές τούφες. Ιδωμένη από κάτω, από την απόσταση ενός θόλου του υπερώου, αυτή η σφιχτοσχεδιασμένη μάζα μαλλιών και γενειάδας πλαισιώνει το κεφάλι με την ίδια ένταση με την οποία το πλαισιώνει και το στέμμα από πάνω.

Ιμάτιο καλύπτει και τους δύο ώμους, και οι ανοιχτές μοβ-γκρίζες πτυχές του ορίζονται από κοκκινοκαφέ περιγράμματα και φωτεινότερα επίπεδα. Στους ώμους διακρίνονται δύο καμπύλα τμήματα σε χρυσίζοντες τόνους. Κάτω από τη γενειάδα, μια χρυσή επιφάνεια στο στήθος τονίζεται με στιγμές, ενώ στο κάτω άκρο της προτομής, κάτω από το ειλητάριο, φαίνεται ένα πράσινο ένδυμα. Χρυσίζοντα επιμανίκια, κι αυτά διάστικτα, σημαδεύουν τους δύο καρπούς.

Η μορφή είναι μετωπική: το δεξί της χέρι εμφανίζεται στα αριστερά του θεατή. Πιάνει το ειλητάριο δίπλα στο τυλιγμένο άκρο του, με τα δάχτυλα λυγισμένα πάνω από την παρυφή. Με τον ίδιο τρόπο κρατά το αριστερό χέρι το αντίθετο άκρο. Ανάμεσά τους το ανοιχτό φύλλο καμπυλώνεται απαλά, σαν λάβαρο υψωμένο για να το δουν.

Η επιγραφή του ειληταρίου και η τυπολογία της

Επτά σειρές μαύρης μεγαλογράμματης γραφής διατρέχουν το λευκό ειλητάριο. Αν και το φύλλο κρατιέται οριζόντια, οι σειρές της γραφής υψώνονται σχεδόν κάθετα και λυγίζουν ακολουθώντας την καμπύλη του. Η πρώτη σειρά γράφει ΤΥΠΟΝ ΤΟ[Υ], δηλαδή «τον τύπο του». Η τρίτη διασώζει το θέμα ΜΥΣΤΗΡΙ-, που φαίνεται να συμπληρώνεται από το σύμπλεγμα του ου στην αρχή της επόμενης σειράς και δίνει έναν τύπο της λέξης «μυστήριον». Πιο κάτω, οι συλλαβές ΒΑ και ΣΙΛ- μοιάζουν να ανήκουν σε λέξη που σημαίνει βασιλιά ή βασιλεία. Η γραφή χρησιμοποιεί το μηνοειδές σίγμα και το σύμπλεγμα του ου, ενώ ορισμένα μικρά γράμματα τοποθετούνται πάνω από τη σειρά. Οι συντομογραφίες και η φθορά της επιφάνειας αφήνουν το υπόλοιπο κείμενο πολύ αβέβαιο για μια πλήρη μεταγραφή, και η γραμματειακή του πηγή δεν μπορεί να κατονομαστεί εδώ με βεβαιότητα.

Όσα διαβάζονται αρκούν για να δείξουν την κατεύθυνση του κειμένου. Ο τύπος ανήκει στο λεξιλόγιο της τυπολογίας, της ανάγνωσης προσώπων και γεγονότων της Παλαιάς Διαθήκης ως προεικονίσεων όσων εκπληρώθηκαν στον Χριστό. Από αυτές τις μορφές, ο Μελχισεδέκ ήταν μία από τις σημαντικότερες. Η Γένεση τον ονομάζει βασιλιά και ιερέα και τον παρουσιάζει να προσφέρει άρτο και οίνο στον Άβραμ (Γέν. 14,18–20). Ο Ψαλμός 110 (109 στη Μετάφραση των Εβδομήκοντα) και η Προς Εβραίους Επιστολή επανέρχονται στην ίδια διπλή ταυτότητα (Ψαλμ. 110,1–4 και Εβρ. 7,1–3, 15–17). Όπως έχει υποστηρίξει ο Dae-I Kang, η βασιλική πλευρά του Μελχισεδέκ στο έβδομο κεφάλαιο της Προς Εβραίους είναι εξίσου σκόπιμη με την ιερατική, επειδή η επιστολή τον χρησιμοποιεί ως πρότυπο για την ιεροσύνη του Χριστού. Στο μετάλλιο, το στέμμα, το φωτοστέφανο και ένα ειλητάριο που αρχίζει με τη λέξη τύπος φανερώνουν ταυτόχρονα και τις δύο όψεις.

Η ζωγραφική του 15ου αιώνα στον Μυστρά

Σύμφωνα με τον οδηγό του Υπουργείου, η ζωγραφική της Παντάνασσας συνδυάζει την τεχνοτροπία της Οδηγήτριας και της Περιβλέπτου, ενώ η διακόσμηση των κογχών του ιερού αντλεί από τη γοτθική τέχνη. Παρόμοια, η περιγραφή της UNESCO επισημαίνει την ποιότητα και τον εκλεκτικισμό της τέχνης της Κωνσταντινούπολης στους ναούς του Μυστρά, μαζί με ρωμανικά και γοτθικά στοιχεία. Αρχιτέκτονες, ζωγράφοι και γλύπτες καλούνταν συνήθως από την Κωνσταντινούπολη για να εκτελέσουν τις παραγγελίες των δεσποτών, των αξιωματούχων και των κληρικών του Μυστρά. Κατά πάσα πιθανότητα συνεργάζονταν με τοπικά εργαστήρια. Στη μελέτη του για τη μνημειακή ζωγραφική στην Πελοπόννησο της ύστερης παλαιολόγειας περιόδου, ο Ζάρρας εντάσσει σε μία ομάδα την Οδηγήτρια, την Περίβλεπτο και την Παντάνασσα, ως έργα που αντανακλούσαν τις καλλιτεχνικές εξελίξεις της εποχής τους και έγιναν σημεία αναφοράς για τους ζωγράφους που εργάζονταν στο Δεσποτάτο.

Σε μικρή κλίμακα, το μετάλλιο του Μελχισεδέκ φανερώνει αυτές ακριβώς τις αρετές. Το σχέδιο είναι σταθερό και γραμμικό, ιδίως στις πτυχές της ενδυμασίας και στους χωριστά σχεδιασμένους βοστρύχους των μαλλιών και της γενειάδας. Κορεσμένα κόκκινα, σκούρο βάθος, ωχρόχρυσο και πράσινο αντιπαρατίθενται με ελάχιστες μεταβάσεις. Το πλάσιμο του προσώπου έχει χάσει μεγάλο μέρος της ζωγραφικής του επιφάνειας, όμως τα φρύδια και η ράχη της μύτης διατηρούν τα έντονα φώτα τους. Αριστερά και δεξιά, δύο κομμάτια γυμνού κονιάματος διακόπτουν το εξωτερικό πλαίσιο, εκεί όπου η αρχική ζωγραφική επιφάνεια δεν έχει σωθεί. Η κόκκινη ταινία συνεχιζόταν σε ολόκληρο τον κύκλο, και ένα μικρό μετάλλιο στην κορυφή ενός θόλου του υπερώου ζωγραφίστηκε με την ίδια φροντίδα που δόθηκε στις μεγαλύτερες επιφάνειες του ναού.