Βυζαντινή Τέχνη

Πλατυτέρα της Μονής Γρηγορίου: η τοιχογραφία της αψίδας του 1779

Στεφανωμένη, ένθρονη και ντυμένη ως βασίλισσα, η Θεοτόκος που γεμίζει την κόγχη της αψίδας στο καθολικό της Μονής Γρηγορίου στο Άγιον Όρος κρατά στα γόνατά της τον μικρό Χριστό, ενώ δύο αρχάγγελοι με διακονικά άμφια σκύβουν προς το μέρος της, ένας από κάθε πλευρά. Η Πλατυτέρα της Μονής Γρηγορίου ανήκει στις τοιχογραφίες που ολοκλήρωσαν το 1779 οι ζωγράφοι Γαβριήλ και Γρηγόριος από την Καστοριά, σε ένα καθολικό χτισμένο το 1768, κατά την ανοικοδόμηση που ακολούθησε την πυρκαγιά του 1761. Η θέση της στο ιερό βήμα, οι επιγραφές της και η αυστηρή μετωπικότητα Μητέρας και Παιδιού προέρχονται από μακρά παράδοση. Πολλά άλλα, όμως, ανήκουν στον δικό της αιώνα. Το στέμμα έχει δυτική μορφή, ο θρόνος ξεσπά σε χρυσίζουσες έλικες ακάνθου, και τα άμφια των αρχαγγέλων τα καλύπτουν μεγάλα, ελεύθερα σχεδιασμένα άνθη.

Το όνομα είναι σύντμηση του «Πλατυτέρα των Ουρανών». Το ίδιο επίθετο αποδίδεται και στη δεόμενη Παναγία του Σημείου. Στη Μονή Γρηγορίου δίνεται σε μια καθιστή, βασιλική μορφή, με σκήπτρο, σφαίρα και στέμμα.

Πλατυτέρα στη Μονή Γρηγορίου: η στεφανωμένη Θεοτόκος ένθρονη με τον μικρό Χριστό ανάμεσα σε δύο αρχαγγέλους, στην κόγχη της αψίδας, Άγιον Όρος
Η Πλατυτέρα στην κόγχη της αψίδας του καθολικού της Μονής Γρηγορίου στο Άγιον Όρος, έργο των Καστοριανών ζωγράφων Γαβριήλ και Γρηγορίου (1779).

Η σύνθεση της Πλατυτέρας στη Μονή Γρηγορίου

Το ζωγραφικό πεδίο ακολουθεί το σχήμα του τεταρτοσφαιρίου. Σχηματίζει ένα πλατύ τόξο, που κλείνει στο κάτω άκρο του με ταινία από μικρά κόκκινα και λευκά άνθη και χωρίζεται οριζόντια σε δύο χρωματικές ζώνες. Επάνω ο κάμπος είναι μαύρος, διάσπαρτος με μικρά χρυσά αστέρια, κάτω ένα βαρύ κεραμιδί κόκκινο. Πάνω στη διαχωριστική γραμμή πατά ο θρόνος, έτσι ώστε το κεφάλι και οι ώμοι της Θεοτόκου να υψώνονται μέσα στο έναστρο σκοτάδι, ενώ τα πόδια της ακουμπούν στο κόκκινο έδαφος.

Ο κατακόρυφος άξονας ανήκει ολόκληρος σε εκείνη. Στέμμα, πρόσωπο, Παιδί, γόνατα και υποπόδιο βρίσκονται σε μία ευθεία που διατρέχει το κέντρο της κόγχης. Εκατέρωθεν του στέμματος, στο ύψος του φωτοστέφανου, κρέμονται δύο κόκκινα μετάλλια με λευκό περίγραμμα και την επιγραφή ΜΡ ΘΥ, Μήτηρ Θεού. Στις καμπύλες πλευρές τα σώματα των αρχαγγέλων γέρνουν προς τα μέσα και προς τα κάτω, καθώς ο θόλος στενεύει προς τα άκρα του, και οι μακριές διαγώνιοι των φτερούγων, των λαμπάδων και του σκήπτρου οδηγούν το βλέμμα πίσω στον θρόνο και από τις δύο μεριές.

Ο θρόνος και η διακόσμησή του

Λίγα στοιχεία της σύνθεσης ζωγραφίστηκαν με τόση επιμέλεια. Την ψηλή ράχη τη στεφανώνουν πυκνά, χρυσίζοντα φύλλα ακάνθου, που συστρέφονται σε έλικες, καθεμιά με ένα μικρό κομβίο στην απόληξή της, και το θερμό πορτοκαλί-χρυσό τους ξεχωρίζει έντονα πάνω στο μαύρο πεδίο. Δύο μεγάλα μαξιλάρια, λευκά και με ανθικά μοτίβα, βρίσκονται στις δύο άκρες του καθίσματος. Τα στηρίγματα είναι ψηλοί ορθογώνιοι όγκοι, πλαισιωμένοι με σειρές από λευκές στιγμές σαν μαργαριτάρια, σημαδεμένοι με μικρούς κόκκινους ρόμβους και υψωμένοι σε στρογγυλά πόδια. Οι πλευρές του καθίσματος σχεδιάζονται να ανοίγουν προς τα έξω, κι έτσι η κατασκευή μοιάζει να απλώνεται προς τον θεατή. Κάτω από τα πόδια της Θεοτόκου βρίσκεται ένα ανοιχτόχρωμο υποπόδιο και πάνω του τα κόκκινα πέδιλά της, δουλεμένα με χρυσό.

Στέμμα, σκήπτρο και σφαίρα: η Θεοτόκος ως βασίλισσα

Βασιλικό ένδυμα, βασιλικά διάσημα. Η Θεοτόκος φορά μπλε χιτώνα σπαρμένο με χρυσά άνθη, που φαίνεται στα γόνατα και ως τα πόδια, και ξανά στο μανίκι του τεντωμένου δεξιού της χεριού. Από πάνω πέφτει μαφόριο αποδοσμένο εξ ολοκλήρου σε χρυσό. Οι πτυχές του, σχεδιασμένες με σκούρες κοκκινοκαφέ γραμμές, μαζεύονται σε πυκνές δέσμες πάνω από τα γόνατα και κατεβαίνουν από τους ώμους σε μακριές καμπύλες. Κάτω από το μαφόριο, ένα γαλαζωπό κάλυμμα κεφαλής πλαισιώνει το πρόσωπό της. Το στέμμα, επάνω, είναι μια ψηλή χρυσίζουσα κατασκευή με ζωγραφιστούς κόκκινους λίθους, που υψώνεται κλιμακωτά ως μια μικρή απόληξη. Η μορφή του είναι αναγνωρίσιμα δυτική.

Με το δεξί της χέρι κρατά ένα λεπτό κόκκινο σκήπτρο, το οποίο διασχίζει διαγώνια τον θρόνο και καταλήγει σε αιχμηρή απόληξη δίπλα στη χρυσή έλικα της ράχης. Στο αριστερό της γόνατο ακουμπά μια μεγάλη σφαίρα, που τη στηρίζει με το αριστερό χέρι: ανοιχτόχρωμη, διατρεχόμενη από κόκκινες ταινίες οι οποίες συναντώνται στην επάνω επιφάνειά της. Στην ίδια σφαίρα ακουμπά και το αριστερό χέρι του Παιδιού. Ένα έμβλημα κυριαρχίας, αγγιγμένο από δύο χέρια: οι ζωγράφοι ίσως να μην επιδίωκαν τίποτε περισσότερο από έναν πρακτικό τρόπο να ενώσουν τις μορφές, το κοινό αντικείμενο όμως δένει Μητέρα και Υιό στενότερα απ' ό,τι θα μπορούσε οποιοδήποτε βλέμμα ανάμεσά τους, αφού κανείς από τους δύο δεν κοιτάζει τον άλλον. Και οι δύο στρέφονται προς τα έξω.

Οι αρχάγγελοι με διακονικά άμφια

Ο Γαβριήλ και ο Μιχαήλ παραστέκουν στον θρόνο ως διάκονοι και πρεσβευτές. Τα φωτοστέφανά τους είναι χρυσά, τα κεφάλια τους, με σκούρα μαλλιά, αποδίδονται σε τρία τέταρτα και γέρνουν προς το κέντρο. Καθένας κρατά μια ψηλή αναμμένη λαμπάδα και έναν δίσκο με συντομογραφία του ονόματος του Χριστού: ο αρχάγγελος στα αριστερά του θεατή τον δίσκο με το ΧC, ο σύντροφός του στα δεξιά εκείνον με το IC. Τα άμφιά τους φέρουν μεγάλα φυτικά μοτίβα σε κόκκινο, πράσινο και χρυσό πάνω σε ανοιχτόχρωμο κάμπο, με φαρδιές διακοσμημένες παρυφές. Το ίδιο διακοσμητικό γούστο εμφανίζεται στα μαξιλάρια του θρόνου και στην ανθοστόλιστη ταινία της κόγχης. Οι φτερούγες διαφέρουν. Αριστερά, ανοιχτά ροδόλευκα φτερά απλώνονται πάνω από τη μορφή, ενώ κοκκινωπά φτερά σαρώνουν από κάτω. Δεξιά, οι φτερούγες ανοίγουν πάνω και κάτω από τη μορφή, λευκές, με διαβάθμιση προς το σκούρο γκρι.

Αρχάγγελοι που πλαισιώνουν την ένθρονη Θεοτόκο με τον Χριστό στην κεντρική αψίδα έχουν μακρά ιστορία στη ζωγραφική της περιοχής. Στον διάκοσμο του 15ου αιώνα της Παντάνασσας στον Μυστρά, δύο νεανικοί αρχάγγελοι κατέχουν την ίδια δευτερεύουσα θέση δίπλα στη θεομητορική παράσταση. Στη Μονή Γρηγορίου ο τύπος επιβιώνει ακέραιος, τα σώματα όμως έχουν γίνει πιο φαρδιά και πιο κινημένα. Οι στάσεις τους, μισή υπόκλιση και μισή πτήση, προσαρμόζονται με αρκετή επινοητικότητα στην καμπύλη της κόγχης.

Τα πρόσωπα της Θεοτόκου και του Χριστού σε λεπτομέρεια

Κοντινή λήψη του προσώπου της στεφανωμένης Θεοτόκου πάνω από τον ευλογούντα Χριστό, με τα μετάλλια ΜΡ ΘΥ και τη σφαίρα, καθολικό της Μονής Γρηγορίου
Λεπτομέρεια με το στέμμα δυτικού τύπου και το χρυσό μαφόριο της Θεοτόκου. Ο μικρός Χριστός ακουμπά το αριστερό του χέρι στη σφαίρα.

Από κοντά, το πρόσωπο της Θεοτόκου είναι ένα επίμηκες ωοειδές κάτω από το στέμμα. Η μύτη μακριά και ευθεία, τα μάτια μεγάλα και ορθάνοιχτα κάτω από τοξωτά φρύδια, με σκούρες σκιές από κάτω, το στόμα μικρό πάνω από ένα σφιχτό πηγούνι. Το πλάσιμο περνά από πρασινογκρίζες σκιές σε ανοιχτούς τόνους σάρκας στο μέτωπο, στα μάγουλα και στη ράχη της μύτης, με ομαλές μεταβάσεις. Κοιτάζει ευθεία μπροστά. Λεπτές ρωγμές της επιφάνειας διατρέχουν το μέτωπο, το σημείο δίπλα στη μύτη και το ένα μάγουλο. Κάτω από το στέμμα, το κάλυμμα της κεφαλής έχει μια ταινία διακοσμημένη με σκούρες διαγώνιες γραμμές και μικρούς κόκκινους λίθους, ενώ μια σειρά από κόκκινες στιγμές σημαδεύει το περιλαίμιο του χιτώνα.

Ο μικρός Χριστός και η σφαίρα

Μέσα σε χρυσό σταυροφόρο φωτοστέφανο με κόκκινο περίγραμμα, ο Χριστός κάθεται μετωπικά στο κέντρο του σώματος της μητέρας του. Το σώμα του είναι παιδικό, το πρόσωπο όμως θυμίζει μεγαλύτερο αγόρι, με κοντά καστανά μαλλιά, μεγάλα μάτια και μικρό κλειστό στόμα. Φορά λευκό χιτώνα διάσπαρτο με μικροσκοπικά κόκκινα μοτίβα και ένα στενό ριγωτό σήμα στον δεξιό ώμο. Κόκκινο ιμάτιο περνά πάνω από τον αριστερό του ώμο και τυλίγεται γύρω από τη μέση και τις κνήμες, ενώ τα γυμνά του πέλματα φαίνονται κάτω από το κράσπεδο. Το δεξί χέρι υψώνεται σε ευλογία, με τα δάχτυλα διατεταγμένα στη συμβατική χειρονομία της ευλογίας. Το αριστερό απλώνεται προς τη σφαίρα. Κατά μήκος της οριζόντιας κόκκινης ταινίας της σφαίρας εκτείνεται μια σειρά από μικρά σκούρα μοτίβα, των οποίων οι επιμέρους μορφές δεν διακρίνονται.

Οι Καστοριανοί Γαβριήλ και Γρηγόριος και το πρόγραμμα του καθολικού

Η Μονή Γρηγορίου ιδρύθηκε λίγο πριν από τα μέσα του 14ου αιώνα και αφιερώθηκε στον Άγιο Νικόλαο. Δύο πυρκαγιές, το 1497 και το 1761, σημάδεψαν την ιστορία της. Μετά τη δεύτερη, ο μοναχός Ιωακείμ ο Ακαρνάν, γνωστός ως Μακρυγένης, ανοικοδόμησε τη μονή με τη συνδρομή αξιωματούχων των Παραδουνάβιων Ηγεμονιών. Η Εφορεία Αρχαιοτήτων καταγράφει ότι το σημερινό καθολικό χτίστηκε το 1768 και τοιχογραφήθηκε το 1779 από τους Καστοριανούς Γαβριήλ και Γρηγόριο. Η Πλατυτέρα αποτελεί επομένως τμήμα μιας ενιαίας ζωγραφικής φάσης, στην οποία ανήκει και ο Χριστός Παντοκράτωρ στο κέντρο του τρούλου.

Πέρα από τον τρούλο, οι τοίχοι του κυρίως ναού είναι κατάφορτοι με σκηνές. Επεισόδια από τον χριστολογικό κύκλο, τον Ακάθιστο Ύμνο και τους βίους της Θεοτόκου και του Ιωάννη του Προδρόμου, και μαζί ολόσωμοι στρατιωτικοί άγιοι, ιεράρχες, μάρτυρες και μοναχοί. Διατεταγμένες σε τρεις ζώνες, που τις χωρίζουν δύο γείσα, οι τοιχογραφίες ακολουθούν τις αρχιτεκτονικές διαιρέσεις του ναού. Τα γείσα αντιστοιχούν στις διαιρέσεις του κατά τομή, και η διάταξη αυτή προσδίδει στη ζωγραφική έντονη μνημειακότητα. Στην ανώτερη ζώνη βρίσκονται οι μεγάλες εορτές του έτους, το Δωδεκάορτο διευρυμένο με σκηνές των Παθών, μαζί με παραβολές και θαύματα του Χριστού. Απέναντι σε αυτήν την πυκνή αφηγηματική ακολουθία, η κόγχη φιλοξενεί μία μόνη εικόνα, χωρίς αφηγηματική δράση: μια στεφανωμένη γυναίκα, ένα παιδί και δύο ακολούθους, με τα χρυσά ενδύματα και τη διακόσμησή τους να προβάλλονται σε κάμπο μαύρο και κόκκινο.