Άγιοι Κοσμάς και Δαμιανός: τοιχογραφία στη Μονή Γρηγορίου
Στον βόρειο τοίχο του καθολικού της Μονής Γρηγορίου, στο Άγιον Όρος, οι Άγιοι Κοσμάς και Δαμιανός στέκονται ολόσωμοι ο ένας δίπλα στον άλλον, και ο καθένας κρατά, λίγο μακριά από το σώμα του, μια χρυσόχρωμη θήκη φαρμάκων. Η τοιχογραφία ανήκει στη διακόσμηση του 1779. Τη χρονιά εκείνη τον ανακαινισμένο ναό της μονής (το όνομά της αποδίδεται στη λατινική γραφή και ως Grigoriou) τον ιστόρησαν δύο ζωγράφοι από την Καστοριά, ο ιερομόναχος Γαβριήλ και ο Γρηγόριος, που αυτοαποκαλούνταν «ταπεινότατοι ζωγράφοι».
Λευκές μεγαλογράμματες επιγραφές πάνω στο σκούρο βάθος κατονομάζουν τους δύο ιατρούς. Σε πλήρη ανάγνωση δίνουν Ὁ ἅγιος Δαμιανός πάνω από τη μορφή στα αριστερά και Ὁ ἅγιος Κοσμᾶς πάνω από τη μορφή στα δεξιά. Και στις δύο το επίθετο είναι συντετμημένο, ενώ το τελικό σίγμα κάθε λέξης περιορίζεται σε μια καμπυλωτή γραμμή που κατεβαίνει κάτω από τη σειρά. Μέσα στο όνομα του Κοσμά το σίγμα παίρνει μηνοειδή μορφή. Η θέση του Δαμιανού στα αριστερά αξίζει προσοχής. Μια κρητική εικόνα του Βρετανικού Μουσείου, την οποία οι επιμελητές του συνδέουν με τον Εμμανουήλ Τζάνε ή με το εργαστήριό του, έχει την αντίστροφη διάταξη: ο Κοσμάς στέκεται αριστερά και ο Δαμιανός δεξιά, με τη σειρά δηλαδή που συνήθως αναφέρονται τα δύο ονόματα. Στη Μονή Γρηγορίου οι θέσεις έχουν αντιστραφεί.
Οι Άγιοι Κοσμάς και Δαμιανός στο πρόγραμμα του κυρίως ναού
Οι τοίχοι του κυρίως ναού στη Μονή Γρηγορίου είναι αφιερωμένοι σε μάρτυρες, σε στρατιωτικούς Αγίους και στις μεγάλες μορφές του μοναχισμού. Αν διαβαστεί δεξιόστροφα από τον νότιο τοίχο, η σειρά ανοίγει με τον Παντελεήμονα, έναν ακόμη θεραπευτή Άγιο, που κρατά τα ιατρικά του εργαλεία στο αριστερό χέρι και τον σταυρό του μαρτυρίου στο δεξί. Στον νότιο χορό ακολουθούν ο Δημήτριος, ο Νέστωρ και ο Μερκούριος. Τον δυτικό τοίχο τον γεμίζουν οι Πατέρες της ερήμου, και στο βόρειο μισό του οι μοναχικές μορφές συνεχίζονται ως τον Σίμωνα, τον κτήτορα της γειτονικής Σιμωνόπετρας. Έπειτα έρχονται, στον βόρειο τοίχο, οι ιατροί και μετά από αυτούς, στον βόρειο χορό, οι στρατιωτικοί Άγιοι Νικήτας, Ιάκωβος ο Πέρσης και Μηνάς.
Οι δύο ιατροί στέκονται επομένως ανάμεσα στους θεμελιωτές του μοναχικού βίου και σε μια χορεία ένοπλων μαρτύρων, με τον Παντελεήμονα στον απέναντι τοίχο. Σύμφωνα με τις σημειώσεις του Βρετανικού Μουσείου για την εικόνα του Τζάνε, σε ορισμένες παραστάσεις ο Παντελεήμων παρεμβάλλεται ανάμεσα στον Κοσμά και τον Δαμιανό. Εδώ οι τρεις θεραπευτές μοιράζονται σε δύο τοίχους, και το ζεύγος κρατά ένα πεδίο δικό του.
Μεγάλο μέρος του βάρους αυτού του προγράμματος το σηκώνουν οι στρατιώτες. Για αγιορειτικό καθολικό, οι στρατιωτικοί Άγιοι του κυρίως ναού είναι ασυνήθιστα πολλοί και προβεβλημένοι, και στην κατώτερη ζώνη εικονίζονται σχεδόν σε φυσικό μέγεθος, σχηματίζοντας κάτι σαν ζωγραφιστή βάση για τη διακόσμηση που υψώνεται από πάνω. Η Πλατυτέρα της αψίδας ανήκει στην ίδια φάση εργασιών του 1779. Στους κύριους χώρους του ναού, οι πολλοί κύκλοι και τα θέματα εκείνης της φάσης οργανώνονται χωρίς να χάνουν τη μνημειακή τους κλίμακα ή τη σωστή τους σχέση με την αρχιτεκτονική.
Θήκες φαρμάκων και τα σύνεργα των Αγίων Αναργύρων
Τα πιο επιμελημένα αντικείμενα της σύνθεσης είναι οι θήκες. Ο Δαμιανός κρατά τη δική του στην ανοιχτή παλάμη του αριστερού χεριού, ενώ από κάτω κρέμεται μια πτυχή του γαλαζωπού ιματίου του. Η θήκη είναι ανοιχτή, με το καπάκι όρθιο, και αφήνει να φανεί ένα πλέγμα από διαμερίσματα γεμάτα κόκκινη, λευκή και γκριζογάλανη ύλη, με ένα στενό συρτάρι στην πρόσοψη και ένα μικρό κεντρικό εξάρτημα. Ο Κοσμάς κρατά τη δική του ελαφρώς γερτή, ώστε τα διαμερίσματα να φαίνονται από πάνω, και ένα μικρό ζωγραφιστό κόσμημα σημαδεύει την πρόσθια πλευρά. Και τα δύο κιβώτια είναι χρυσοκίτρινα, σε τόνους ώχρας, και διακοσμημένα με μικροσκοπικά μοτίβα που μιμούνται ένθετη διακόσμηση ή ζωγραφισμένο ξύλο.
Ανάμεσα στα δάχτυλα του δεξιού του χεριού ο Κοσμάς κρατά διαγώνια ένα μακρύ, λεπτό, λευκό κοχλιάριο, όπως περίπου κρατά κανείς μια πένα. Ένας μικρός σταυρός σημαδεύει τη μία άκρη, ένα κυρτό κοίλωμα την άλλη. Ο Δαμιανός υψώνει το δεξί του χέρι μπροστά στο στήθος, με τον αντίχειρα και τον δείκτη να ενώνονται. Κανένα εργαλείο δεν διακρίνεται εκεί, και η ζωγραφική επιφάνεια του ιματίου γύρω από το χέρι είναι αποτριμμένη.
Αυτά είναι τα σύνεργα των Αναργύρων, των θεραπευτών «χωρίς αργύρια», που ονομάστηκαν έτσι επειδή περιέθαλπαν τους ασθενείς χωρίς αμοιβή. Η Συλλογή Menil περιγράφει μια εικόνα του 16ου αιώνα, πιθανώς σερβική, στην οποία ο Δαμιανός κρατά σπάτουλα για την επάλειψη αλοιφής. Ο σχολιασμός του Βρετανικού Μουσείου κάνει λόγο για κοχλιάρια με σταυρό στην άκρη, με τα οποία χορηγούνταν τα φάρμακα. Σε αυτό το οικείο ρεπερτόριο ανήκει και το κοχλιάριο με τον σταυρό στη Μονή Γρηγορίου. Επειδή η εικόνα δέθηκε τόσο στενά με τη φαρμακευτική και την ιατρική πρακτική, επιβίωσε σε πολλά μέσα. Μια διδακτορική διατριβή για τη λατρεία των Αγίων στη Χίο την παρακολουθεί σε εικόνες, χαρακτικά, μετάλλια και σφραγίδες ιατρικών συντεχνιών, και σε όλα ο ιατρικός και φαρμακευτικός εξοπλισμός μένει το σταθερό στοιχείο.
Πάνω από τους δύο Αγίους δεν εικονίζεται καμία άλλη μορφή. Οι σημειώσεις του Βρετανικού Μουσείου ανάγουν τη μετωπική διάταξη με τον Χριστό από πάνω σε τοιχογραφίες του 12ου αιώνα στην Καστοριά, την πόλη από την οποία κατάγονταν οι ζωγράφοι της Μονής Γρηγορίου. Οι ίδιες σημειώσεις αναφέρουν ότι η τυπική παράσταση συχνά παρέλειπε τον Χριστό, ακόμη και μετά το 1453. Στη Μονή Γρηγορίου το σκούρο πεδίο φέρει μόνο τις επιγραφές.
Ανθοστόλιστα ενδύματα και ανταλλαγή χρωμάτων
Κάτω από τα ιμάτια, η ενδυμασία ακολουθεί το σχήμα που καταγράφουν οι μουσειακοί κατάλογοι για το ζεύγος: μακρύς χιτώνας, μια κοντύτερη δαλματική από πάνω και ιμάτιο, όλα ενδύματα της βυζαντινής κοσμικής ενδυμασίας. Οι επιφάνειες αυτών των στρωμάτων ανήκουν στον 18ο αιώνα. Το εξωτερικό ένδυμα του Δαμιανού, που φτάνει ως το γόνατο, είναι λευκό, διάσπαρτο με άνθη σαν γαρίφαλα πάνω σε φυλλωτούς μίσχους και με μικρούς ρόδακες σε κόκκινο, πράσινο και καφέ, και τελειώνει σε φαρδιά χρυσή ούγια με ζωγραφιστούς λίθους. Από κάτω, ένας σομόν χιτώνας με λευκά φώτα κατεβαίνει ως ένα δεύτερο χρυσό σιρίτι λίγο πάνω από τους αστραγάλους. Και οι δύο Άγιοι φορούν φαρδιά διάλιθα περιλαίμια, με παρυφή από στιγμές σαν μαργαριτάρια, κοσμημένα με κόκκινους, πράσινους και σκούρους ρόμβους και με μικρά σταυρόσχημα άνθη. Χρυσά επιμάνικα κλείνουν τα μανίκια τους.
Σε ολόκληρη τη διακόσμηση της Μονής Γρηγορίου, από το φόρεμα της Σαμαρείτιδας ως τα ενδύματα των Δέκα Παρθένων, η ενδυμασία και ο διάκοσμός της προέρχονται από τη λαϊκή τέχνη και το γούστο της εποχής, και ανάμεσα στα γνωρίσματά της είναι τα μεγάλα φυτικά μοτίβα και τα έντονα χρώματα. Το ισχυρότερο στοιχείο του συνόλου είναι το χρώμα. Η κλίμακα είναι περιορισμένη και κορεσμένη: καθαρό κόκκινο, ανοιχτό γαλάζιο, χρυσό και λευκό, με φειδωλή χρήση του πράσινου. Κάποτε τα χρώματα αντιπαρατίθενται σκόπιμα, όπως στους στρατιωτικούς Αγίους των χορών, οι στολές των οποίων εναλλάσσονται ανάμεσα στο κόκκινο και το απαλό γαλάζιο.
Πάνω σε μια τέτοια ακριβώς αντίστιξη είναι δομημένοι οι δύο ιατροί. Το ιμάτιο του Δαμιανού είναι ψυχρό γαλαζωπό γκρίζο, του Κοσμά βαθύ κρεμεζί. Το κόκκινο του ιματίου του Κοσμά επανέρχεται στον μακρύ χιτώνα του Δαμιανού, μαλακωμένο σε ροζ, ενώ το λευκό του ανθοστόλιστου εξωτερικού ενδύματος του Δαμιανού γίνεται ο μακρύς χιτώνας του Κοσμά, σκιασμένος με ώχρα σε φαρδιές κάθετες πτυχές. Το ίδιο σχήμα ακολουθούν και τα χρώματα των μανικιών: ροζ στον καρπό του Δαμιανού, λευκό στον καρπό του Κοσμά. Το εξωτερικό ένδυμα του Κοσμά, σε ανοιχτό θαλασσοπράσινο με χρυσή ούγια από κόκκινους και σκουροπράσινους ρόμβους, είναι η μεγαλύτερη ψυχρή επιφάνεια και στις δύο μορφές. Το βάθος πίσω τους είναι σχεδόν μαύρο και κατά τόπους γέρνει προς το γαλαζωπό. Και οι δύο πατούν σε μια λωρίδα πράσινου, και μια κόκκινη ταινία πλαισιώνει το πεδίο.
Πρόσωπα, σώματα και δύο Καστοριανοί ζωγράφοι
Τα κεφάλια έχουν κοινό τύπο και διαφέρουν σε μικρές λεπτομέρειες. Και οι δύο άνδρες είναι νέοι, με κοντά καστανά γένια, μουστάκια που πέφτουν προς τα κάτω και μαλλιά κομμένα κοντά γύρω από το μέτωπο. Ο καθένας έχει μεγάλα σκούρα μάτια κάτω από βαριά βλέφαρα, τοξωτά φρύδια, μακριά ευθεία μύτη και μικρό στόμα με λεπτά χείλη: τα λεπτά, προσεκτικά σχεδιασμένα χαρακτηριστικά που συναντά κανείς σε όλη αυτή τη διακόσμηση. Θερμότερο από τα δύο είναι το πρόσωπο του Δαμιανού, με τη σάρκα, σε τόνους ώχρας, να τείνει προς το πορτοκαλί και τα περιγράμματα σταθερότερα. Χλωμότερο το πρόσωπο του Κοσμά, με περισσότερο λαδί στις σκιές.
Και στα δύο πρόσωπα το ψυχρό υπόστρωμα, σε πρασινωπούς και φαιοκάστανους τόνους, διαφαίνεται στις άκρες, ενώ λεπτές φωτεινές πινελιές διατρέχουν το μέτωπο και τη ράχη της μύτης. Ο ψυχρός αυτός προπλασμός θυμίζει αμυδρά τη μέθοδο που συνδέεται με τον Πανσέληνο και τους ζωγράφους του κύκλου του. Τον 18ο αιώνα ο Κοσμάς ο Λήμνιος τη χρησιμοποίησε με ιδιαίτερη επιτυχία και συνέπεια στο παρεκκλήσι του Αγίου Δημητρίου στη Μονή Βατοπαιδίου.
Τα σώματα είναι λεπτά και έχουν μικρό βάρος. Τα ενδύματα σχεδόν συγχωνεύονται με τις μορφές που περικλείουν, και οι κνήμες κάτω από τις ούγιες είναι λεπτές. Τα πέλματα στρέφονται προς τα έξω και πατούν μάλλον επίπεδα πάνω στην πράσινη λωρίδα, και γι’ αυτό αποτελούν το λιγότερο σίγουρο σχέδιο της σύνθεσης. Αδυναμίες αυτού του είδους, ιδίως στα πέλματα, επανέρχονται στους όρθιους Αγίους του ναού. Η πτυχολογία, αντίθετα, διατηρεί έναν μάλλον οργανικό χαρακτήρα: οι πτυχές του ροζ χιτώνα του Δαμιανού αποδίδονται με μακριές λευκές πινελιές, χωρίς τη σκληρή σχηματοποίηση της ύστερης μεταβυζαντινής ζωγραφικής.
Δεν μπορεί να ειπωθεί αν κάποια από τις δύο μορφές τη ζωγράφισε ο Γαβριήλ ή ο Γρηγόριος. Σε ολόκληρο το καθολικό οι ορατές διαφορές ανάμεσα στα δύο χέρια είναι περιορισμένες, ανάμεσά τους ένας ευρύτερος πρασινωπός προπλασμός, και πολύ ελαφρές για να ξεχωρίσουν το έργο του ενός ζωγράφου από του άλλου. Η πιθανότερη εξήγηση είναι ότι οι δύο άνδρες συνεργάστηκαν σχεδόν σε κάθε σύνθεση και σε κάθε Άγιο, με σχεδόν ταυτόσημο χειρισμό. Η διαφορά στο χρώμα της σάρκας ανάμεσα στον Δαμιανό και τον Κοσμά είναι πραγματική, μόνη της όμως δεν παραπέμπει σε κάποιον συγκεκριμένο ζωγράφο.
Η αγιορειτική ζωγραφική το 1779: η Ερμηνεία και το λαϊκό γούστο
Οι τοιχογραφίες της Μονής Γρηγορίου έγιναν περίπου μισό αιώνα αφότου ο Διονύσιος ο εκ Φουρνά έγραψε την Ερμηνεία της ζωγραφικής τέχνης, γύρω στα 1729–1733. Το εγχειρίδιο κωδικοποίησε τις τεχνικές και την εικονογραφία της εποχής του και συγκέντρωσε παλαιότερη εμπειρία από αγιορειτικά έργα και προγενέστερους χειρόγραφους οδηγούς. Οι εικονογραφικές διατυπώσεις της Μονής Γρηγορίου βρίσκονται πολύ κοντά στις περιγραφές του. Αν οι Καστοριανοί ζωγράφοι εργάστηκαν απευθείας με βάση το κείμενο ή απλώς μετείχαν στο κλίμα που διαμόρφωσε την αγιορειτική διακόσμηση στο δεύτερο μισό του 18ου αιώνα, είναι δύσκολο να αποδειχθεί, και η δεύτερη εξήγηση φαίνεται πιθανότερη. Οι δεκαετίες εκείνες γνώρισαν έντονη ζωγραφική δραστηριότητα σε πολλές μονές του Άθω, παράλληλα με τη φιλοκαλική αναγέννηση, κορυφαία θεολογική φωνή της οποίας ήταν ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης.
Η ορθόδοξη εκκλησιαστική ζωγραφική εκείνου του αιώνα ακολούθησε δύο μεγάλες τάσεις, και οι δύο παρούσες στον Άθω. Η μία επιδίωκε την επιστροφή στα πρότυπα του Πανσέληνου, με θεωρητικό της τον Διονύσιο. Η άλλη έκλινε προς το λαϊκό γούστο και την εκπροσωπούν ο Παναγιώτης από τα Ιωάννινα και οι Ηπειρώτες ζωγράφοι από τις Χιονιάδες και το Καπέσοβο. Οι ζωγράφοι από την Καστοριά, όπως και οι Ηπειρώτες γείτονές τους, εργάστηκαν σχεδόν σε ολόκληρη την ηπειρωτική Ελλάδα, και ο Γαβριήλ με τον Γρηγόριο θα πρέπει να είχαν αποκτήσει κάποια φήμη πριν κληθούν στο Άγιον Όρος. Σε αυτό το ζεύγος ιατρών μπορεί κανείς να ανιχνεύσει και τις δύο τάσεις πάνω στον ίδιο τοίχο. Το ψυχρό πλάσιμο των προσώπων κοιτάζει πίσω, προς τα παλαιότερα αγιορειτικά πρότυπα, ενώ τα ανθοστόλιστα ενδύματα και το έντονο χρώμα προέρχονται από τη λαϊκή τέχνη της εποχής. Το σχέδιο, γενικά ακριβές και σίγουρο, ακολουθεί ακόμη την κρητική ζωγραφική που είχε επιβιώσει στον Άθω, αλλαγμένη από τους τρεις αιώνες που είχαν μεσολαβήσει.
