Βυζαντινή Τέχνη

Ο Χριστός Παντοκράτωρ στη Μονή Γρηγορίου

Στο κέντρο του τρούλου του καθολικού της Μονής Γρηγορίου, στο Άγιον Όρος, δεσπόζει ο Χριστός Παντοκράτωρ. Η τοιχογραφία ανήκει στη διακόσμηση που ολοκλήρωσαν το 1779 οι καστοριανοί ζωγράφοι Γαβριήλ και Γρηγόριος, σε ναό ο οποίος οικοδομήθηκε μετά την πυρκαγιά της μονής το 1761. Από το δάπεδο του κυρίως ναού η ημίσωμη μορφή προεξάρχει στη ζωγραφική διάταξη του τρούλου· από κοντά, όμως, ο διάκοσμος και η πλαστική απόδοση του προσώπου αποκτούν ίση σημασία. Τη χρονολογία της διακόσμησης και τα ονόματα των ζωγράφων καταγράφει η Εφορεία Αρχαιοτήτων Χαλκιδικής και Αγίου Όρους.

Ο Χριστός Παντοκράτωρ στη Μονή Γρηγορίου ευλογεί και κρατά διακοσμημένο βιβλίο μέσα στον ζωγραφισμένο τρούλο.
Ο Χριστός Παντοκράτωρ στον τρούλο του καθολικού της Μονής Γρηγορίου, Άγιον Όρος· τοιχογραφία που ολοκληρώθηκε το 1779.

Η ευλογούσα χείρα και το διακοσμημένο βιβλίο

Μετωπικός ο Χριστός, ευλογεί με το δεξί χέρι και κρατά στο αριστερό ένα κλειστό, πλούσια διακοσμημένο βιβλίο. Η γνωστή αυτή διάταξη αποκτά ασυνήθιστο οπτικό βάρος χάρη στις ανοιχτόχρωμες, πλατιές πτυχές που διασχίζουν τον κορμό και στα διακοσμημένα άκρα του βιβλίου. Γύρω από τη μορφή τρέχει ευρύ κυκλικό πλαίσιο από μικρούς ρόμβους σε πράσινο, ώχρα και κόκκινο. Πέρα από αυτό, το σκοτεινό βάθος αφήνει να διαφανούν γειτονικές μορφές και μετάλλια.

Ο κύκλος μέσα στις ομόκεντρες ζώνες του τρούλου

Ο κύκλος εντάσσεται σε ευρύτερο σχήμα: ο τρούλος διαιρείται σε ομόκεντρες ζώνες, και ο Παντοκράτωρ τοποθετείται πάνω από την περιβάλλουσα ουράνια και προφητική εικονογραφία. Η θέση αυτή ακολουθεί την καθιερωμένη πρακτική να απεικονίζεται ο Χριστός στην κορυφή του τρουλαίου ναού· το χρώμα ωστόσο και η πυκνότητα του διακόσμου προσδίδουν στο έργο αυτό του 18ου αιώνα τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του.

Το πρόσωπο του Παντοκράτορος

Στην κοντινή λήψη το πρόσωπο οργανώνεται γύρω από μεγάλα μάτια στο ίδιο ύψος, μακριά μύτη και σχετικά κοντό γένι που διχάζεται στην άκρη. Λεπτές σκούρες γραμμές αποδίδουν τα μαλλιά, χωρισμένα στη μέση και πεσμένα εκατέρωθεν των παρειών. Σε τμήματα της ζωγραφικής επιφάνειας το χρώμα έχει φθαρεί, στο μέτωπο και στις πλευρές του προσώπου· το άμεσο βλέμμα, ωστόσο, παραμένει καθαρό.

Λεπτομέρεια του προσώπου και της σταυροφόρου άλω του Χριστού Παντοκράτορος, με τα ελληνικά γράμματα και τον φυτικό διάκοσμο, στη Μονή Γρηγορίου.
Το πρόσωπο και η επιγεγραμμένη άλως του Παντοκράτορος, με τον φυτικό διάκοσμο ανάμεσα στους βραχίονες του σταυρού.

Η επιγεγραμμένη σταυροφόρος άλως

Η σταυροφόρος άλως φέρει τα ελληνικά γράμματα ὁ ὤν, «Αυτός που Είναι». Μικρά κόκκινα και σκούρα φυτικά μοτίβα γεμίζουν τα διάκενα ανάμεσα στους βραχίονες του σταυρού. Χωριστές κυκλικές επιγραφές δίπλα στο κεφάλι δηλώνουν τον Ιησού Χριστό με τις συνήθεις συντομογραφίες. Ο διάκοσμος εισχωρεί στην ίδια την άλω και περιβάλλει την επιγραφή χωρίς να την επισκιάζει.

Παραδεδομένος τύπος, πιο διακοσμητική γλώσσα

Οι ζωγράφοι του Γρηγορίου διατήρησαν έναν παραδεδομένο εικονογραφικό τύπο, εκφράζοντάς τον όμως με φωτεινότερη και πυκνότερη διακοσμητική γλώσσα. Για τη χειρονομία της ευλογίας, το βιβλίο και την πολύ διαφορετική απόδοση του προσώπου, χρήσιμη σύγκριση προσφέρει μια πολύ παλαιότερη αθωνική απεικόνιση του Χριστού: ο Χριστός Ένθρονος στο Πρωτάτο.