Ο Χριστός Παντοκράτωρ στην ορθόδοξη εικονογραφία: προέλευση και τύποι


Γενειοφόρος, μετωπικός, ευλογώντας με το δεξί χέρι και κρατώντας το Ευαγγέλιο με το αριστερό, ο Χριστός Παντοκράτωρ, ο «κρατών τα πάντα», είναι η μορφή μέσω της οποίας η ορθόδοξη εικονογραφία παρουσιάζει τον Χριστό ως κυρίαρχο του σύμπαντος. Ο τύπος μοιάζει παγιωμένος, σχεδόν αμετακίνητος, η ιστορία του όμως διασχίζει περισσότερα του ενός μέσα. Αρχίζει από μια φορητή εικόνα του 6ου αιώνα στο Σινά και περνά από τα χρυσά νομίσματα της Κωνσταντινουπόλεως και από τους τρούλους των μεσοβυζαντινών ναών. Επανεμφανίζεται έπειτα σε μεγάλες και μικρές εικόνες, στο Βυζάντιο και στη Ρωσία, όπου άλλοτε μεγεθύνθηκε, άλλοτε τοποθετήθηκε σε θρόνο και άλλοτε περιορίστηκε σχεδόν μόνο στο πρόσωπο.

Η εγκαυστική εικόνα του Χριστού Παντοκράτορος στο Σινά

Από την εγκαυστική εικόνα της Μονής της Αγίας Αικατερίνης στο Σινά ξεκινούν οι περισσότερες συζητήσεις. Ο Γεώργιος και η Μαρία Σωτηρίου δημοσίευσαν τις εικόνες της Μονής το 1956 και το 1958. Την εικόνα αυτή τη χρονολόγησαν στον 13ο αιώνα, δεχόμενοι ωστόσο ότι κάτω από μεταγενέστερες επιζωγραφίσεις ίσως κρυβόταν παλαιότερη ζωγραφική. Η επιφύλαξή τους δικαιώθηκε. Το 1962 ο Τάσος Μαργαριτώφ, συντηρητής του Βυζαντινού Μουσείου Αθηνών, που μετείχε σε αποστολή υπό τον Μανόλη Χατζηδάκη, καθάρισε την εικόνα. Κάτω από τις επιζωγραφίσεις αποκαλύφθηκε έργο του 6ου αιώνα, ζωγραφισμένο με θερμό κερί.

Πού κατασκευάστηκε, παραμένει άγνωστο. Πολλοί ιστορικοί της τέχνης τη συνδέουν με την Κωνσταντινούπολη, και ειδικότερα με την εικόνα του Χριστού πάνω από τη Χαλκή Πύλη, την κύρια είσοδο του αυτοκρατορικού ανακτόρου. Η ίδια η Μονή προσθέτει ότι μεταγενέστερες εικόνες του Σινά φαίνεται πως αντιγράφηκαν από αυτήν. Το πιο πολυσυζητημένο στοιχείο της είναι το πρόσωπο, του οποίου τα δύο μισά δεν ταυτίζονται. Το λεγόμενο διπλό βλέμμα, τρόπος γνωστός ήδη από τα πορτρέτα του Φαγιούμ, έχει ερμηνευθεί με δύο τρόπους. Κατά την πρώτη ανάγνωση, ο αυστηρός Κριτής συζεύγνυται με τον ελεήμονα Σωτήρα. Κατά τη δεύτερη, οι δύο φύσεις, θεία και ανθρώπινη, ενώνονται σε ένα πρόσωπο. Αν ο ζωγράφος είχε κατά νου κάποια από τις δύο, δεν μπορεί να εξακριβωθεί.

Μέσα στη Μονή η εικόνα διατήρησε το κύρος της. Ένας μεγάλος Παντοκράτωρ κομνήνειας τέχνης σώζεται εκεί μόνο κατά το κάτω αριστερό τμήμα και ένα μικρό μέρος του δεξιού. Οι σημερινές του διαστάσεις είναι 88,8 × 65,9 εκ., και ο Χριστός ευλογεί πάνω από ανοιχτό Ευαγγέλιο. Η Μαίρη Ασπρά-Βαρδαβάκη χρονολογεί την εικόνα στο τρίτο τέταρτο του 12ου αιώνα. Αναγνωρίζει σε αυτήν τη δυναμική παρουσία της εγκαυστικής εικόνας του 6ου αιώνα, συνδυασμένη με το αυστηρό ήθος του ολοσέλιδου Παντοκράτορος στο Ευαγγελιστάριο του Σινά (κώδ. 204), που χρονολογείται περί το 1000. Την αποδίδει σε σιναϊτικό εργαστήριο. Κατά πάσα πιθανότητα, κατά τη μελετήτρια, ήταν η δεσποτική εικόνα του τέμπλου στο οποίο ανήκε το επιστύλιο με τα θαύματα του Αγίου Ευστρατίου.

Τα αυτοκρατορικά νομίσματα και το κλασικό πρότυπο

Μεταξύ 692 και 695 οι χρυσοί σόλιδοι του Ιουστινιανού Β΄ έφεραν στον εμπροσθότυπο γενειοφόρο Χριστό. Υψώνει το δεξί χέρι σε ευλογία και κρατεί το Ευαγγέλιο με το αριστερό. Ο αυτοκράτορας, μικρότερος και μετατοπισμένος στον οπισθότυπο, αποκαλεί τον εαυτό του δούλο του Χριστού. Το Μουσείο Τέχνης του Σαιντ Λούις καταγράφει την περίπτωση ως την πρώτη φορά που ο Χριστός έγινε η κυρίαρχη μορφή στη βυζαντινή νομισματοκοπία. Ανάγει επίσης τον γενειοφόρο τύπο σε παλαιότερες ελληνορωμαϊκές απεικονίσεις του Δία.

Η κλασική αυτή καταγωγή φωτίζει μόνο μία πλευρά του ζητήματος. Στο νόμισμα ο Χριστός καταλαμβάνει τη θέση που ανήκε στον ηγεμόνα. Την εικόνα του Σινά, από την άλλη, οι μελετητές τη συνδέουν με μια μορφή πάνω από την πύλη του ανακτόρου. Και οι δύο συνδέσεις οδηγούν πίσω στην πρωτεύουσα και στην τελετουργική της εικονογραφία, πράγμα που αρμόζει σε ένα προσωνύμιο όπως ο Παντοκράτωρ.

Ο Παντοκράτωρ στον τρούλο των μεσοβυζαντινών ναών


Για την προτομή του Χριστού Παντοκράτορος στον τρούλο, το παράδειγμα που αναφέρεται συνήθως είναι το Δαφνί, κοντά στην Αθήνα. Εκεί το ψηφιδωτό της κορυφής τον εικονίζει πάνω από σταυροειδή εγγεγραμμένο ναό. Ο μεγάλος του τρούλος στηρίζεται σε ημιχώνια, τα οποία ορίζουν έναν οκταγωνικό χώρο. Στον ίδιο τύπο ανήκουν ο Όσιος Λουκάς και η Νέα Μονή της Χίου, και οι τρεις ναοί διακοσμήθηκαν με ψηφιδωτά σε χρυσό βάθος τον 11ο και τον 12ο αιώνα.

Ο Όσιος Λουκάς χρειάζεται μια επιφύλαξη. Τα ψηφιδωτά του καθολικού ανήκουν στο πρώτο μισό του 11ου αιώνα. Το Υπουργείο Πολιτισμού σημειώνει όμως ότι ο Παντοκράτωρ και οι αρχάγγελοι του τρούλου προέρχονται από μεταγενέστερη φάση. Ο ίδιος ο τρούλος κατέρρευσε στον σεισμό του 1593 και ξαναχτίστηκε.

Παλαιότεροι τρούλοι μπορούσαν να φέρουν άλλα θέματα. Στην Αγία Σοφία της Θεσσαλονίκης, που τοποθετείται γενικά στα τέλη του 9ου αιώνα, τον τρούλο καταλαμβάνει το ψηφιδωτό της Αναλήψεως. Ο Χριστός εικονίζεται εκεί να αναλαμβάνεται ανάμεσα στους αποστόλους. Δεν πρόκειται για τη μετωπική προτομή του Παντοκράτορος.

Όρθιος, ένθρονος, ως τους ώμους: οι παραλλαγές του τύπου

Το προσωνύμιο δεν προϋπέθετε απαραίτητα προτομή. Ο αυτοκράτορας Ιωάννης Β΄ Κομνηνός (1118–1143) ίδρυσε τη Μονή του Παντοκράτορος στην Κωνσταντινούπολη. Σφραγίδες μοναχών της, του 12ου αιώνα, δείχνουν τον Χριστό όρθιο σε βάθρο, να ευλογεί και να κρατεί βιβλίο, μέσα στην κυκλική επιγραφή Ὁ Παντοκράτωρ. Στον οπισθότυπο μιας σφραγίδας του Dumbarton Oaks, ένας δωδεκασύλλαβος στίχος ζητεί από τον Παντοκράτορα να σκέπει τον μοναχό Ιωσήφ: «Σκέποις μοναχὸν Ἰωσήφ, Παντοκράτωρ».

Σε άλλη κλίμακα κινείται ο ένθρονος Χριστός. Ο Σωτήρ εν Δυνάμει βρίσκεται στο κέντρο της σειράς της Δεήσεως, στον Καθεδρικό Ναό του Ευαγγελισμού στο Κρεμλίνο της Μόσχας. Πρόκειται για εικόνα των τελών του 14ου αιώνα, ύψους 210 εκ., που αποδίδεται με επιφύλαξη στον Θεοφάνη τον Έλληνα. Ο Χριστός κάθεται μέσα σε τρία επάλληλα σχήματα: έναν ρόμβο στο χρώμα της κιννάβαρης, ένα σκούρο πράσινο ωοειδές και ένα κόκκινο τετράκτινο πεδίο, του οποίου οι γωνίες φτάνουν σχεδόν ως το πλαίσιο.

Άλλες εικόνες της ίδιας συλλογής διατηρούν ελάχιστα πέρα από το πρόσωπο. Μία είναι ο Σωτήρ του Φλογερού Οφθαλμού, των μέσων του 14ου αιώνα, που δείχνει μόνο κεφαλή και ώμους. Μία άλλη είναι ένας Σωτήρ ως τους ώμους, έργο που αποδίδεται σε Έλληνες τεχνίτες. Από αυτόν λείπουν το χέρι που ευλογεί και το Ευαγγέλιο, τα δύο γνωρίσματα που ταυτίζουν τον Παντοκράτορα στο Σινά, στο νόμισμα και στις σφραγίδες. Τα Μουσεία του Κρεμλίνου της Μόσχας τον καταγράφουν απλώς ως εικόνα του Σωτήρος ως τους ώμους.