Η μάχη της Βερσινικίας στον Σκυλίτζη της Μαδρίτης
Κατά μέτωπο συγκρούονται, σε αυτή τη μικρογραφία του Σκυλίτζη της Μαδρίτης, ο στρατός του Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβέ και οι Βούλγαροι ιππείς του Κρούμου. Το χειρόγραφο είναι το εικονογραφημένο αντίγραφο της «Συνόψεως Ιστοριών» του Ιωάννη Σκυλίτζη που φυλάσσεται σήμερα στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ισπανίας (Biblioteca Nacional de España, VITR/26/2), και η σκηνή αποδίδει τη μάχη της Βερσινικίας, που δόθηκε κοντά στην Αδριανούπολη το 813. Πάνω από τη ζωγραφική, η καστανή μικρογράμματη γραφή του αντιγραφέα κατονομάζει τον Κρούμο και φέρνει τους δύο στρατούς ως το σημείο της συμπλοκής. Από κάτω η αφήγηση συνεχίζεται. Μέσα στην εικόνα, δύο μικρές κόκκινες επιγραφές στα περιθώρια δείχνουν ποια παράταξη είναι ποια, γιατί ο ζωγράφος έντυσε και τους δύο στρατούς με την ίδια χρυσή πανοπλία. Η Εθνική Βιβλιοθήκη της Ισπανίας χρονολογεί τον κώδικα στα μέσα του 12ου αιώνα και τοποθετεί την κατασκευή του στη νορμανδική Σικελία. Με ευρύτερα όρια τον καταγράφει η Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου, στον 12ο–13ο αιώνα, ως έργο πιθανότατα του Παλέρμο.
Ένα φύλλο οργανωμένο γύρω από το κείμενο
Γυμνή περγαμηνή είναι το μεγαλύτερο μέρος της σελίδας. Τέσσερις στίχοι κειμένου βρίσκονται πάνω από τη μικρογραφία και επτά κάτω από αυτήν, ενώ το γραμμένο τμήμα σταματά αρκετά πριν από την κάτω άκρη. Πλαίσιο η ζωγραφική δεν έχει. Οι ιππείς της απλώνονται σχεδόν σε όλο το πλάτος της στήλης, και οι αιχμές των δοράτων, στο επάνω μέρος, σχεδόν αγγίζουν τον τελευταίο στίχο της γραφής. Η ένθεση αυτή εικόνων χωρίς πλαίσιο μέσα στη στήλη ακολουθεί το σύστημα που ο Manuel Antonio Castiñeiras, στη μονογραφία της BNE η οποία εκδόθηκε για την έκθεση της βιβλιοθήκης το 2024, ονομάζει με τον παραδοσιακό του όρο εικονογράφηση «παπυρικού τύπου». Οι ρίζες της βρίσκονται στους εικονογραφημένους κυλίνδρους της αρχαιότητας. Στον κώδικα της Μαδρίτης γεννά μια αδιάκοπη σειρά εικόνων, καθεμιά με τη σύντομη ερυθρογραφημένη επιγραφή της, και οι σημερινοί αναγνώστες συχνά παρομοιάζουν το αποτέλεσμα με τα καρέ ενός κόμικ.
Κάθε τμήμα κειμένου ανοίγει με ένα μεγεθυμένο κόκκινο αρχικό, τοποθετημένο έξω, στο αριστερό περιθώριο. Το εναρκτήριο ταυ του επάνω χωρίου φέρει διακοσμητικές γραμμές. Σύμφωνα με τη μελέτη της BNE, ο κύριος γραφέας, γνωστός ως C1, έγραψε το σώμα του κειμένου με καστανωπή σιδηρογαλλική μελάνη και κράτησε ένα σκούρο κόκκινο του γρανάτη για τους τίτλους, τα αρχικά του περιθωρίου και τις επιγραφές που συνοδεύουν τις μικρογραφίες. Το χέρι του ανήκει σε μια μικρογράμματη γραφή του καλαβροσικελικού χώρου, την οποία οι παλαιογράφοι ονομάζουν «τύπο του Σκυλίτζη» ακριβώς από αυτό το χειρόγραφο. Πυκνή, με κάποια ανισότητα στο μέγεθος των γραμμάτων, είναι η γραφή του φύλλου, με βραχυγραφίες και αναρτημένες καταλήξεις στο τέλος των στίχων.
Το επάνω χωρίο διαβάζεται εν μέρει. Η πρώτη του περίοδος λέει «Τὸ δ' αὐτὸ τοῦτο καὶ ὁ Κροῦμος εἰργάσατο»: αφού παρατάχθηκε ο ρωμαϊκός στρατός, το ίδιο έκανε και ο ηγεμόνας των Βουλγάρων. Οι στίχοι που ακολουθούν δείχνουν τους δύο αρχηγούς να εμψυχώνουν τα στρατεύματά τους. Το τμήμα κλείνει με το «ἀλλήλοις προσέρραξαν», όρμησαν δηλαδή ο ένας εναντίον του άλλου, και ακριβώς σε εκείνη τη στιγμή παρεμβάλλεται η ζωγραφική. Κάτω από αυτήν η αφήγηση προχωρεί, κατονομάζοντας και πάλι τους Βουλγάρους και τον Κρούμο.
Οι επιγραφές που χωρίζουν Ρωμαίους και Βουλγάρους
Δύο κόκκινες σημειώσεις, με το ίδιο κοκκινωπό μελάνι των επιγραφών, ταυτίζουν τους στρατούς. Στο αριστερό περιθώριο, στο ύψος των πρώτων ιππέων, μια σύντομη βραχυγραφία που αρχίζει από ρω δηλώνει τους Ρωμαίους, όπως αποκαλούσαν τον εαυτό τους οι Βυζαντινοί. Επάνω δεξιά, πάνω από τις αιχμές των δοράτων, η συλλαβή βουλ σημειώνει τους Βουλγάρους. Οι επιγραφές έχουν εδώ πραγματική λειτουργία. Τον ίδιο εξοπλισμό και την ίδια χρυσή πανοπλία έδωσε ο ζωγράφος και στις δύο δυνάμεις, ώστε τίποτε στην ενδυμασία τους να μην ξεχωρίζει τον έναν στρατό από τον άλλο. Σε άλλα σημεία του κώδικα ο ίδιος ζωγράφος χρησιμοποίησε τουρμπάνια και ριγωτά ενδύματα για να διακρίνει τους Άραβες από τους Βυζαντινούς. Σε αυτή τη μάχη, οι δύο στρατοί ξεχωρίζουν μόνο από τις λέξεις του περιθωρίου και από την κατεύθυνση προς την οποία καλπάζουν.
Η μάχη της Βερσινικίας στον Σκυλίτζη της Μαδρίτης: ανάγνωση της εικόνας
Η σύνθεση στήνεται πάνω σε δύο όγκους ιππικού που καλπάζουν ο ένας προς τον άλλον, με λόγχες να υψώνονται από πάνω τους και πεσμένους άνδρες και άλογα από κάτω.
Η έφοδος των Ρωμαίων
Αριστερά, οι Ρωμαίοι ιππείς κινούνται προς τα δεξιά. Ο τελευταίος της σειράς, πάνω σε ρόδινο κόκκινο άλογο, φορά χρυσή πανοπλία και σκούρες μπλε περισκελίδες και τεντώνει ένα τόξο, η καμπύλη του οποίου υψώνεται δίπλα στο κεφάλι του. Πιο πέρα μια δεύτερη μορφή έχει σχεδόν χαθεί από την αποφλοίωση, και ένα ωχρό πρόσωπο με μέρος ενός χρυσού θώρακα είναι ό,τι απέμεινε. Ο πρώτος Ρωμαίος, κι αυτός σε ρόδινο κόκκινο άλογο, γέρνει μέσα στον καλπασμό και σηκώνει πάνω από το κεφάλι του ένα ξίφος με μπλε λεπίδα. Τα μπροστινά πόδια του αλόγου του απλώνονται πάνω από τα σώματα στο κέντρο. Το χρυσό της πανοπλίας σπάει σε ένα πλέγμα από μικρά τετράγωνα κελιά, που ο Castiñeiras, στη μελέτη της BNE, το ερμηνεύει, σε άλλες σκηνές του ίδιου ζωγράφου, ως ελασματοφόρο ή φολιδωτό θώρακα (lorica squamata).
Οι ιππείς του Κρούμου
Από δεξιά μπαίνει ο πρώτος Βούλγαρος ιππέας, πάνω σε ένα καστανό άλογο με το κεφάλι στραμμένο προς τους Ρωμαίους. Κρατά μπροστά του μια στρογγυλή μπλε ασπίδα σπαρμένη με ανοιχτόχρωμες κουκκίδες, και πάνω από το χείλος της υψώνεται ένα χέρι με κόκκινο μανίκι. Πίσω του οι βουλγαρικές τάξεις είναι τόσο σφιχτές, που κεφάλια και χρυσές πανοπλίες λιώνουν σε μία μάζα. Την έχει διαβρώσει η απώλεια του χρώματος, αφήνοντας να φανεί από κάτω η περγαμηνή. Μακριά, λεπτά κοντάρια στο χρώμα της ώχρας, με σκούρες μπλε αιχμές, στρέφονται από αυτές τις τάξεις προς το κέντρο. Στην άκρη δεξιά διακρίνονται τμήματα κι άλλων αλόγων, σε ανοιχτό γαλαζωπό γκρι.
Λόγχες και πεσόντες
Το επάνω μισό της μικρογραφίας το γεμίζουν οι λόγχες. Πάνω από τη ρωμαϊκή πλευρά ορθώνεται σχεδόν κάθετα ένα δάσος από κοντάρια στο χρώμα της ώχρας με μπλε αιχμές, ενώ από δεξιά μια δεύτερη ομάδα γέρνει προς τα μέσα, προς τους Ρωμαίους. Στις δύο επάνω γωνίες, κόκκινα φλάμουρα δεμένα στα κοντάρια ανοίγουν σαν βεντάλιες. Κάτω από τους ιππείς το έδαφος σκεπάζεται από νεκρούς και τραυματίες. Ένα ανοιχτόχρωμο άλογο κείτεται ανάσκελα στο κάτω αριστερό τεταρτημόριο. Δίπλα του ένας στρατιώτης με χρυσή πανοπλία είναι πεσμένος μπρούμυτα, με ένα κόκκινο ένδυμα κάτω από το σώμα του. Ένα γαλαζωπό γκρι άλογο έχει σωριαστεί με το κεφάλι μπροστά κάτω από το καστανό, και κι άλλα θωρακισμένα σώματα κείτονται κάτω δεξιά. Κόκκινες πινελιές διασχίζουν την κάτω αυτή ζώνη και διαβάζονται ως αίμα.
Η μετάφραση του Wortley, στο σημείο όπου ο Σκυλίτζης αφηγείται τη βασιλεία του Μιχαήλ Α΄, κάνει λόγο για πολλές αψιμαχίες σε απόσταση βολής τόξου πριν από την κύρια σύγκρουση. Τα πυκνά δεμάτια λογχών πάνω από τους ιππείς αποδίδουν τις συνωστισμένες τάξεις τη στιγμή της επαφής, ενώ την προηγούμενη ανταλλαγή βελών η εικόνα δεν τη διακρίνει καθαρά.
Η εκστρατεία του 813 στην αφήγηση του Σκυλίτζη
Το κεφάλαιο για τον Μιχαήλ Α΄ ανοίγει με τον θάνατο του Νικηφόρου Α΄ στη Βουλγαρία και τη σύντομη βασιλεία του γιου του Σταυρακίου. Έπειτα ο Μιχαήλ ανεβαίνει στον θρόνο σχεδόν παρά τη θέλησή του. Ο Λέων ο Αρμένιος, τότε επικεφαλής του στρατού των Ανατολικών, τον έπεισε, κατά τον Σκυλίτζη, να δεχθεί τον θρόνο και ορκίστηκε να τον υπηρετεί πιστά. Στο μεταξύ ο Κρούμος, ενθαρρυμένος από τις προηγούμενες νίκες του, λεηλατούσε τις δυτικές επαρχίες. Ο Μιχαήλ συγκέντρωσε στρατό και βάδισε εναντίον του. Τα τμήματα που είχε σκορπίσει για προμήθειες ο Κρούμος τα μάζεψε σε οχυρωμένο στρατόπεδο, και ο αυτοκράτορας έστησε το δικό του απέναντι, κοντά στην Αδριανούπολη. Στις αψιμαχίες που ακολούθησαν οι Ρωμαίοι έδειχναν να υπερέχουν. Οι στρατιώτες πίεζαν για αποφασιστική μάχη, όμως ο Μιχαήλ δίσταζε, από δειλία κατά τους άνδρες του ή ίσως επειδή περίμενε την κατάλληλη στιγμή.
Όταν η αναμονή εκείνη τελείωσε, τη συνέχεια της αφηγήσεως την παίρνει η μικρογραφία. Την έκβαση τη συμπληρώνουν άλλες πηγές. Το λήμμα για τον Ιωάννη Απλάκη στην Prosopography of the Byzantine Empire, που στηρίζεται στον Θεοφάνη και στον ανώνυμο Scriptor incertus, τον καταγράφει ως πατρίκιο και στρατηγό Μακεδονίας μαζί με τον στρατό του Μιχαήλ στη Βερσινικία (Bersinikia). Εκεί, όταν οι Βούλγαροι επιτέθηκαν στο δικό του σώμα, ο υπόλοιπος αυτοκρατορικός στρατός τράπηκε σε φυγή, κι εκείνος, αβοήθητος, σκοτώθηκε μαζί με πολλούς από τους άνδρες του. Τον ρόλο του Λέοντος στην κατάρρευση τον απεικονίζει το φ. 12r του κώδικα της Μαδρίτης, το οποίο η μελέτη της BNE ταυτίζει με τη λιποταξία του Λέοντος του Αρμενίου το 813, πάνω από μια ακόμη μάχη Βυζαντινών και Βουλγάρων. Το επόμενο κεφάλαιο του Σκυλίτζη αρχίζει τη βασιλεία του Λέοντος Ε΄, την ίδια χρονιά.
Στην ίδια τη μικρογραφία τίποτε από τη φυγή δεν φαίνεται. Η ρωμαϊκή έφοδος έχει όση ορμή και η βουλγαρική άμυνα, και οι πεσόντες κείτονται ανάμεσα στις δύο γραμμές χωρίς τίποτε να δείχνει σε ποια πλευρά ανήκαν. Ο ζωγράφος μένει στην ίδια τη σύγκρουση και αφήνει την έκβαση στο κείμενο και στις μικρογραφίες που ακολουθούν.
Ο Βυζαντινός ζωγράφος των πρώτων τετραδίων
Η μελέτη της BNE υιοθετεί τη διαίρεση του κώδικα, κατά τη Βασιλική Τσαμάκδα, ανάμεσα σε επτά μικρογράφους. Δύο από αυτούς, με τα σύμβολα A1 και A2, είχαν μαθητεύσει στη βυζαντινή παράδοση και πιθανότατα προέρχονταν από την Κωνσταντινούπολη. Οι άλλοι πέντε, B1 έως B5, ανήκαν στο τοπικό σικελικό περιβάλλον, με λατινικά και ισλαμικά στοιχεία στο έργο τους. Τα πρώτα τετράδια του χρονικού, φ. 9–16v, που περιέχουν τη βασιλεία του Μιχαήλ Α΄, αποδίδονται στον A1. Ο κορυφαίος αυτός Βυζαντινός δάσκαλος ζωγράφισε επίσης την ανακήρυξη και τη στέψη του Μιχαήλ στο φ. 10v. Ζωηρή παλέτα με κυρίαρχα το μπλε και το κόκκινο και χρυσό σε αφθονία, γρήγορη και νευρώδη πινελιά, μια σταθερή αίσθηση τρισδιάστατης μορφής, κληρονομιά της ελληνιστικής παραδόσεως: έτσι περιγράφει ο Castiñeiras το έργο του. Συνδέει το ύφος με την κομνήνεια μικρογραφία του δεύτερου τετάρτου του 12ου αιώνα, και ειδικότερα με τους συνεργάτες του Διδασκάλου του Κοκκινοβάφου, οι οποίοι εργάστηκαν και στην Οκτάτευχο του Βατικανού, Vat. gr. 746.
Στη μάχη οι αρετές αυτές φαίνονται καθαρά. Τα δύο ρόδινα κόκκινα άλογα σχεδιάζονται με γρήγορα, σπασμένα περιγράμματα, με τα πόδια ανοιχτά σε έναν καλπασμό που μοιάζει να λικνίζεται, και το χρυσό της πανοπλίας σηκώνει το μεγαλύτερο βάρος του χρώματος. Ο Castiñeiras επισημαίνει επίσης ένα σχήμα που επανέρχεται στις μάχες του A1: ιππείς των δύο παρατάξεων αντικρίζονται πάνω από έναν ανοιχτό χώρο και καλπάζουν πάνω από τους νεκρούς. Τη διάταξη αυτή τη συγκρίνει με πρότυπα της ύστερης αρχαιότητας, όπως οι εικονογραφήσεις της Αμβροσιανής Ilias Picta. Πιστά ακολουθεί το σχήμα η μικρογραφία της Βερσινικίας, με την περγαμηνή να φαίνεται ανάμεσα στις δύο γραμμές και τους πεσόντες απλωμένους κάτω από τις οπλές.
Στα πρώτα του τετράδια ο κώδικας επιστρέφει αρκετές φορές στον πόλεμο με τους Βουλγάρους. Στο φ. 16v ο A1 ζωγράφισε μια ακόμη μάχη που, σύμφωνα με τη μελέτη της BNE, δεν έχει έρεισμα στο κείμενο του Σκυλίτζη και φαίνεται να εικονογραφεί χωρίο του Ιωάννη Ζωναρά. Στο φ. 19r ο δεύτερος Βυζαντινός ζωγράφος, ο A2, δείχνει το ιππικό του Λέοντος Ε΄ να καταδιώκει και να νικά τους Βουλγάρους. Ιδωμένες μαζί, οι σελίδες αυτές εξηγούν γιατί ο Castiñeiras βλέπει στις πολυάριθμες στρατιωτικές σκηνές του χειρογράφου μια λεπτομερή οπτική μαρτυρία για τη βυζαντινή τακτική και τον εξοπλισμό.
Χρυσός, λάπις λάζουλι και φθορές
Το υλικό της εκθέσεως της BNE περιγράφει τις μικρογραφίες του κώδικα ως πλούσιες σε φύλλο χρυσού και λάπις λάζουλι. Σε αυτό το φύλλο, η χρυσίζουσα πανοπλία αντιπαρατίθεται στο μπλε των αιχμών, των περισκελίδων, του ξίφους και της στικτής ασπίδας. Η επιφάνεια έχει υποστεί σοβαρές φθορές. Στο κέντρο της σκηνής, στον δεύτερο Ρωμαίο ιππέα και στις πυκνές βουλγαρικές τάξεις, το χρώμα έχει αποφλοιωθεί και η περγαμηνή φαίνεται γυμνή. Τεχνική εξήγηση για τη ζημιά δίνει η μελέτη της BNE. Τα φύλλα δέχθηκαν επίστρωση από ασπράδι αυγού, βυζαντινή πρακτική που αποσκοπούσε σε φωτεινότερη και πιο ομοιόμορφη επιφάνεια, και αυτή ακριβώς προκάλεσε αποφλοιώσεις και απώλειες στα ζωγραφικά στρώματα. Κατά τη μελέτη, οι φθορές είναι πιο εμφανείς στις μικρογραφίες του A2, η σελίδα αυτή όμως δείχνει ότι ούτε το έργο του A1 γλίτωσε.
Η ίδια η περγαμηνή έχει σκούρους λεκέδες κοντά στην αριστερή άκρη και φθαρμένη την κάτω γωνία, ενώ μικρές σκούρες κουκκίδες σκορπίζονται κατά μήκος του αριστερού περιθωρίου.
Από τη Σικελία στη Μαδρίτη
Πού και για ποιον φτιάχτηκε το χειρόγραφο μένει ζήτημα ανοιχτό. Η μονογραφία της BNE εκθέτει δύο θέσεις. Η μία βλέπει βασιλική παραγγελία, εκτελεσμένη στο Παλέρμο γύρω στα μέσα του 12ου αιώνα, στον κύκλο του Ρογήρου Β΄ (1130–1154) ή του Γουλιέλμου Α΄ (1154–1166). Η άλλη συνδέει το βιβλίο με την ιταλοελληνική κοινότητα του νησιού και με τη Μονή του Σωτήρος (San Salvador in Lingua Phari) στη Μεσσήνη, στο τελευταίο τρίτο του αιώνα. Ο Castiñeiras προκρίνει το Παλέρμο, γύρω στα 1157–1162. Κατά την πρότασή του, πρότυπο χρησίμευσε ένα εικονογραφημένο βυζαντινό αντίγραφο του χρονικού, αποκτημένο ίσως μέσω διπλωματικών επαφών με την Κωνσταντινούπολη, ενώ το εγχείρημα ενδέχεται να εγκαταλείφθηκε απότομα. Ο κώδικας έχει σήμερα 234 φύλλα περγαμηνής, διαστάσεων 35,5 × 27 εκ., με 574 μικρογραφίες. Τα τετράδια που κάλυπταν τις δύο τελευταίες βασιλείες, της Θεοδώρας και του Μιχαήλ ΣΤ΄, έχουν χαθεί. Η καταγραφή της Βιβλιοθήκης του Κογκρέσου δίνει 577 μικρογραφίες και το ευρύτερο χρονολογικό πλαίσιο που αναφέρθηκε ήδη.
Σημειώσεις στα περιθώρια από τον Κοσμά Τραπεζούντιο και τον Κωνσταντίνο Λάσκαρι δείχνουν ότι τον 15ο αιώνα το χειρόγραφο βρισκόταν ήδη στη Μονή του Σωτήρος. Το 1679, μετά την εξέγερση της Μεσσήνης, ο αντιβασιλέας Francisco de Benavides μετέφερε τους ελληνικούς κώδικες της πόλεως στο Παλέρμο. Ο Juan Francisco Pacheco, τέταρτος δούκας της Uceda και αντιβασιλέας της Σικελίας από το 1687 ως το 1696, τους πρόσθεσε στη δική του βιβλιοθήκη και έδωσε στο χειρόγραφο την πράσινη δερμάτινη στάχωση που έχει σήμερα. Μαζί με τη βιβλιοθήκη του το βιβλίο έφτασε στη Μαδρίτη το 1696. Όταν ο Φίλιππος Ε΄ κατάσχεσε τη συλλογή Uceda, πέρασε το 1712 στη Βασιλική Βιβλιοθήκη, τη μετέπειτα Εθνική. Λίγο διαφορετική είναι η πορεία στην καταγραφή της Βιβλιοθήκης του Κογκρέσου, όπου το χειρόγραφο περνά στον καθεδρικό ναό της Μεσσήνης στα τέλη του 16ου αιώνα και γίνεται ιδιοκτησία του Uceda το 1690.

