Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβές και πατριάρχης Νικηφόρος: ο Σκυλίτζης της Μαδρίτης, φ. 10r
Ο Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβές εμφανίζεται, στην αρχή της βασιλείας που του είναι αφιερωμένη στο φύλλο 10r του Σκυλίτζη της Μαδρίτης, δίπλα στον πατριάρχη Νικηφόρο Α΄, στην κύρια μικρογραφία της σελίδας. Αυτοκράτορας και πατριάρχης κάθονται σε χωριστούς θρόνους, πλαισιωμένοι από συμπαγείς ομάδες αξιωματούχων, ενώ ο Νικηφόρος ανασηκώνει το δεξί του χέρι σε ευλογία. Ζωγραφισμένη στη Σικελία στα μέσα του 12ου αιώνα, η εικόνα εισάγει την πρώτη βασιλεία που καλύπτει η Σύνοψις Ιστοριών του Ιωάννη Σκυλίτζη και ερμηνεύεται συνήθως ως η ενθρόνιση ή η επίσημη ανακήρυξη του Μιχαήλ το 811.
Το χειρόγραφο, που φυλάσσεται στην Biblioteca Nacional de España με τη σήμανση VITR/26/2, αριθμεί 233 φύλλα περγαμηνής και 574 μικρογραφίες· η πλήρης ψηφιακή του καταγραφή είναι διαθέσιμη στην ψηφιακή βιβλιοθήκη της BNE. Το ιστορικό γεγονός προηγείται της κατασκευής του κώδικα κατά περισσότερους από τρεις αιώνες· ο Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβές που βλέπουμε εδώ είναι συνεπώς πρόσωπο αναδρομικής ιστορίας, ανασυνθεμένο μέσα από την εικαστική γλώσσα του μεσαιωνικού αυλικού τελετουργικού.
Δύο θρόνοι και ένα διαιρεμένο ακροατήριο
Το ζεύγος των καθισμένων μορφών συγκροτεί μια πλατιά κεντρική ενότητα. Στα αριστερά του θεατή κάθεται ο πατριάρχης Νικηφόρος, που ξεχωρίζει από τον μεγάλο κυκλικό φωτοστέφανο, τα επισκοπικά άμφια και τον κλειστό κώδικα που κρατά στο στήθος του. Η ανασηκωμένη δεξιά του παλάμη αποτελεί την κύρια δράση της σκηνής. Ο Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβές, στεφανωμένος και ντυμένος στα μπλε κάτω από ένα ευρύ χρυσόχρωμο τελετουργικό ένδυμα, κατέχει τον επιβλητικότερο θρόνο, δεξιά. Τα κόκκινα υποδήματα και οι διακοσμημένες επιφάνειες του καθίσματος συμπληρώνουν το περιεκτικό λεξιλόγιο της αυτοκρατορικής αξίας.
Οι δύο καρέκλες είναι σαφώς διακριτές· ο χωρισμός τους διατηρεί την ανεξαρτησία των δύο αξιωμάτων, έστω κι αν οι μορφές έχουν τοποθετηθεί σε στενή σωματική εγγύτητα. Ο φωτοστέφανος του πατριάρχη δημιουργεί το ισχυρότερο κυκλικό σχήμα της σύνθεσης· ο πλατύς και γωνιώδης θρόνος του αυτοκράτορα απαντά με ένα βαρύτερο χρωματικό όγκο. Το ιερό αξίωμα και η αυτοκρατορική εξουσία διακρίνονται με το σχήμα, την ενδυμασία και τη χειρονομία.
Εκατέρωθεν, οι ακόλουθοι συγκεντρώνονται σε πυκνές, αλληλοεπικαλυπτόμενες ομάδες. Αρκετοί φορούν μακριές χλαμύδες με ορθογώνια διακοσμητικά τμήματα, που θυμίζουν τα ταβλία της βυζαντινής αυλικής ενδυμασίας. Κόκκινο, βαθύ μπλε, πορφυρό και γκρίζο εναλλάσσονται στο ακροατήριο και εμποδίζουν τις πλάγιες ομάδες να καταρρεύσουν σε αδιαφοροποίητες μάζες. Ο πρώτος στα δεξιά υψώνει το χέρι προς το κεντρικό ζεύγος, χειρονομία που μπορεί να δηλώνει επευφημία ή τυπική προσφώνηση. Περιορισμένη σε ανθρώπους, θρόνους και εμβλήματα, η αυλή με το τελετουργικό της δεν έχει εδώ κανένα αρχιτεκτονικό πλαίσιο.
Ο Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβές και η άνοδος του 811
Ο Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβές ανήλθε στην εξουσία μετά τον θάνατο του αυτοκράτορα Νικηφόρου Α΄ στη Βουλγαρία και την ανικανότητα του γιου του, Σταυράκιου. Βαριά τραυματισμένος στην καταστροφική εκστρατεία εναντίον του Κρούμου, ο Σταυράκιος αναγκάστηκε να παραιτηθεί από τον θρόνο στις 2 Οκτωβρίου 811. Ο Μιχαήλ, κουνιάδος του και πρώην κουροπαλάτης, ανακηρύχθηκε τότε αυτοκράτορας με τη στήριξη ανώτερων αξιωματούχων, της συγκλήτου και του στρατιωτικού κατεστημένου.
Ο πατριάρχης Νικηφόρος, που κατείχε τον θρόνο της Κωνσταντινούπολης από το 806 ώς το 815, συμμετείχε στενά στην αλλαγή της εξουσίας. Η μικρογραφία δεν περιγράφει στέψη με το στέμμα να τοποθετείται στο κεφάλι του Μιχαήλ, ούτε παριστάνει το εσωτερικό της Αγίας Σοφίας. Το νόημά της είναι πιο συμπυκνωμένο: ο καθισμένος αυτοκράτορας, ο ευλογών πατριάρχης και το αντικριστό ακροατήριο συνενώνουν σε μία τελετουργική εικόνα πολλές όψεις της ανόδου στον θρόνο.
Η συμπύκνωση αυτή εξηγεί γιατί ο παλαιότερος κατάλογος περιέγραφε με επιφύλαξη τη σκηνή ως «πιθανώς» ενθρόνιση του Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβέ. Η μικρογραφία θεμελιώνει τη νομιμότητα και τη δημόσια αναγνώριση, χωρίς να εικονογραφεί μια στενά οριοθετημένη στιγμή.
Η επιγραφή
Η σύντομη κόκκινη λεζάντα πάνω από τις κεντρικές μορφές διαβάζει:
«Μιχ(αὴλ) ὁ Ῥαγκαβέ»
δηλαδή «Μιχαήλ Ραγκαβέ». Η επιγραφή προσδιορίζει τον αυτοκράτορα, αφήνοντας την ταυτότητα του πατριάρχη να προκύπτει από το αφηγηματικό πλαίσιο και την επισκοπική του όψη.
Ο πατριάρχης Νικηφόρος ως ιερό αντίστοιχο
Ο Νικηφόρος παριστάνεται με φωτοστέφανο, στοιχείο αναδρομικό και συμβατό με την τιμή που του αποδιδόταν ήδη όταν φιλοτεχνήθηκε το χειρόγραφο. Η αγιότητα αυτή αλλάζει την ισορροπία της ιστορικής σκηνής. Η ευλογία του δεν προσδιορίζει απλώς έναν εκκλησιαστικό συμμετέχοντα: τοποθετεί την ανάρρηση του Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβέ κάτω από ορατή πατριαρχική επικύρωση.
Ο κλειστός κώδικας ενισχύει το διδακτικό αξίωμα του πατριάρχη, αν και δεν είναι απαραίτητο να εκληφθεί ως συγκεκριμένο Ευαγγέλιο. Το άκαμπτο ορθογώνιο σχήμα του αντιπαρατίθεται στον καμπύλο φωτοστέφανο και στις απαλότερες πτυχές του σκουρόχρωμου πορφυρού άμφιου. Μεγάλο μέρος του χρώματος των προσώπων έχει φθαρεί, ωστόσο η σιλουέτα παραμένει ευανάγνωστη, ιδίως το σκούρο περίγραμμα της κεφαλής μέσα στον φωτοστέφανο και τα υψωμένα δάχτυλα του ευλογούντος χεριού.
Η στάση του Μιχαήλ είναι ηρεμότερη και στηρίζεται στη μετωπικότητα, στο στέμμα και στην τελετουργική βαρύτητα του θρόνου· ο Νικηφόρος προσφέρει τη χειρονομία που θέτει τη σκηνή σε κίνηση. Η εκκλησιαστική αναγνώριση γίνεται έτσι κεντρική στην εικαστική αφήγηση του μικρογράφου για τη διαδοχή στην εξουσία.
Αρχιτεκτονική της σελίδας, χρώμα και επιβίωση
Η μικρογραφία του Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβέ καταλαμβάνει ένα πλατύ κενό ανάμεσα σε δύο τμήματα ελληνικής μικρογράμματης γραφής. Πέντε γραμμές κειμένου εκτείνονται από πάνω της· από κάτω, ένα ψηλό κόκκινο αρχικό γράμμα εισάγει την επόμενη κειμενική ενότητα. Εικόνα, επικεφαλίδα και χρονικό παραμένουν στενά συνδεδεμένα, κι όμως η μικρογραφία διαθέτει γύρω της αρκετή αζωγράφιστη περγαμηνή ώστε να λειτουργεί ως αυτόνομο πεδίο.
Ο χώρος της είναι εξαιρετικά ρηχός. Οι μορφές στέκονται ή κάθονται απευθείας πάνω στην περγαμηνή, χωρίς τοπίο, δάπεδο ή αρχιτεκτονικό πλαίσιο. Λεπτά σκούρα περιγράμματα ορίζουν τα σώματα, ενώ οι πτυχές δομούνται από σύντομους γραμμικούς τόνους. Η παλέτα εξακολουθεί να είναι ζωηρή στα μπλε και κόκκινα ενδύματα, αν και σημαντική φθορά έχει αφαιρέσει χαρακτηριστικά προσώπων, τμήματα των ρούχων του πατριάρχη και μέρη του διακόσμου του θρόνου. Στα άκρα, οι ρυτίδες, οι κηλίδες και οι μεταγενέστερες επισκευές αποκαλύπτουν τη φυσική ιστορία του φύλλου.
Πόσο λιτά αντιμετωπίστηκε η ατομικότητα φαίνεται καλύτερα στη μεγέθυνση. Τα κεφάλια επαναλαμβάνονται σε αλληλοεπικαλυπτόμενες σειρές, με χαρακτηριστικά που περιορίζονται σε λίγες σκούρες γραμμές και ερυθρωπές πινελιές. Μεγαλύτερη προσοχή δόθηκε στην ενδυμασία, στον βαθμό και στη συλλογική δράση, δηλαδή στις διακρίσεις που απαιτούσε αυτή η ιστορική αφήγηση.
Άλλη σκηνή από την ανύψωση στην ασπίδα του φύλλου 10v
Η εικόνα αυτή συγχέεται μερικές φορές με την πολυαναπαραγμένη ανύψωση σε ασπίδα στην πίσω όψη του ίδιου φύλλου. Οι δύο συνθέσεις είναι διαφορετικές. Το φύλλο 10r παριστάνει τον Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβέ ήδη ενθρονισμένο δίπλα στον πατριάρχη Νικηφόρο· το 10v απεικονίζει έναν ηγεμόνα που ανυψώνεται σε ασπίδα και στέφεται, εικόνα της οποίας ο ακριβής προσδιορισμός έχει και ο ίδιος προκαλέσει επιστημονική διαφωνία.
Η διάκριση έχει σημασία. Στην παρούσα μικρογραφία η εξουσία εστιάζεται στα ζευγαρωμένα καθίσματα αυτοκράτορα και πατριάρχη· στην επόμενη σελίδα, μια στρατιωτική μορφή ανακήρυξης κυριαρχεί στη σύνθεση. Διαβασμένες διαδοχικά, οι δύο όψεις του φύλλου προσφέρουν διαφορετικές εικαστικές διατυπώσεις της ανόδου στον θρόνο και όχι δύο αντίγραφα της ίδιας τελετής.
Μια σικελική ανασύνθεση της βυζαντινής εξουσίας
Ο Σκυλίτζης της Μαδρίτης παρήχθη στο πολυπολιτισμικό περιβάλλον της νορμανδικής Σικελίας, πιθανότατα στο δεύτερο τέταρτο ή γύρω στα μέσα του 12ου αιώνα. Οι μικρογράφοι του εργάστηκαν με αισθητά διαφορετικούς τρόπους, αντλώντας από βυζαντινές, δυτικομεσογειακές και τοπικές καλλιτεχνικές πρακτικές. Ο Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβές εμφανίζεται κατά συνέπεια με ενδυμασία και τελετουργικές μορφές που διαμορφώθηκαν από έναν πολύ μεταγενέστερο εικαστικό κόσμο.
Το χαμένο πρότυπο από το οποίο αντιγράφηκε το κείμενο του χειρογράφου ήταν, όπως υποστηρίζει ο Georgi Parpulov στο άρθρο του 2025 «Original or Copy?», πιθανότατα ανεικονογράφητο. Ο ίδιος καταλήγει ότι οι αφηγηματικές μικρογραφίες επινοήθηκαν εκ νέου υπό κοινή διεύθυνση και δεν αντιγράφηκαν από παλαιότερο εικονογραφικό κύκλο. Η σκηνή του Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβέ στο φύλλο 10r δεν μπορεί από μόνη της να λύσει όλα τα ερωτήματα γύρω από τις πηγές του χειρογράφου. Τα ζευγαρωμένα καθίσματα, το αραιό σκηνικό και το αυστηρά ελεγχόμενο ακροατήριο διασώζουν μια εικόνα της βυζαντινής εξουσίας όπως την αντιλαμβάνονταν στη Σικελία του 12ου αιώνα.
