Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβές και Πατριάρχης Νικηφόρος: ο Σκυλίτζης της Μαδρίτης, φ. 10r
Ο Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβές, καθώς ανοίγει στο φύλλο 10r του Σκυλίτζη της Μαδρίτης η βασιλεία που του είναι αφιερωμένη, εμφανίζεται δίπλα στον πατριάρχη Νικηφόρο Α΄ στην κύρια μικρογραφία της σελίδας. Ο Αυτοκράτορας και ο Πατριάρχης καταλαμβάνουν ξεχωριστούς θρόνους, πλαισιωμένοι από συμπαγείς ομάδες αξιωματούχων, ενώ ο Νικηφόρος υψώνει το δεξί του χέρι σε ευλογία. Ζωγραφισμένη στη Σικελία κατά τα μέσα του 12ου αιώνα, η εικόνα εισάγει την πρώτη βασιλεία που καλύπτεται στη Σύνοψη Ιστοριών του Ιωάννη Σκυλίτζη και έχει γενικά ερμηνευθεί ως η ενθρόνιση ή η επίσημη αναγόρευση του Μιχαήλ το 811.
Ο κώδικας, που φυλάσσεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ισπανίας με ταξιθετικό αριθμό VITR/26/2, περιέχει 233 περγαμηνά φύλλα και 574 μικρογραφίες. Το πλήρες ψηφιακό του αρχείο είναι διαθέσιμο μέσω της BNE Digital. Το ιστορικό γεγονός προηγήθηκε της δημιουργίας του κώδικα κατά περισσότερο από τρεις αιώνες· ο Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβές που απεικονίζεται εδώ είναι επομένως μορφή αναδρομικής ιστορίας, ανασυγκροτημένη μέσα από την εικαστική γλώσσα της μεσαιωνικής αυλικής τελετουργίας.
Δύο θρόνοι και μια διχασμένη συνάθροιση
Το ενθρονισμένο ζεύγος σχηματίζει μια ευρεία κεντρική ενότητα. Ο πατριάρχης Νικηφόρος κάθεται στα αριστερά του θεατή, ξεχωρίζοντας με έναν μεγάλο κυκλικό φωτοστέφανο, επισκοπικά άμφια και το κλειστό βιβλίο που κρατά πάνω στο σώμα του. Το υψωμένο δεξί του χέρι παρέχει την κύρια δράση. Ο Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβές, στεμμένος και ντυμένος στα γαλάζια κάτω από ένα ευρύ χρυσαφί τελετουργικό ένδυμα, καταλαμβάνει τον πιο επιβλητικό θρόνο στα δεξιά. Κόκκινα υποδήματα και οι διακοσμημένες επιφάνειες του καθίσματος συμπληρώνουν το συνοπτικό λεξιλόγιο της αυτοκρατορικής τάξης.
Οι δύο θρόνοι είναι σαφώς διακριτοί, με τον διαχωρισμό τους να διατηρεί την ανεξαρτησία των αξιωμάτων ακόμη και όταν οι μορφές φέρνονται σε στενή σωματική ευθυγράμμιση. Ο φωτοστέφανος του πατριάρχη δημιουργεί το ισχυρότερο κυκλικό σχήμα στη σύνθεση· ο θρόνος του αυτοκράτορα, πλατύς και γωνιώδης, του απαντά με έναν βαρύτερο όγκο χρώματος. Η ιερή αξιοπρέπεια και το αυτοκρατορικό αξίωμα διαφοροποιούνται μέσα από το σχήμα, το ένδυμα και τη χειρονομία.
Εκατέρωθεν, οι ακόλουθοι συγκεντρώνονται σε πυκνές, επικαλυπτόμενες ομάδες. Αρκετοί φορούν μακριές χλαμύδες με ορθογώνια διακοσμητικά πλαίσια που θυμίζουν τα ταβλία της βυζαντινής αυλικής ενδυμασίας. Κόκκινο, βαθύ γαλάζιο, μοβ και γκρίζο εναλλάσσονται σε όλη τη συνάθροιση, εμποδίζοντας τα πλευρικά σύνολα από το να καταρρεύσουν σε αδιαφοροποίητες μάζες. Η μπροστινή μορφή στα δεξιά υψώνει ένα χέρι προς το κεντρικό ζεύγος, χειρονομία που ίσως μεταφέρει επευφημία ή επίσημη προσφώνηση. Αναγόμενοι σε ανθρώπους, θρόνους και διάσημα, η αυλή και η τελετή δεν έχουν εδώ αρχιτεκτονικό πλαίσιο.
Ο Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβές και η άνοδος του 811
Ο Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβές ήλθε στην εξουσία μετά τον θάνατο του αυτοκράτορα Νικηφόρου Α΄ στη Βουλγαρία και την ανικανότητα του γιου του, Σταυρακίου. Βαριά τραυματισμένος στην καταστροφική εκστρατεία εναντίον του Κρούμου, ο Σταυράκιος αναγκάστηκε να παραιτηθεί από τον θρόνο στις 2 Οκτωβρίου 811. Ο Μιχαήλ, γαμπρός του και πρώην κουροπαλάτης, αναγορεύτηκε τότε αυτοκράτορας με την υποστήριξη ανώτερων αξιωματούχων, της συγκλήτου και του στρατιωτικού κατεστημένου.
Ο πατριάρχης Νικηφόρος, που κατείχε τον θρόνο της Κωνσταντινούπολης από το 806 ως το 815, εμπλέκεται στενά στην αλλαγή διακυβέρνησης. Η μικρογραφία δεν περιγράφει στέψη με την τοποθέτηση στέμματος στο κεφάλι του Μιχαήλ, ούτε δείχνει το εσωτερικό της Αγίας Σοφίας. Το νόημά της είναι πιο συμπυκνωμένο. Ο καθισμένος αυτοκράτορας, ο ευλογών πατριάρχης και η στραμμένη προς αυτούς συνάθροιση συνδυάζουν πολλές πτυχές της ανόδου στον θρόνο σε μία τελετουργική εικόνα.
Αυτή η συμπύκνωση εξηγεί γιατί ο παλαιότερος κατάλογος περιέγραφε προσεκτικά τη σκηνή ως «πιθανώς» αναπαριστώσα την ενθρόνιση του Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβέ. Η μικρογραφία θεμελιώνει νομιμοποίηση και δημόσια αναγνώριση χωρίς να απεικονίζει μια στενά καθορισμένη στιγμή.
Ελεύθερη μετάφραση
Η συντομευμένη κόκκινη επιγραφή πάνω από τις κεντρικές μορφές αναγράφει:
«Μιχ(αὴλ) ὁ Ῥαγκαβέ»
«Μιχαήλ Ραγκαβές».
Η επιγραφή ταυτοποιεί τον αυτοκράτορα, αφήνοντας την ταυτότητα του πατριάρχη να μεταφερθεί μέσα από το αφηγηματικό πλαίσιο και την επισκοπική του εμφάνιση.
Ο πατριάρχης Νικηφόρος ως το ιερό αντίστοιχο
Ο Νικηφόρος απεικονίζεται με φωτοστέφανο, αναδρομικό στοιχείο συνεπές με την τιμή που του αποδιδόταν την εποχή που κατασκευάστηκε ο κώδικας. Αυτή η αγιότητα αλλάζει την ισορροπία της ιστορικής σκηνής. Η ευλογία του κάνει κάτι περισσότερο από το να ταυτοποιεί έναν εκκλησιαστικό συμμετέχοντα: τοποθετεί την άνοδο του Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβέ κάτω από ορατή πατριαρχική έγκριση.
Το κλειστό βιβλίο ενισχύει το διδακτικό αξίωμα του πατριάρχη, αν και δεν χρειάζεται να εκληφθεί ως συγκεκριμένο Ευαγγέλιο. Το άκαμπτο ορθογώνιο σχήμα του αντιπαρατίθεται με τον καμπύλο φωτοστέφανο και τις απαλότερες πτυχώσεις του σκούρου πορφυρού άμφιου. Μεγάλο μέρος του χρώματος του προσώπου έχει φθαρεί, ωστόσο η σιλουέτα παραμένει ευανάγνωστη, ιδίως το σκούρο περίγραμμα του κεφαλιού μέσα στον φωτοστέφανο και τα υψωμένα δάχτυλα του ευλογούντος χεριού.
Η στάση του Μιχαήλ είναι πιο ήσυχη, εξαρτώμενη από τη μετωπικότητα, το στέμμα και το τελετουργικό βάρος του θρόνου· ο Νικηφόρος παρέχει τη χειρονομία που ενεργοποιεί τη σκηνή. Η εκκλησιαστική αναγνώριση γίνεται έτσι κεντρική στην εικαστική αφήγηση της πολιτικής διαδοχής από τον μικρογράφο.
Αρχιτεκτονική της σελίδας, χρώμα και διατήρηση
Η μικρογραφία του Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβέ καταλαμβάνει έναν ευρύ χώρο ανάμεσα σε δύο ενότητες ελληνικής μικρογράμματης γραφής. Πέντε γραμμές κειμένου τρέχουν από πάνω της· από κάτω, ένα ψηλό κόκκινο αρχικό γράμμα ανοίγει την επόμενη κειμενική ενότητα. Εικόνα, ρουμπρίκα και χρονικό παραμένουν στενά συνυφασμένα, ωστόσο η μικρογραφία διαθέτει αρκετή αζωγράφιστη περγαμηνή γύρω της ώστε να λειτουργεί ως ανεξάρτητο πεδίο.
Ο χώρος της είναι εξαιρετικά ρηχός. Οι μορφές στέκονται ή κάθονται απευθείας πάνω στην περγαμηνή, χωρίς τοπίο, δάπεδο ή αρχιτεκτονικό πλαίσιο. Λεπτά σκούρα περιγράμματα ορίζουν τα σώματα, ενώ οι πτυχώσεις κατασκευάζονται από σύντομες γραμμικές πινελιές. Η παλέτα παραμένει ζωηρή στα γαλάζια και κόκκινα ενδύματα, αν και σημαντική φθορά έχει αφαιρέσει τα χαρακτηριστικά των προσώπων, τμήματα των αμφίων του πατριάρχη και μέρη της διακόσμησης του θρόνου. Γύρω από τις άκρες, πτυχώσεις, λεκέδες και μεταγενέστερες επισκευές αποκαλύπτουν τη φυσική ιστορία του φύλλου.
Το πόσο οικονομικά αντιμετωπίστηκε η ατομικότητα γίνεται σαφέστερο στην πιο κοντινή θέαση. Τα κεφάλια επαναλαμβάνονται σε επικαλυπτόμενες ακολουθίες, με τα χαρακτηριστικά τους αναγόμενα σε λίγες σκούρες γραμμές και κοκκινωπές πινελιές. Μεγαλύτερη προσοχή αφιερώθηκε στο ένδυμα, το αξίωμα και τη συλλογική δράση, τις διακρίσεις που ήταν απαραίτητες για αυτή την ιστορική αφήγηση.
Μια διαφορετική σκηνή από την ανύψωση επί ασπίδας στο φύλλο 10v
Η εικόνα αυτή συγχέεται ενίοτε με την πολυαναπαραγόμενη ανύψωση επί ασπίδας που βρίσκεται στο πίσω μέρος του ίδιου φύλλου. Οι δύο συνθέσεις είναι ξεχωριστές. Το φύλλο 10r παρουσιάζει τον Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβέ ήδη ενθρονισμένο δίπλα στον πατριάρχη Νικηφόρο· το φύλλο 10v απεικονίζει έναν ηγεμόνα να ανυψώνεται επί ασπίδας και να στέφεται, εικόνα της οποίας η ακριβής ταυτοποίηση έχει η ίδια προκαλέσει επιστημονική διχογνωμία.
Η διάκριση έχει σημασία. Στην παρούσα μικρογραφία, η εξουσία επικεντρώνεται στα ζευγαρωτά καθίσματα αυτοκράτορα και πατριάρχη· στην επόμενη σελίδα, μια στρατιωτική μορφή αναγόρευσης διέπει τη σύνθεση. Διαβασμένες διαδοχικά, οι δύο όψεις του φύλλου προσφέρουν διαφορετικές εικαστικές διατυπώσεις της ανόδου στον θρόνο, αντί για δύο αντίγραφα της ίδιας τελετής.
Μια σικελική ανασύνθεση της βυζαντινής εξουσίας
Ο Σκυλίτζης της Μαδρίτης παρήχθη στο πολυπολιτισμικό περιβάλλον της Νορμανδικής Σικελίας, πιθανότατα κατά το δεύτερο τέταρτο ή γύρω στα μέσα του 12ου αιώνα. Οι μικρογράφοι του εργάστηκαν με σαφώς διαφορετικούς τρόπους, αντλώντας από βυζαντινές, δυτικομεσογειακές και τοπικές καλλιτεχνικές πρακτικές. Ο Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβές εμφανίζεται συνεπώς με ένδυμα και τελετουργικές μορφές διαμορφωμένες από έναν πολύ μεταγενέστερο εικαστικό κόσμο.
Το χαμένο πρότυπο από το οποίο αντιγράφηκε το κείμενο του κώδικα, υποστηρίζει ο Γκεόργκι Παρπούλοφ στο άρθρο του του 2025 Original or Copy?, ήταν πιθανότατα ανεικονογράφητο. Καταλήγει στο συμπέρασμα ότι οι αφηγηματικές μικρογραφίες επινοήθηκαν εκ νέου υπό κοινή καθοδήγηση αντί να αντιγραφούν από έναν παλαιότερο εικονογραφικό κύκλο. Η σκηνή του Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβέ στο φύλλο 10r δεν μπορεί από μόνη της να λύσει κάθε ερώτημα σχετικά με τις πηγές του κώδικα. Οι ζευγαρωτοί θρόνοι της, το λιτό σκηνικό και η αυστηρά ελεγχόμενη συνάθροιση διατηρούν μια εικόνα της βυζαντινής εξουσίας όπως γινόταν αντιληπτή στη Σικελία του 12ου αιώνα.

