Το Ευαγγέλιο του Γκάλιτς του 1357: τέσσερις αξιοσημείωτες προσωπογραφίες ευαγγελιστών

Οι τέσσερις ευαγγελιστές, φ. 27v του Ευαγγελίου του Γκάλιτς του 1357 (GIM, Συν. 68): ο Ιωάννης και ο Μάρκος επάνω, ο Λουκάς και ο Ματθαίος κάτω.

Οι τέσσερις ευαγγελιστές του φύλλου αυτού ανήκουν στο Ευαγγέλιο του Γκάλιτς του 1357, που φυλάσσεται στο Κρατικό Ιστορικό Μουσείο της Μόσχας ως GIM, Συνοδική Συλλογή αρ. 68, φ. 27v. Οι καταλογογραφικές πληροφορίες που συνόδευαν τη φωτογραφία παραπέμπουν σε άλλο χειρόγραφο, το Uvarov 181, ένα Ιεροσολυμιτικό Τυπικό αντιγραμμένο στο Γκάλιτς το 1436, το οποίο καταγράφεται αλλού, ανεξάρτητα, ως χειρόγραφο της Μονής της Κοιμήσεως Νοβοζάζερσκι και δεν έχει καμία σχέση με τη μικρογραφία που βλέπουμε εδώ. Το Ευαγγέλιο του Γκάλιτς, αντίθετα, είναι ευαγγελιστάριο του 14ου αιώνα σε περγαμηνή, και η σελίδα αυτή περιέχει τη μοναδική σωζόμενη ιστορημένη μικρογραφία του.

Πάνω σε ένα μόνο φύλλο, τέσσερις χωριστές προσωπογραφίες συγγραφέων στεγάζονται σε συμπαγή αρχιτεκτονικά περιβλήματα. Ο άγιος Ιωάννης εμφανίζεται πάνω αριστερά και ο Μάρκος απέναντί του· ο Λουκάς κάθεται κάτω από τον Ιωάννη, ενώ ο Ματθαίος καταλαμβάνει το κάτω δεξιό διαμέρισμα. Κόκκινες επιγραφές συνοδεύουν τις μορφές. Τα μεγεθυμένα κεφάλια, τα έντονα σχεδιασμένα χαρακτηριστικά, οι κίτρινες άλως και τα δυνατά περιγράμματα των ενδυμάτων δίνουν στη μικρογραφία μια αμεσότητα πολύ διαφορετική από τις χωρικά πιο επεξεργασμένες προσωπογραφίες ευαγγελιστών που συνδέονται με τη βυζαντινή χειρογραφική ζωγραφική των μεγάλων κέντρων.

Οι τέσσερις ευαγγελιστές στο Ευαγγέλιο του Γκάλιτς του 1357

Λεπτά αρχιτεκτονικά στοιχεία και οριζόντιες ταινίες χωρίζουν τη σελίδα σε τέσσερα εικονιστικά πεδία, μια διάταξη ασυνήθιστη. Τα ευαγγελικά χειρόγραφα του Μεσαίωνα παρουσιάζουν συνήθως τους ευαγγελιστές χωριστά, τον καθένα στην αρχή του δικού του κειμένου. Εδώ έχουν συγκεντρωθεί σε κάτι που πλησιάζει σύνθετο εισαγωγικό φύλλο, και όμως ο καθένας κρατά το δικό του κάθισμα, τα δικά του σύνεργα γραφής, το δικό του αρχιτεκτονικό περιβάλλον. Η Λ. Π. Ζουκόφσκαγια παρατήρησε ότι μια τέτοια συγκέντρωση και των τεσσάρων ευαγγελιστών σε ένα φύλλο είναι σχετικά σπάνια στα πρώιμα χειρόγραφα, ιδίως με τη συγκεκριμένη αυτή μορφή.

Ο Ιωάννης αναγνωρίζεται αμέσως. Γέροντας με λευκή γενειάδα, σκύβει προς το μικρό βιβλίο που κρατά στα χέρια του· τα κόκκινα γράμματά του αρχίζουν με τις εκκλησιαστικές σλαβονικές λέξεις iskoni bě slovo, «Εν αρχή ην ο Λόγος» (Ιω. 1:1). Επιγραφή και κείμενο ενισχύουν έτσι το ένα το άλλο στην ταυτοποίηση του προσώπου. Το κόκκινο εξωτερικό ένδυμά του διασταυρώνεται με σκούρο γαλαζοπράσινο μανδύα, ενώ η ψηλή κατασκευή στο άκρο αριστερά συμπιέζει τον γύρω χώρο σε μια στενή κάθετη λωρίδα.

Πάνω δεξιά κάθεται ο Μάρκος, νεότερος στην όψη, με σκούρα σγουρά μαλλιά και γένια. Το δεξί του χέρι φτάνει προς την επιφάνεια γραφής και το μικρό σκούρο μελανοδοχείο, ενώ το άλλο στηρίζει στα γόνατά του ένα ανοιχτόχρωμο αντικείμενο γραφής. Κάτω από τον Ιωάννη ο Λουκάς παριστάνεται ηλικιωμένος, με λευκή γενειάδα και γαλαζοπράσινο ένδυμα· κοντά στο γόνατό του ακουμπά ένας κώδικας ή πινακίδα γραφής σε κόκκινο και ανοιχτό χρώμα. Ο Ματθαίος, κάτω δεξιά, φορά εντυπωσιακό κόκκινο ένδυμα κάτω από σκουρότερο μανδύα· το ένα χέρι υψώνεται προς το στήθος, το άλλο απλώνεται προς το κέντρο της σελίδας.

Ένα φύλλο, τέσσερις προσωπογραφίες συγγραφέων

Η διάταξη δεν εξαντλείται στην οικονομία του χώρου. Πρόσφατες συζητήσεις για την εικονογραφία των ευαγγελιστών στα παλαιορωσικά χειρόγραφα ξεχωρίζουν το Ευαγγέλιο του Γκάλιτς ως μία από τις σχετικά σπάνιες περιπτώσεις όπου και οι τέσσερις συγγραφείς εμφανίζονται μαζί σε ένα φύλλο, στραμμένοι ανά ζεύγη ο ένας προς τον άλλον. Η Ε. Σ. Σμιρνόβα εντάσσει τη διάταξη αυτή στη μακρύτερη ιστορία των «ανεστραμμένων» προσωπογραφιών ευαγγελιστών στη χειρογραφική τέχνη της Ρως, όπου οι μορφές μπορούσαν να στρέφονται προς τα δεξιά ή προς τα αριστερά ανάλογα με τις συνθετικές ανάγκες. Επισημαίνει επίσης ένα σημαντικό γνώρισμα της μικρογραφίας του Γκάλιτς: ο Ιωάννης περιβάλλεται από αρχιτεκτονική και δεν τοποθετείται στο ορεινό τοπίο που συναντάται σε άλλο καθιερωμένο ρεύμα της εικονογραφίας του. Η διάταξη θυμίζει παλαιότερα χειρογραφικά πρότυπα, ανάμεσά τους τα Ευαγγέλια του Οστρομίρ και του Μστισλάβ.

Μέσα στα τέσσερα διαμερίσματα, το παλαιότερο αυτό πρότυπο έχει αλλάξει σημαντικά. Τα κτίσματα έγιναν στενοί πύργοι, στέγαστρα και έπιπλα γραφής· το βάθος είναι ελάχιστο. Η αρχιτεκτονική χωρίζει τους ευαγγελιστές και συγχρόνως δένει τη σελίδα, αφού οι κάθετες γραμμές της περνούν από το ένα διαμέρισμα στο άλλο. Οι μικρές στέγες πάνω από τις κατασκευές φέρνουν επαναλαμβανόμενους γωνιώδεις τόνους, ενώ κόκκινες ταινίες στο κέντρο και στο κάτω άκρο επιβάλλουν σταθερότερη οριζόντια τάξη.

Ανάμεσα στην ατομικότητα και την επανάληψη υπάρχει μια ενδιαφέρουσα ένταση. Κάθε συγγραφέας έχει διακριτή φυσιογνωμία, στάση και διάταξη ενδυμάτων, κι όμως οι τέσσερις προσωπογραφίες υπακούουν στην ίδια βασική οπτική προϋπόθεση: καθιστός ευαγγελιστής, άλως, σύνεργα γραφής, αρχιτεκτονικό πλαίσιο. Το βλέμμα κινείται στη σελίδα μέσα από αυτές τις αντιστοιχίες και όχι μέσα από κάποια αφηγηματική δράση.

Χρώμα, περίγραμμα και χαρακτήρας της μικρογραφίας

Η παλέτα είναι εντυπωσιακά περιορισμένη. Η Ζουκόφσκαγια καταγράφει στη μικρογραφία τέσσερα βασικά χρώματα, κίτρινο, μπλε, πράσινο και κόκκινο, με τα περιγράμματα ενισχυμένα με μελάνι. Ιδιαίτερα ενεργές είναι οι μεγάλες κόκκινες επιφάνειες: το εξωτερικό ένδυμα του Ιωάννη, τα καθίσματα, τμήματα των ρούχων του Ματθαίου, οι στέγες των κατασκευών και πολλές μικρότερες πινελιές. Το μπλε και το πράσινο φέρουν συνήθως τα βαρύτερα ενδύματα και τα αρχιτεκτονικά τμήματα, ενώ το κίτρινο ορίζει τις άλως και αρκετά δομικά στοιχεία.

Στα πρόσωπα, φρύδια, μάτια, μύτες, μαλλιά και γένια αποδίδονται με σκούρες γραμμές πάνω στη σάρκα που έχει το χρώμα της περγαμηνής· η πλαστική απόδοση μένει περιορισμένη. Παρόμοια συμπεριφέρονται οι πτυχές των ενδυμάτων, άλλοτε σχηματίζοντας πλατιές καμπύλες, άλλοτε σπάζοντας σε γρήγορες γωνιώδεις γραμμές. Τα χέρια μπορεί να φαίνονται δυσανάλογα μεγάλα και τα κεφάλια ακόμη περισσότερο, κάτι που είχε ήδη επισημανθεί στην παλαιότερη έρευνα για το χειρόγραφο. Αντί να κρύψει τις δυσαναλογίες με τονική διαβάθμιση, ο ζωγράφος αφήνει το περίγραμμα να κυριαρχεί.

Οι παλαιότεροι μελετητές περιέγραφαν την εκτέλεση με αυστηρούς όρους, τονίζοντας την έλλειψη τεχνικής εκλέπτυνσης. Μια προσεκτικότερη οπτική ανάγνωση φέρνει στο φως και μια άλλη όψη εξίσου φανερή: το σχέδιο είναι ασυνήθιστα αποφασιστικό. Οι μορφές στήνονται γρήγορα, χωρίς τις επανειλημμένες μαλακώσεις των περιγραμμάτων ή τις σταδιακές χωρικές μεταβάσεις που συναντά κανείς στα πιο εκλεπτυσμένα πολυτελή χειρόγραφα. Το αποτέλεσμα ανήκει σε διαφορετικό επίπεδο καλλιτεχνικής παραγωγής, και γι᾽ αυτό έχει εκτιμηθεί ως μαρτυρία της επαρχιακής βιβλιογραφικής ζωγραφικής στη βορειοανατολική Ρως του 14ου αιώνα. Και η Ορθόδοξη Εγκυκλοπαίδεια αντιμετωπίζει τη μικρογραφία ως σημαντικό σωζόμενο δείγμα επαρχιακής ζωγραφικής των μέσων του αιώνα.

Ο Φεοφάν και η δημιουργία του Ευαγγελίου του Γκάλιτς

Το Ευαγγέλιο του Γκάλιτς αποτελείται από 178 φύλλα περγαμηνής, διαστάσεων περίπου 28,2–28,5 × 22–22,2 εκ. Πρόκειται για πλήρες ευαγγελιστάριο (άπρακος), δηλαδή τα ευαγγελικά αναγνώσματα είναι διατεταγμένα για λειτουργική χρήση και δεν παρατίθενται απλώς ως τέσσερα συνεχή βιβλικά κείμενα. Στην παραγωγή του πήραν μέρος τέσσερις γραφείς, που έγραψαν σε ουστάβ, σε δύο στήλες. Στο φύλλο 178v ο κολοφώνας χρονολογεί το χειρόγραφο στο έτος 6865 από κτίσεως κόσμου, δηλαδή στο 1357, και δηλώνει ότι γράφτηκε στο Γκάλιτς επί μεγάλου πρίγκιπα Ιβάν Ιβάνοβιτς. Ο γραφέας που κατονομάζεται δίνει το όνομά του ως Φοφάν, ή Φεοφάν.

Η παλαιογραφική ανάλυση της Λ. Π. Ζουκόφσκαγια βελτίωσε σημαντικά την εικόνα αυτή. Διέκρινε το έργο τεσσάρων διαφορετικών γραφέων και απέδωσε στον Φεοφάν περίπου το μισό χειρόγραφο, μαζί με την αρχή και το τέλος του. Από την εξέταση της γραφής, των αρχικών και των χρωματιστών επιγραφών κατέληξε στην άποψη ότι πιθανότατα εκείνος εκτέλεσε και τη μικρογραφία. Τον θεώρησε, επιπλέον, υπεύθυνο για τη διεύθυνση του εγχειρήματος: ανέθετε τμήματα σε άλλους γραφείς, εξακολουθώντας να εργάζεται και ο ίδιος. Η πλήρης μελέτη είναι προσβάσιμη στη μελέτη της Ρωσικής Ακαδημίας.

Η πιθανότητα αυτή έχει βάρος, διότι η μικρογραφία θα ανήκε τότε απευθείας στο έργο ενός γραφέα και όχι ενός ξεχωριστού ιστορητή που θα είχε προσληφθεί ειδικά. Στην ίδια τη σελίδα φαίνεται η στενή σχέση γραφής και εικόνας: οι κόκκινες επιγραφές, τα γραμμένα βιβλία και το διακοσμητικό χρώμα μένουν αναπόσπαστα από τις μορφές, ενώ οι γραμμικές συνήθειες της χειρόγραφης σελίδας περνούν στα πρόσωπα, στην αρχιτεκτονική και στα ενδύματα.

Για σύγκριση με άλλον ανατολικοσλαβικό περγαμηνό κώδικα του ίδιου μουσείου, η παρουσίαση του Pictavium για τον Συνοδικό κώδικα 108 δείχνει μια πολύ διαφορετική σχέση ανάμεσα στο πειθαρχημένο ουστάβ, στην ερυθρογραφία και στον χρωματιστό διάκοσμο. Ένα μεταγενέστερο δείγμα βορειορωσικής χειρογραφικής παραγωγής, το Ωρολόγιο του 1423, προσφέρει ένα ακόμη χρήσιμο σημείο σύγκρισης για τον διαρκή ρόλο της κόκκινης χρωστικής, του αρχιτεκτονικού σχεδίου και της μοναστηριακής παραγωγής βιβλίων.

Το χειρόγραφο μετά το 1357

Η μεταγενέστερη ιστορία του Ευαγγελίου του Γκάλιτς δεν μπορεί να ανασυσταθεί σε συνεχή γραμμή. Στο φύλλο 27v, μια μεταγενέστερη επιγραφή καταγράφει δωρεά του 1563 και ίσως δείχνει ότι το βιβλίο εξακολουθούσε τότε να συνδέεται με την περιοχή του Γκάλιτς, αν και τα τοπωνύμια της σημείωσης δεν έχουν ταυτιστεί με βεβαιότητα. Σήμερα το χειρόγραφο βρίσκεται στο Κρατικό Ιστορικό Μουσείο ως Συνοδική Συλλογή αρ. 68.

Οι τέσσερις ευαγγελιστές του παραμένουν ασυνήθιστα διαφωτιστικοί ακριβώς επειδή η μικρογραφία είναι τόσο συμπυκνωμένη. Η σελίδα διατηρεί καθιερωμένους χριστιανικούς τύπους συγγραφέων και αρχιτεκτονικές συμβάσεις, τους μεταφράζει ωστόσο σε μια τοπική εικαστική γλώσσα με πλατιές χρωματικές επιφάνειες, έντονα περιγράμματα και συμπαγείς μορφές. Σε ένα φύλλο περγαμηνής, οι τέσσερις συγγραφείς έχουν λάβει από έναν μικρό χώρο εργασίας, ο καθένας ανεξάρτητος και ο καθένας πιεσμένος πάνω στους άλλους από τη σφιχτή γεωμετρία της σελίδας.

(Τη μετάφραση επιμελήθηκε ο N. Jones.)