Ο Συνοδικός κώδικας 108: ο Ιωάννης Δαμασκηνός σε σλαβική μετάφραση
Ο Συνοδικός κώδικας 108 διασώζει ένα πρώιμο ανατολικοσλαβικό αντίγραφο της μετάφρασης του Ιωάννη Εξάρχου για τη Θεολογία του Ιωάννη Δαμασκηνού. Γραμμένος σε περγαμηνή, πιθανότατα στο Βλαντιμίρ ή στο Ροστόφ, ο κώδικας χρονολογείται γενικά στα τέλη του 12ου ή στις αρχές του 13ου αιώνα. Η σελίδα που αναπαράγεται εδώ είναι το φύλλο 7 verso, όπου ολοκληρώνεται ο πρόλογος του μεταφραστή και ξεκινά το πρώτο κεφάλαιο του θεολογικού κειμένου· ένα υλικό κατώφλι, θα λέγαμε, καθώς η μία φωνή σιωπά στην αριστερή στήλη, ενώ μια άλλη εισέρχεται μέσα από την κιννάβαρη γραφή, τα μεγεθυμένα γράμματα και το διακοσμημένο αρχικό.
Σήμερα φυλασσόμενος στο Κρατικό Ιστορικό Μουσείο της Μόσχας, ο Συνοδικός κώδικας 108 ανήκει στην πρώην Συνοδική Συλλογή. Αποτελείται από 210 φύλλα διαστάσεων περίπου 36,5×29 εκ., αν και έχουν χαθεί ορισμένα φύλλα ενώ τα πλευρικά περιθώρια και οι γωνίες πολλών άλλων έχουν κοπεί. Ο οδηγός του μουσείου συγκαταλέγει τον κώδικα ανάμεσα στους σημαντικούς περγαμηνούς κώδικες των τελών του 12ου αιώνα που διασώζονται στη συλλογή.
Η αρχιτεκτονική της σελίδας στον Συνοδικό κώδικα 108
Το κείμενο είναι αντιγραμμένο σε δύο στήλες, με επίσημη κυριλλική βιβλική γραφή γνωστή ως ustav. Τα πλατιά, όρθια γράμματά της παραμένουν ευδιάκριτα το ένα από το άλλο, με μετρημένο ρυθμό και σχετικά κανονικό κάθετο βηματισμό. Ο διαχωρισμός λέξεων είναι περιορισμένος, ενώ συντομογραφίες και υπέργραφα σημεία συμπυκνώνουν γνώριμες θεολογικές εκφράσεις. Η κύρια γραφή, σήμερα καστανωπή στην απόχρωση, καταλαμβάνει ένα σχετικά στενό τμήμα κειμένου μέσα σε ευρύχωρες περιοχές γυμνής περγαμηνής· τέτοια περιθώρια ανήκαν στις οπτικές αναλογίες του μεσαιωνικού κώδικα, προσφέροντας αργότερα και χώρο για σημειώσεις κτητόρων και άλλες προσθήκες.
Το φύλλο 7 verso, παρότι η σωζόμενη περγαμηνή φέρει τα ίχνη μακράς χρήσης, είναι οργανωμένο με ιδιαίτερη επιμέλεια. Το πάνω μέρος της αριστερής στήλης περιέχει τις τελευταίες γραμμές του προλόγου του Ιωάννη Εξάρχου. Από κάτω τους, ένα μικρό κιννάβαρο τελείωμα, συναρμολογημένο από σχεδιασμένους κόμπους και συμμετρικά διακοσμητικά, σηματοδοτεί το τέλος αυτού του εισαγωγικού κειμένου. Κοντά στο κάτω μέρος της στήλης αρχίζει μια μεγάλη επίτιτλη επιγραφή. Η λέξη prěpodobĭnago —«του οσίου»— διασπάται από το όριο της στήλης: τα αρχικά της γράμματα εμφανίζονται κάτω αριστερά, ενώ το υπόλοιπο συνεχίζεται στην κορυφή της δεξιάς στήλης.
Η ανάγνωση κατεβαίνει μέσα από τον κλείνοντα πεζό λόγο, σταματά στο τελείωμα, και ξαναρχίζει σε μεγεθυμένα έγχρωμα γράμματα στην απέναντι πλευρά. Η μετατόπιση αυτή προσδίδει στη μετάβαση μια ασυνήθιστη οπτική δύναμη, με την προσφώνηση του μεταφραστή να ολοκληρώνεται πριν το κείμενο περάσει στην αυθεντία του Ιωάννη Δαμασκηνού.
Η κιννάβαρη γραφή και το διακοσμημένο αρχικό γράμμα
Η κιννάβαρη γραφή ξεχωρίζει το τιτλικό χωρίο στη δεξιά στήλη από το σκουρότερο κυρίως κείμενο. Η επιγραφή ταυτοποιεί τον συγγραφέα ως Ιωάννη Δαμασκηνό, μοναχό και πρεσβύτερο, εισάγοντας έναν λόγο περί της αληθινής ή ορθόδοξης πίστεως σχετικά με το ακατάληπτο της θείας φύσεως. Ορισμένοι χαρακτήρες φέρουν τόνους ή λεπτομέρειες σε δεύτερο χρώμα, εισάγοντας μικρές παραλλαγές μέσα στη συμπαγή ρουμπρίκα.
Κάτω από την επιγραφή στέκεται ένα διακοσμημένο αρχικό γράμμα, προφανώς το κυριλλικό Б που αρχίζει τη λέξη Boga, «Θεός». Ο επιμήκης κάθετος κορμός του αρθρώνεται με κόκκινα περιγράμματα, γαλάζια γέμιση και σκουρότερες εσωτερικές γραμμές. Καμπύλες προεκτάσεις εξελίσσονται σε μικρά φυτικά σχήματα κοντά στο κάτω άκρο· από πάνω, το γράμμα προβάλλει στον περιβάλλοντα χώρο της στήλης. Το διακοσμητικό στοιχείο παραμένει μέρος του γραπτού σημείου, το μεγεθύνει και το επεξεργάζεται χωρίς να μετατρέπεται σε αυτόνομη εικόνα ή σε ιστορημένο αρχικό.
Συγκρατημένη σε αυτό το φύλλο, η παλέτα του Συνοδικού κώδικα 108 στηρίζεται κυρίως στο γαλάζιο και στο κόκκινο, με σκουρότερες πινελιές να ορίζουν τη διακοσμητική δομή. Ο κατάλογος καταγράφει κίτρινο, πράσινο και λευκό χρώμα αλλού στα αρχικά γράμματα του κώδικα, δείχνοντας ένα ευρύτερο χρωματικό φάσμα σε ολόκληρο τον κώδικα απ' όσο δείχνει μόνο το φύλλο 7 verso.
Η αρχή της Θεολογίας
Το έργο που ονομάζεται Bogoslovie, ή Θεολογία, αντιπροσωπεύει τη σλαβική απόδοση και προσαρμογή του Ιωάννη Εξάρχου της Ακριβούς Εκθέσεως της Ορθοδόξου Πίστεως, του τρίτου μέρους της Πηγής Γνώσεως του Ιωάννη Δαμασκηνού. Η μετάφραση παράχθηκε στη Βουλγαρία γύρω στα τέλη του 9ου ή στις αρχές του 10ου αιώνα, μέσα στο πνευματικό περιβάλλον που συνδέεται με τη Λογοτεχνική Σχολή του Πρεσλάβ.
Ο Ιωάννης Έξαρχος μετέφρασε σαράντα οκτώ από τα εκατό κεφάλαια του ελληνικού έργου. Δύσκολα χωρία συντομεύτηκαν ενίοτε, προστέθηκαν επεξηγηματικές προσθήκες, και προσαρμόστηκε ορολογία για μια αναδυόμενη σλαβική θεολογική γλώσσα. Το αποτέλεσμα κυκλοφόρησε ως συνεκτικό έργο αφ' εαυτού, ενίοτε με τον τίτλο Nebesa («Ουρανοί») και, στον Συνοδικό κώδικα 108, ως «Λόγος περί της αληθινής πίστεως».
Καμία πρώιμη βουλγαρική μαρτυρία αυτής της μετάφρασης δεν είναι γνωστό ότι διασώζεται. Η αρχαιότερη χειρόγραφη παράδοσή της είναι ανατολικοσλαβική, περίσταση που προσδίδει στον Συνοδικό κώδικα 108 ιδιαίτερη κειμενική σημασία. Η φιλολογική μελέτη της Όλγας Σαποζνίκοβα, η οποία πραγματεύεται τη χειρόγραφη παράδοση της μετάφρασης, ταυτίζει τον Συνοδικό κώδικα 108 ως την αρχαιότερη περγαμηνή μαρτυρία που χρησιμοποιήθηκε ως βάση των κύριων επιστημονικών εκδόσεων. Ο κώδικας καταγράφει έτσι τη μετάδοση, στη μεσαιωνική Ρωσία, μιας βουλγαρικής μετάφρασης που είχε γίνει αιώνες νωρίτερα.
Ελεύθερη μετάφραση
Η ασφαλώς αναγνωρίσιμη επιγραφή και οι πρώτες γραμμές μπορούν να αποδοθούν ελεύθερα ως εξής:
Του οσίου πατρός ημών Ιωάννου του Δαμασκηνού, μοναχού και πρεσβυτέρου: λόγος περί της αληθινής πίστεως, περί του ακαταλήπτου της θείας φύσεως.
Θεόν ουδείς εώρακε πώποτε· ο μονογενής Υιός, ο ων εις τον κόλπον του Πατρός, εκείνος εξηγήσατο. Η θεία φύσις είναι λοιπόν άρρητη και ακατάληπτη…
Η αρχική βιβλική περίοδος αντλεί από το Ιωάννη 1:18 και εισάγει τη βασική πρόταση του πρώτου κεφαλαίου: η ανθρώπινη γλώσσα και σκέψη δεν μπορούν να περιλάβουν τη θεία ουσία. Στο φύλλο 7 verso, το χρώμα και τα μεγεθυμένα γράμματα προηγούνται του κανονικού ρυθμού της σκουρότερης γραφής ustav με την οποία συνεχίζεται το επιχείρημα.
Χρονολόγηση, κατάσταση διατήρησης και γραφικές μαρτυρίες
Ο κώδικας δεν διαθέτει σωζόμενο κολοφώνα γραφέα που να παρέχει ασφαλή χρονολογία ή τόπο. Η απόδοσή του στο Βλαντιμίρ ή στο Ροστόφ και η τοποθέτησή του γύρω στα τέλη του 12ου αιώνα στηρίζονται κυρίως σε παλαιογραφική σύγκριση. Ορισμένες μεταγενέστερες μελέτες έχουν προτείνει πρωιμότερη χρονολόγηση στο πρώτο μισό του 12ου αιώνα, οπότε η χρονολόγηση παραμένει ζήτημα παλαιογραφικής εκτίμησης. Η καθιερωμένη χρονολόγηση του καταλόγου, στα τέλη του 12ου ή στις αρχές του 13ου αιώνα, εξακολουθεί να είναι η ευρύτερα χρησιμοποιούμενη.
Στο φύλλο 7 verso, η περγαμηνή διατηρεί μια ελαφρώς κοκκώδη επιφάνεια μαζί με αποχρωματισμό, διάσπαρτους λεκέδες και σκουρότερες περιοχές κοντά στα άκρα. Μια στρογγυλεμένη απώλεια διακόπτει το κάτω άκρο, ενώ οι άνω γωνίες φέρουν φθορά και παραμόρφωση. Η κύρια γραφή και τα διακοσμητικά στοιχεία, ωστόσο, παραμένουν σε μεγάλο βαθμό ευανάγνωστα, ακόμη κι εκεί όπου το φύλλο καταγράφει τα ίχνη της χρήσης και του χρόνου.
Αλλού, ο Συνοδικός κώδικας 108 περιέχει προσθήκες από διάφορες εποχές. Σύντομες προσευχές και σημειώσεις γραφέων απαντούν στα φύλλα 30v και 55, ενώ μεταγενέστερο χέρι αντέγραψε την αρχή ενός ψαλμού στο φύλλο 112v. Στο φύλλο 210v, μια κρυπτογραφική περιθωριακή προσευχή, γραμμένη πιθανότατα κατά το δεύτερο μισό του 14ου αιώνα, παρακαλεί τον άγιο Ιωάννη Δαμασκηνό να μεσιτεύσει για έναν δούλο ονόματι Ακίνδυνο. Σκίτσα διακοσμητικών μοτίβων στο ίδιο φύλλο διασώζουν μια άλλη, λιγότερο επίσημη, επαφή με τον κώδικα.
Από το Κρεμλίνο στο Κρατικό Ιστορικό Μουσείο
Ως τον 17ο αιώνα, ο Συνοδικός κώδικας 108 φυλασσόταν στο ανάκτορο του Κρεμλίνου της Μόσχας, όπως δείχνει η καταγραφή στο ευρετήριο verkhovaya. Το 1661 ο πατριάρχης Νίκων τον δώρισε στη Μονή της Αναστάσεως της Νέας Ιερουσαλήμ κοντά στη Μόσχα. Η εκτενής αφιερωματική επιγραφή του, κατανεμημένη στα φύλλα 1–26, επικαλείται βιβλικές τιμωρίες εναντίον όποιου τυχόν σφετεριστεί τον τόμο, τον αποκρύψει ή σβήσει την καταγραφή της αφιέρωσής του.
Μετά την καθαίρεση του Νίκωνος από τον πατριαρχικό θρόνο, ο κώδικας πέρασε στο θησαυροφυλάκιο της πατριαρχικής σκευοφυλακίας και εμφανίζεται σε απογραφές του 1675 και του 1718. Ο Κωνσταντίν Καλαϊντόβιτς ανακάλυψε εκ νέου τον Συνοδικό κώδικα 108 το 1813 και τον έφερε στο επιστημονικό προσκήνιο. Κατά τον 19ο αιώνα αποτέλεσε βάση για εκδόσεις και γλωσσολογικές μελέτες της μετάφρασης του Ιωάννη Εξάρχου. Από το 1920 ο κώδικας φυλάσσεται στο Κρατικό Ιστορικό Μουσείο, ακόμη δεμένος με τα δερματόδετα ξύλινα καλύμματά του του 18ου αιώνα.
Η μακρά καταγεγραμμένη ιστορία του Συνοδικού κώδικα 108 μπορεί να διαβαστεί δίπλα στην πιο άμεση μαρτυρία του φύλλου 7 verso: σκοτεινή γραφή, κιννάβαρη ρουμπρίκα, έγχρωμο αρχικό, φθαρμένη περγαμηνή. Εδώ η μετάβαση από τον μεταφραστή στη μεταφρασμένη αυθεντία μεταφέρεται από την ίδια τη σελίδα, κατεβαίνοντας την αριστερή στήλη και εισερχόμενη στο κείμενο που ανοίγει στα δεξιά.
