Ο Συνοδικός κώδικας 108: ο Ιωάννης Δαμασκηνός σε σλαβική μετάφραση

Φύλλο 7v της Θεολογίας του Ιωάννη Δαμασκηνού στη σλαβική μετάφραση του Ιωάννη Εξάρχου, τέλη 12ου ή αρχές 13ου αιώνα, Κρατικό Ιστορικό Μουσείο, Μόσχα.

Ο Συνοδικός κώδικας 108 διασώζει ένα πρώιμο ανατολικοσλαβικό αντίγραφο της μετάφρασης της Θεολογίας του αγίου Ιωάννη του Δαμασκηνού από τον Ιωάννη Έξαρχο. Γραμμένος σε περγαμηνή, πιθανότατα στο Βλαντίμιρ ή στο Ρόστοφ, χρονολογείται συνήθως στα τέλη του 12ου ή στις αρχές του 13ου αιώνα. Η σελίδα που παρουσιάζεται εδώ είναι το φύλλο 7v, όπου τελειώνει ο πρόλογος του μεταφραστή και αρχίζει το πρώτο κεφάλαιο του θεολογικού κειμένου. Μέσα στο χειρόγραφο, το φύλλο αυτό αποτελεί υλικό κατώφλι: μια κειμενική φωνή κλείνει στην αριστερή στήλη, ενώ μια άλλη εισέρχεται μέσα από την κόκκινη επικεφαλίδα, τα μεγεθυμένα γράμματα και ένα διακοσμητικό αρχικό.

Φυλάσσεται σήμερα στο Κρατικό Ιστορικό Μουσείο της Μόσχας και ανήκει στην πρώην Συνοδική Συλλογή. Αποτελείται από 210 φύλλα διαστάσεων περίπου 36,5 × 29 εκ., αν και κάποια φύλλα έχουν χαθεί και τα πλάγια περιθώρια και οι γωνίες πολλών άλλων έχουν περικοπεί. Ο οδηγός του μουσείου συγκαταλέγει το χειρόγραφο ανάμεσα στους σημαντικούς περγαμηνούς κώδικες του τέλους του 12ου αιώνα που σώζονται στη συλλογή.

Η αρχιτεκτονική της σελίδας στον Συνοδικό κώδικα 108

Το κείμενο αντιγράφεται σε δύο στήλες με επίσημη κυριλλική βιβλική γραφή, που ονομάζεται συμβατικά ουστάβ. Τα πλατιά, όρθια γράμματά της παραμένουν σαφώς διακριτά, με μετρημένη κίνηση του κονδυλίου και σχετικά κανονικό κάθετο ρυθμό. Ο χωρισμός των λέξεων είναι περιορισμένος, ενώ οι συντομογραφίες και τα υπερκείμενα σημεία συμπιέζουν γνωστές θεολογικές εκφράσεις. Η κυρίως γραφή, καστανή πια στον τόνο, καταλαμβάνει ένα σχετικά στενό κειμενικό τμήμα μέσα σε άφθονη γυμνή περγαμηνή. Τέτοια περιθώρια ανήκαν στις οπτικές αναλογίες του μεσαιωνικού κώδικα και αργότερα φιλοξένησαν σημειώσεις κατοχής και άλλες προσθήκες.

Το φύλλο 7v, αν και η σωζόμενη περγαμηνή φέρει τα σημάδια μακράς χρήσης, είναι οργανωμένο με ιδιαίτερη φροντίδα. Στο πάνω μέρος της αριστερής στήλης βρίσκονται οι τελευταίες γραμμές του προλόγου του Ιωάννη Εξάρχου. Από κάτω, ένα μικρό κινναβαρένιο κλείσιμο, συγκροτημένο από κόμπους που σχεδιάστηκαν με το καλάμι και συμμετρικές ανθοφορίες, σηματοδοτεί το τέρμα αυτού του εισαγωγικού κειμένου. Κοντά στη βάση της στήλης αρχίζει μια μεγάλη επικεφαλίδα επίδειξης. Η λέξη prěpodobĭnago —«του οσίου»— διαιρείται από τη διακοπή της στήλης: τα πρώτα γράμματά της εμφανίζονται κάτω αριστερά, ενώ το υπόλοιπο συνεχίζεται στην κορυφή της δεξιάς στήλης.

Η ανάγνωση κατεβαίνει μέσα από την τελευταία πεζή περίοδο, σταματά στο κλείσιμο και ξαναρχίζει με μεγάλα χρωματιστά γράμματα στην απέναντι πλευρά. Η μετατόπιση προσδίδει στη μετάβαση ασυνήθιστη οπτική ισχύ: η προσφώνηση του μεταφραστή τελειώνει προτού το κείμενο περάσει στην αυθεντία του Ιωάννη του Δαμασκηνού.

Κινναβαρένιο και διακοσμητικό αρχικό

Το κινναβάρι διακρίνει το τμήμα του τίτλου στη δεξιά στήλη από το σκουρότερο κύριο κείμενο. Η επικεφαλίδα προσδιορίζει ως συγγραφέα τον Ιωάννη Δαμασκηνό, μοναχό και πρεσβύτερο, και εισάγει έναν λόγο για την αληθινή, δηλαδή ορθόδοξη, πίστη σχετικά με την ακαταληψία της θείας φύσεως. Ορισμένοι χαρακτήρες φέρουν τόνους ή λεπτομέρειες σε δεύτερο χρώμα, εισάγοντας μικρές παραλλαγές μέσα στη συμπαγή επικεφαλίδα.

Κάτω από την επικεφαλίδα στέκει ένα διακοσμητικό αρχικό, προφανώς το κυριλλικό γράμμα Б που αρχίζει τη λέξη Boga, «Θεού». Ο επιμηκυσμένος κάθετος κορμός του αρθρώνεται με κόκκινα περιγράμματα, μπλε πλήρωση και σκουρότερες εσωτερικές πινελιές. Καμπύλες προεκτάσεις εξελίσσονται σε μικρά φυτικά σχήματα κοντά στο κάτω άκρο· πάνω, το γράμμα προβάλλει στον περιβάλλοντα χώρο της στήλης. Το διακοσμητικό παραμένει μέρος του γραπτού σημείου· το μεγεθύνει και το επεξεργάζεται χωρίς να γίνεται αυτόνομη εικόνα ή ιστορημένο αρχικό.

Συγκρατημένη σε αυτό το φύλλο, η παλέτα του Συνοδικού κώδικα 108 στηρίζεται κυρίως στο μπλε και το κόκκινο, με σκουρότερες πινελιές να ορίζουν τη διακοσμητική δομή. Ο κατάλογος καταγράφει κίτρινο, πράσινο και λευκό χρώμα αλλού στα αρχικά του χειρογράφου, γεγονός που δείχνει ευρύτερη χρωματική γκάμα σε ολόκληρο τον κώδικα από όση επιδεικνύει το φύλλο 7v.

Η αρχή της Θεολογίας

Το έργο που ονομάζεται Bogoslovie, ήτοι Θεολογία, αποτελεί τη σλαβική απόδοση και διασκευή, από τον Ιωάννη Έξαρχο, της Ακριβούς εκδόσεως της ορθοδόξου πίστεως, του τρίτου μέρους της Πηγής της γνώσεως του Ιωάννη Δαμασκηνού. Η μετάφραση παρήχθη στη Βουλγαρία γύρω στα τέλη του 9ου ή στις αρχές του 10ου αιώνα, μέσα στο πνευματικό περιβάλλον που συνδέεται με τη Λογοτεχνική Σχολή της Πρεσλάβ.

Ο Ιωάννης Έξαρχος μετέφρασε σαράντα οκτώ από τα εκατό κεφάλαια του ελληνικού έργου. Δύσκολα χωρία συντομεύτηκαν κατά περίπτωση, προστέθηκαν επεξηγήσεις και προσαρμόστηκε η ορολογία για ένα αναδυόμενο σλαβικό θεολογικό λεξιλόγιο. Το αποτέλεσμα κυκλοφόρησε ως συνεκτικό, αυτοτελές έργο, άλλοτε με τον τίτλο Nebesa («Ουρανοί») και, στον Συνοδικό κώδικα 108, ως «Λόγος περί της αληθινής πίστεως».

Καμία πρώιμη βουλγαρική μαρτυρία αυτής της μετάφρασης δεν είναι γνωστό ότι σώζεται. Η αρχαιότερη χειρόγραφη παράδοσή της είναι ανατολικοσλαβική, περίσταση που προσδίδει στον Συνοδικό κώδικα 108 ιδιαίτερη κειμενική σημασία. Η κειμενική μελέτη της Όλγας Σαποζνίκοβας, που πραγματεύεται τη χειρόγραφη παράδοση της μετάφρασης, προσδιορίζει τον Συνοδικό κώδικα 108 ως την αρχαιότερη περγαμηνή μαρτυρία που χρησιμοποιήθηκε ως βάση των κύριων επιστημονικών εκδόσεων. Ο κώδικας καταγράφει επομένως τη μετάδοση, στη μεσαιωνική Ρωσία, μιας βουλγαρικής μετάφρασης που είχε γίνει αρκετούς αιώνες νωρίτερα.

Ελεύθερη απόδοση

Η επικεφαλίδα και οι πρώτες γραμμές, που προσδιορίζονται με βεβαιότητα, μπορούν να αποδοθούν ελεύθερα ως εξής:

Του οσίου πατρός ημών Ιωάννου του Δαμασκηνού, μοναχού και πρεσβυτέρου: λόγος περί της αληθινής πίστεως, περί της ακαταληψίας της θείας φύσεως.

Θεόν ουδείς εώρακε πώποτε· ο μονογενής υιός, ο ων εις τον κόλπον του Πατρός, εκείνος εξηγήσατο. Ακατάληπτος λοιπόν και ανέκφραστος είναι η θεία φύση…

Η αρχική βιβλική πρόταση αντλεί από το Ιω. 1:18 και εισάγει την κεντρική θέση του πρώτου κεφαλαίου: ούτε ο ανθρώπινος λόγος ούτε η σκέψη μπορούν να χωρέσουν τη θεία ουσία. Στο φύλλο 7v, το χρώμα και τα μεγεθυμένα γράμματα προηγούνται του κανονικού ρυθμού της σκουρότερης γραφής ουστάβ, μέσα στην οποία συνεχίζεται το επιχείρημα.

Χρονολόγηση, κατάσταση και γραφικά τεκμήρια

Το χειρόγραφο δεν έχει σωζόμενο κολοφώνα του γραφέα που να παρέχει βέβαιη χρονολογία ή τόπο. Η απόδοσή του στο Βλαντίμιρ ή στο Ρόστοφ και η τοποθέτησή του γύρω στην αλλαγή προς τον 13ο αιώνα στηρίζονται κυρίως στην παλαιογραφική σύγκριση. Μεταγενέστερη έρευνα έχει προτείνει και πρωιμότερη χρονολογία, στο πρώτο μισό του 12ου αιώνα, οπότε η χρονολόγηση παραμένει ζήτημα παλαιογραφικής κρίσης. Η συμβατική καταλογογραφική χρονολόγηση του Συνοδικού κώδικα 108 στα τέλη του 12ου ή στις αρχές του 13ου αιώνα εξακολουθεί να χρησιμοποιείται ευρέως.

Στο φύλλο 7v, η περγαμηνή διατηρεί μια ελαφρά κοκκώδη επιφάνεια μαζί με αποχρωματισμούς, διάσπαρτους λεκέδες και σκουρόχρωμα σημεία κοντά στα άκρα. Μια στρογγυλή απώλεια διακόπτει το κάτω όριο, ενώ οι πάνω γωνίες φέρουν τριβές και παραμορφώσεις. Η κυρίως γραφή και τα διακοσμητικά στοιχεία παραμένουν παρ᾽ όλα αυτά σε μεγάλο βαθμό ευανάγνωστα, ακόμη κι εκεί όπου το φύλλο καταγράφει τα αποτελέσματα του χειρισμού και του χρόνου.

Αλλού, ο Συνοδικός κώδικας 108 περιέχει προσθήκες από διάφορες εποχές. Σύντομες προσευχές και σημειώσεις γραφέων εμφανίζονται στα φύλλα 30v και 55, ενώ μεταγενέστερο χέρι αντέγραψε την αρχή ενός ψαλμού στο φύλλο 112v. Στο φύλλο 210v, μια κρυπτογραφική περιθωριακή προσευχή, γραμμένη πιθανώς στο δεύτερο μισό του 14ου αιώνα, ζητά τη μεσιτεία του αγίου Ιωάννη του Δαμασκηνού υπέρ ενός δούλου ονόματι Ακίνδιν. Σκίτσα διακοσμητικών μοτίβων στο ίδιο φύλλο διασώζουν μια ακόμη, λιγότερο επίσημη συνάντηση με τον κώδικα.

Από το Κρεμλίνο στο Κρατικό Ιστορικό Μουσείο

Ήδη από τον 17ο αιώνα, ο Συνοδικός κώδικας 108 φυλασσόταν στα ανάκτορα του Κρεμλίνου της Μόσχας, όπως δείχνει η σημείωση απογραφής verkhovaya. Το 1661 ο πατριάρχης Νίκων τον δώρισε στη Μονή της Αναστάσεως της Νέας Ιερουσαλήμ, κοντά στη Μόσχα. Η μακρά επιγραφή της δωρεάς του, που εκτείνεται στα φύλλα 1–26, επικαλείται βιβλικές τιμωρίες εναντίον όποιου θα οικειοποιούνταν τον τόμο, θα τον έκρυβε ή θα έσβηνε το αρχείο της αφιέρωσής του.

Μετά την καθαίρεση του Νίκωνα από τον πατριαρχικό θρόνο, ο κώδικας πέρασε στο θησαυροφυλάκιο του πατριαρχικού σκευοφυλακίου και εμφανίζεται σε απογραφές που συντάχθηκαν το 1675 και το 1718. Ο Κωνσταντίν Καλαϊντόβιτς ανακάλυψε ξανά τον Συνοδικό κώδικα 108 το 1813 και τον έφερε στην προσοχή των ερευνητών. Κατά τον 19ο αιώνα έγινε βάση για εκδόσεις και γλωσσολογικές μελέτες της μετάφρασης του Ιωάννη Εξάρχου. Από το 1920 φυλάσσεται στο Κρατικό Ιστορικό Μουσείο, δεμένος ακόμη σε ξύλινα εξώφυλλα του 18ου αιώνα, καλυμμένα με δέρμα.

Η μακρά τεκμηριωμένη ιστορία του Συνοδικού κώδικα 108 μπορεί να διαβαστεί απέναντι στην πιο άμεση μαρτυρία του φύλλου 7v: σκούρα γραφή, κινναβαρένια επικεφαλίδα, χρωματιστό αρχικό, φθαρμένη περγαμηνή. Εδώ η μετάβαση από τον μεταφραστή στη μεταφρασμένη αυθεντία μεταφέρεται από την ίδια τη σελίδα, κατά μήκος της αριστερής στήλης και μέσα στο κείμενο που ανοίγει δεξιά.