Το Ωρολόγιο του 1423 και η μικρογραφία του ναού των Αγίων Αποστόλων
Στο φύλλο 1v, το Ωρολόγιο του 1423 ανοίγει με μια αρχιτεκτονική φορτωμένη σε κάθε της σημείο με συμβολικό νόημα. Το περγαμηνό χειρόγραφο, που παρήχθη στη Μονή Κυρίλλου-Μπελοζέρσκι υπό την εξουσία του ιδρυτή και ηγουμένου της, του Αγίου Κυρίλλου του Μπελοζέρσκι, φυλάσσεται σήμερα στη Μόσχα, στη Ρωσική Κρατική Βιβλιοθήκη, φ. 304/I, αρ. 16. Εκτελεσμένο κυρίως σε κιννάβαρι, κίτρινο και καστανό, το σχέδιο φέρει τον τίτλο «Καθεδρικός Ναός των Αγίων Αποστόλων».
Η μικρογραφία δεν περιέχει καμία ανθρώπινη μορφή. Το θέμα της αναδύεται μέσα από τον πολύτρουλο ναό, τον ετοιμασμένο θρόνο, τα όργανα του Πάθους (Κατά Ιωάννην 19:29, 34) και τον δις επαναλαμβανόμενο νικηφόρο τύπο «ΙΣ ΧΣ ΝΙΚΑ». Εξωτερική ανύψωση, εσωτερικό ιερού βήματος, εσχατολογικό έμβλημα: όλα έχουν συμπυκνωθεί μέσα σε ένα και μόνο πεδίο. Η εικόνα ανήκει στη συμβολική εικονογράφηση, παρουσιάζοντας την Εκκλησία ως ιερό οικοδόμημα με κέντρο τον Σταυρό, που προσμένει την επιστροφή του Χριστού (Κατά Ματθαίον 24:30).
Το Ωρολόγιο του 1423 ως λειτουργικό βιβλίο μοναστηριού
Το Ωρολόγιο του 1423 αποτελείται από 398 φύλλα, διαστάσεων περίπου 21,8 × 14,7 εκ. Τα περισσότερα είναι περγαμηνά· τα φύλλα 155 και 166 είναι αντικαταστάσεις σε χαρτί του δέκατου έκτου αιώνα. Η ισχυρή του βιβλιοδεσία, φτιαγμένη από ξύλινες σανίδες καλυμμένες με δέρμα με τυφλή αποτύπωση, χρονολογείται επίσης στον δέκατο έκτο αιώνα. Το κύριο κείμενο είναι γραμμένο σε μεγάλο, κανονικό ουστάβ, με τίτλους, αρχικά και επιλεγμένα γράμματα σε κιννάβαρι. Στο φύλλο 2 εμφανίζεται ζωγραφισμένη επίτιτλη διακόσμηση νεοβυζαντινού χαρακτήρα, που εισάγει το κείμενο.
Το βιβλίο περιέχει τις πάγιες προσευχές των νυχτερινών και ημερήσιων ακολουθιών, σύμφωνα με το τυπικό που συνδέεται με τη Λαύρα του Αγίου Σάββα κοντά στα Ιεροσόλυμα. Στα σωζόμενα περιεχόμενα συγκαταλέγονται ένας χαρμόσυνος κανόνας στη Θεοτόκο, η Παράκληση, τα αναστάσιμα τροπάρια και οι υπακοές στους οκτώ ήχους, η ακολουθία του Ακαθίστου, οι προσευχές πριν από τη Θεία Κοινωνία και οι Ώρες του Πάσχα. Το Σύμβολο της Πίστεως εμφανίζεται ολόκληρο τρεις φορές. Μια λεπτομερής καταγραφή του χειρογράφου σημειώνει επίσης την απουσία του Μεγάλου Αποδείπνου και των Μεσωρίων.
Μέσα σε αυτό το λειτουργικό πλαίσιο, η εισαγωγική εικόνα έχει ακριβή λειτουργία. Μέσα από τον ζωγραφισμένο ναό, ο αναγνώστης εισέρχεται στην τεταγμένη διαδοχή των ακολουθιών. Η καθημερινή προσευχή τοποθετείται μέσα σε μια ευρύτερη εκκλησιαστική και εσχατολογική δομή, ήδη παρούσα πριν αρχίσει η πρώτη γραπτή ακολουθία.
Ο πεντάτρουλος ναός και η βυζαντινή αρχιτεκτονική μνήμη
Πέντε κύριοι τρούλοι υψώνονται πάνω από το άνω τμήμα της σύνθεσης, με τον ψηλότερο κεντρικό τρούλο να φέρει έναν περίτεχνο σταυρό. Μικρότεροι θόλοι και πυργόσχημες κατασκευές συσσωρεύονται γύρω τους, παράγοντας μια ανύψωση ασυνήθιστης πυκνότητας για ένα τόσο μικρό χειρόγραφο. Τα παράθυρα περιορίζονται σε στενά, σκούρα ανοίγματα· στέγες, τύμπανα και σταυροί σχεδιάζονται γρήγορα, με τις ακανόνιστες επαναλήψεις τους να προσδίδουν στο κτίριο μια ζωντανή, σχεδόν διασταλτή μορφή.
Η άνω επιγραφή αναγράφει, σε συντομευμένα εκκλησιαστικά σλαβονικά, «ЦРКВЬ СЪБОРНАЯ СТЫХ АПЛЪ», που αναπτύσσεται σε «Церковь соборная святых апостолъ»: «Καθεδρικός Ναός των Αγίων Αποστόλων». Ο χαρακτηρισμός αυτός, μαζί με την πεντάτρουλη διάταξη, έχουν ενθαρρύνει τη σύγκριση με τον περίφημο Ναό των Αγίων Αποστόλων στην Κωνσταντινούπολη, του οποίου το ιουστινιάνειο οικοδόμημα συνδύαζε σταυρόσχημο σχέδιο με πέντε τρούλους. Ως τεκμηριωτική αναπαράσταση εκείνου του χαμένου μνημείου, το Ωρολόγιο του 1423 δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί με ασφάλεια. Αντ' αυτού, αρκετές οπτικές γωνίες έχουν διπλωθεί η μία μέσα στην άλλη, με την πρόσοψη του ναού να ανοίγει για να αποκαλύψει ένα συμβολικό ιερό βήμα, ενώ τρούλοι και δευτερεύουσες κατασκευές παραμένουν ορατοί από πίσω του.
Η βυζαντινή συσχέτιση παραμένει εύλογη. Το Αποστολείο απολάμβανε τεράστιο κύρος σε ολόκληρο τον ανατολικό χριστιανικό κόσμο, και η αρχιτεκτονική του μνήμη επιβίωσε μέσα από περιγραφές, εκκλησιαστική παράδοση και εικαστική σύμβαση. Η αφιερωμένη μελέτη της Raisa Suslova έχει εξετάσει την αρχιτεκτονική, τη γεωμετρία και τις καλλιτεχνικές παραλληλίες της μικρογραφίας μέσα στη βυζαντινή τέχνη. Πάνω σε αυτό το μικρό φύλλο, η αυτοκρατορική αρχιτεκτονική μνήμη πέρασε μέσα από ένα βόρειο ρωσικό μοναστικό χέρι, με την ακριβή αναλογία να υποχωρεί μπροστά στο έντονο περίγραμμα και τη συμβολική ιεράρχηση.
Η Ετοιμασία στο κέντρο της μικρογραφίας
Κάτω από τους τρούλους, μια ευρεία διακοσμητική αψίδα αποκαλύπτει την καρδιά της σύνθεσης. Εδώ το Ωρολόγιο του 1423 παρουσιάζει την Ετοιμασία, την «Προετοιμασία του Θρόνου», ένα καθιερωμένο έμβλημα του θρόνου που ετοιμάζεται για τον Χριστό κατά τη Δευτέρα Παρουσία (Κατά Ματθαίον 25:31–46). Ο άδειος θρόνος ανήκει στο νόημα του τύπου, προεικονίζοντας τον Κριτή μέσα από τον θρόνο και τα σημεία του Πάθους Του (Κατά Ιωάννην 19:29, 34).
Ένας μεγάλος κόκκινος σταυρός, με λοξή κάτω δοκό, υψώνεται πάνω από τον ετοιμασμένο θρόνο. Η λόγχη και ο κάλαμος με το σφουγγάρι στέκονται εκατέρωθεν. Μέρος του θρόνου καλύπτεται από πλεχτό ύφασμα ή μαξιλάρι, ενώ βαθμίδες οδηγούν προς αυτόν από το κάτω άκρο του ζωγραφισμένου πεδίου. Κρεμαστά καντήλια καταλαμβάνουν τα γύρω αρχιτεκτονικά διαμερίσματα, εντάσσοντας το αποκαλυπτικό έμβλημα μέσα στην οπτική γλώσσα του ιερού βήματος. Από τις βαθμίδες προς τον θρόνο, κατά μήκος του Σταυρού, μέσα από το κρεμαστό καντήλι και προς τον σταυρό πάνω από τον κύριο τρούλο, ο κεντρικός άξονας μπορεί να ακολουθηθεί σχεδόν αδιάκοπα.
Γύρω από τον Σταυρό, τα γράμματα ΙΣ ΧΣ ΝΙΚΑ κατανέμονται σε τέσσερις ομάδες: «Ιησούς Χριστός νικά». Ο τύπος αυτός επαναλαμβάνεται και ψηλότερα, μοιρασμένος ανάμεσα σε δύο κυκλικά πεδία. Η διπλή του παρουσία συνδέει την Ετοιμασία με ολόκληρο το οικοδόμημα. Η νίκη του Χριστού διακηρύσσεται στο εξωτερικό επίπεδο του ναού και ξανά δίπλα στον ετοιμασμένο θρόνο, όπου τα όργανα που συνδέονται με το Πάθος (Κατά Ιωάννην 19:29, 34) εμφανίζονται μέσα στην εικονογραφία της κρίσης και του θριάμβου.
Για τον αναγνώστη του Ωρολογίου του 1423, η συσχέτιση αυτή έφερε μια άμεση λειτουργική σημασία. Οι επαναλαμβανόμενες ώρες της προσευχής εξελίσσονταν κάτω από την εικόνα ενός ήδη ετοιμασμένου θρόνου. Ο χρόνος, μετρημένος μέσα από τις ακολουθίες, απέκτησε εσχατολογική κατεύθυνση, διερχόμενος από τη μνήμη του Πάθους (Κατά Ιωάννην 18:1–19:42) προς την αναμενόμενη φανέρωση του Χριστού (Κατά Ματθαίον 24:30).
Επιγραφές, περιορισμένο χρώμα και αρχιτεκτονική της σελίδας
Το ζωγραφισμένο πεδίο περικλείεται από ένα ευρύ πλαίσιο σε κιννάβαρι, με την τιτλολογική επιγραφή να καταλαμβάνει ξεχωριστή ζώνη κατά μήκος του άνω άκρου του. Στο εσωτερικό, το κίτρινο γεμίζει τους τρούλους και αρκετά λειτουργικά αντικείμενα, ενώ καστανά και σκούρα περιγράμματα οριοθετούν ανοίγματα, λιθοδομή και διάκοσμο. Μεγάλο μέρος του βάθους παρέχεται από την ίδια την περγαμηνή, με τη θερμή, ανομοιόμορφη επιφάνειά της να εισέρχεται στη χρωματική δομή της εικόνας εκεί όπου το χρωστικό έχει λεπτύνει ή έχει εξαφανιστεί.
Έντονα γραμμικό, το σχέδιο χτίζει τρούλους και αψίδες μέσα από επαναλαμβανόμενες καμπύλες· οι κάθετες γραμμές κάμπτονται καθώς η αρχιτεκτονική υψώνεται. Αρκετά διακοσμητικά στοιχεία καταλήγουν σε ελισσόμενες φυτικές μορφές, χαλαρώνοντας την αυστηρή συμμετρία των κύριων αξόνων. Τέτοιες ανωμαλίες αποκαλύπτουν την κίνηση του χεριού και τις οικονομικές συνθήκες της μοναστικής βιβλιοπαραγωγής. Με λίγα χρώματα και περιορισμένη διαμόρφωση, ο μικρογράφος πέτυχε πυκνότητα μέσα από επάλληλα περιγράμματα.
Η φθορά συγκεντρώνεται κατά μήκος των εξωτερικών περιθωρίων και του κάτω τμήματος του φύλλου. Φθορές, κηλίδες και διάσπαρτες απώλειες χρωστικής έχουν απαλύνει αρκετές μικρότερες λεπτομέρειες, αν και το κόκκινο πλαίσιο, ο κεντρικός Σταυρός και μεγάλο μέρος της επιγραφής παραμένουν ευανάγνωστα. Κατά μήκος του κάτω άκρου ιδίως, η φυσική ιστορία του Ωρολογίου του 1423 παραμένει ορατή μέσα στην ίδια την επιφάνεια της περγαμηνής.
Ο κολοφώνας και το ζήτημα του γραφέα
Ο κολοφώνας στο φύλλο 398v χρονολογεί το χειρόγραφο στις 16 Ιουνίου 1423 και καταγράφει ότι παρήχθη κατ' εντολήν του γέροντος Κυρίλλου, ηγουμένου της Μονής Κυρίλλου-Μπελοζέρσκι. Η μετριοπαθής του κρίση για το γραπτό ανήκει σε μια οικεία παράδοση γραφικής ταπεινοφροσύνης. Το όνομα του Αγίου Τύχωνα είναι γραμμένο εσφαλμένα στο πρωτότυπο· η ημερομηνία ταυτίζει τη μνήμη με εκείνη του Τύχωνα της Αμαθούντος.
Ελεύθερη μετάφραση
Φτάσαμε στο τέλος, ενδυναμωμένοι από τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, αυτού του θείου βιβλίου που ονομάζεται μικρό Ωρολόγιο, γραμμένου με τραχιά και ακόσμητα γράμματα. Το έτος 6931 [1423], τον μήνα Ιούνιο, τη δέκατη έκτη ημέρα, στη μνήμη του οσίου πατρός ημών Τύχωνος του Θαυματουργού, κατ' εντολήν του κυρίου γέροντος Κυρίλλου, του ηγουμένου.
Ο γραφέας δεν αναφέρει το όνομά του σε αυτό το κείμενο. Παλαιότερη καταλογογράφηση συνέδεε το Ωρολόγιο του 1423 με τον Χριστόφορο, μαθητή του Αγίου Κυρίλλου που αργότερα τον διαδέχθηκε ως ηγούμενος. Πιο πρόσφατη επιστημονική έρευνα έχει εξετάσει επίσης έναν άλλο μαθητή του Κυρίλλου, τον Άγιο Μαρτινιανό του Μπελοζέρσκι, ως πιθανό αντιγραφέα. Ποιος εκτέλεσε τη μικρογραφία του φύλλου 1v παραμένει λιγότερο βέβαιο, αφού καμία από τις δύο προτάσεις δεν τεκμηριώνει τον μικρογράφο, και η γραφική αρχηγία δεν χρειάζεται να ανήκε στο ίδιο χέρι.
Ο αυτοχαρακτηρισμός «τραχιά και ακόσμητα γράμματα» στέκεται περίεργα δίπλα στην επιμέλεια που επενδύθηκε στο χειρόγραφο. Μεγάλη και ελεγχόμενη είναι η γραφή, με την ερυθρογραφία να τάσσει το κείμενο σε τάξη· η εισαγωγική μικρογραφία, εντωμεταξύ, συνενώνει αρχιτεκτονική, λειτουργικό εξοπλισμό, επιγραφές και ένα περίπλοκο εσχατολογικό πρόγραμμα.
Από τη Μονή Κυρίλλου-Μπελοζέρσκι στη Ρωσική Κρατική Βιβλιοθήκη
Οι συνθήκες υπό τις οποίες το Ωρολόγιο του 1423 εγκατέλειψε τη Μονή Κυρίλλου-Μπελοζέρσκι και εισήλθε στη βιβλιοθήκη της Λαύρας της Αγίας Τριάδος και του Αγίου Σεργίου παραμένουν άγνωστες. Ως το 1920 φυλασσόταν στο παράρτημα Σεργκίεφ της Κρατικής Βιβλιοθήκης του Μουσείου Ρουμιάντσεφ. Τον Φεβρουάριο του 1930, μαζί με άλλα χειρόγραφα από τη Λαύρα, μεταφέρθηκε στην Κρατική Βιβλιοθήκη Λένιν, το ίδρυμα που είναι σήμερα γνωστό ως Ρωσική Κρατική Βιβλιοθήκη.
Ο παλαιότερος κωδικός του, GBL, φ. 304, αρ. 16, επιβιώνει συνεπώς σε ολόκληρη την παλαιότερη βιβλιογραφία. Η σημερινή μορφή είναι RSL, φ. 304/I, αρ. 16.
