Μικρογραφία του ευαγγελιστή Ματθαίου: ένα αξιοσημείωτο ρωσικό Ευαγγέλιο του 15ου αιώνα

Ένας ηλικιωμένος Ματθαίος κάθεται στο γραφείο του κάτω από ερυθρό κουβούκλιο, περιτριγυρισμένος από ψηλά, στριμωγμένα κτίρια. Η μικρογραφία του ευαγγελιστή Ματθαίου, ζωγραφισμένη στο φ. 3β ενός Ευαγγελίου των αρχών του 15ου αιώνα, είναι το μοναδικό ολοκληρωμένο πορτρέτο ευαγγελιστή που καταγράφεται στον κώδικα. Το χειρόγραφο φυλάσσεται σήμερα στο Κρατικό Ιστορικό Μουσείο της Μόσχας.

Ο ευαγγελιστής Ματθαίος, φ. 3β Ευαγγελίου των αρχών του 15ου αιώνα, Κρατικό Ιστορικό Μουσείο, Μόσχα.

Η μικρογραφία του ευαγγελιστή Ματθαίου

Ο Ματθαίος στρέφεται προς το γραφείο, με το κεφάλι κεκλιμένο και τα χέρια πλησιασμένα στη σελίδα. Πλατιές πτυχές συγκεντρώνονται γύρω από το καθιστό σώμα του. Πίσω του τα κτίρια στριμώχνονται σε στενό χώρο: ένα ψηλό άνοιγμα υψώνεται πάνω από τον ώμο του, ενώ το ερυθρό κουβούκλιο απλώνεται στο ανώτερο τμήμα της σύνθεσης. Γραφείο και αρχιτεκτονική δίνουν στον ευαγγελιστή έναν τόπο εργασίας· η συμπιεσμένη διάταξή τους, ωστόσο, υπακούει περισσότερο στις ανάγκες της σελίδας παρά σε εκείνες ενός πραγματικού δωματίου.

Στο πρόσωπο, στην ενδυμασία και στο κουβούκλιο του Ματθαίου οι απώλειες της ζωγραφικής επιφάνειας είναι ιδιαίτερα εμφανείς. Δυσχεραίνουν την κρίση των λεπτομερειών, αφήνουν όμως τη σύνθεση ευανάγνωστη. Τα χρώματα που σώζονται αντιπαραθέτουν τη σκούρα μορφή προς τους θερμούς ώχρινους τοίχους και το κοκκινωπό γραφείο.

Ένα ημιτελές πρόγραμμα διακόσμησης του Ευαγγελίου

Το πορτρέτο βρίσκεται στην αρχή ενός χειρογράφου γραμμένου σε περγαμηνή με ημιμεγαλογράμματη γραφή. Στο φ. 4 έπεται επίτιτλο με χρωματιστό διάκοσμο σε χρυσό βάθος. Και οι μεταγενέστερες ενότητες του βιβλίου είχαν προετοιμαστεί για ανάλογη διακόσμηση: άφησαν κενά για μικρογραφίες στα φ. 81β, 132β και 215β, και για επίτιτλα στα φύλλα που ακολουθούν. Οι προβλεπόμενες αυτές μικρογραφίες δεν ολοκληρώθηκαν ποτέ.

Το πορτρέτο του Ματθαίου διασώζει μέρος μιας σειράς εικόνων των ευαγγελιστών που είχε σχεδιαστεί· τα κενά δείχνουν πόσο μεγάλο μέρος της παρέμεινε ανεκπλήρωτο. Οι αρχικοί τίτλοι και τα κεφαλαία γράμματα γράφτηκαν με κόκκινο χρώμα. Αντίθετα, τα κόκκινα αρχικά στα φ. 4 και 133 ανήκουν στον 18ο αιώνα, όπως και τα επτά χάρτινα φύλλα που προστέθηκαν στο τέλος.

Η στάχωση και η μεταγενέστερη ιστορία

Τα περγαμηνά φύλλα, πια σε μεγάλο βαθμό κομμένα στα άκρα, έχουν διαστάσεις περίπου 21 × 15 εκ. Η στάχωση του βιβλίου, του 16ου αιώνα, αποτελείται από πινάκια καλυμμένα με κίτρινο μπροκάρ, κάτω από το οποίο διακρίνεται γαλάζιο ύφασμα. Χάλκινα εξαρτήματα στο άνω εξώφυλλο φέρουν παραστάσεις των ευαγγελιστών και της Σταύρωσης με τα συνοδευτικά πρόσωπα. Σώζεται μόνο μία πόρπη.

Η ιστορία του χειρογράφου πριν από την είσοδό του στη συλλογή της μονής Τσούντοφ (Chudov) το 1855 παραμένει άγνωστη. Σημείωση του 19ου αιώνα στο εσωτερικό της στάχωσης φαίνεται να το συνδέει με τη συλλογή αυτή, ενώ επαναλαμβανόμενες επιγραφές με χρονολογία 1858 βεβαιώνουν ότι ανήκε στην καθεδρική μονή της Μόσχας. Η συλλογή πέρασε στη Συνοδική Βιβλιοθήκη το 1899 και στο Κρατικό Ιστορικό Μουσείο το 1920. Σχετικό κείμενο του μουσείου επιβεβαιώνει αυτή τη διαδρομή για το σύνολο των χειρογράφων του Τσούντοφ· δεν προσδιορίζει, ωστόσο, πού φτιάχτηκε το συγκεκριμένο Ευαγγέλιο.

(Τη μετάφραση επιμελήθηκε η Ε. Αλεξανδράκη.)