Σλαβική Τέχνη

Ευαγγέλιο του Ζαράισκ του 1401: Η τερατολογική αρχή του Κατά Μάρκον

Ευαγγέλιο του Ζαράισκ, φ. 59: τερατολογικό επίτιτλο με διαπλεκόμενα πλάσματα, θηριόμορφο αρχικό γράμμα και δύο στήλες εκκλησιαστικού σλαβονικού κειμένου με την αρχή του Κατά Μάρκον Ευαγγελίου
Η αρχή του Κατά Μάρκον Ευαγγελίου (Μάρκ. 1:1–9), φ. 59 του Ευαγγελίου του Ζαράισκ, που ολοκληρώθηκε στις 10 Ιουνίου 1401. Ρωσική Κρατική Βιβλιοθήκη, Μόσχα, f. 256 (Ρουμιάντσεφ), αρ. 118.

Με το φύλλο 59 του Ευαγγελίου του Ζαράισκ αρχίζει το Κατά Μάρκον, και αρχίζει σε στενό χώρο. Ένα επίτιτλο από πλάσματα δεμένα σε κόμπους, όχι φαρδύτερο από μία στήλη, στέκεται πάνω από τον τίτλο, γραμμένο με ψηλά καστανοκόκκινα κεφαλαία. Από κάτω, ένα θηρίο λυγισμένο στο σχήμα του γράμματος Н ξεκινά τη λέξη Nachalo, «αρχή», ενώ η δεύτερη στήλη του κειμένου κατεβαίνει αδιατάρακτη από το πάνω ως το κάτω όριο του γραμμένου πεδίου. Το φύλλο ανήκει σε ένα μικρό περγαμηνό Τετραευάγγελο, σε βιβλίο δηλαδή με τα τέσσερα Ευαγγέλια, διαστάσεων 17 × 12,5 εκατοστών, που αποτελείται από ένα αναρίθμητο και 215 αριθμημένα φύλλα. Ο γραφέας του σημείωσε ότι το ολοκλήρωσε στις 10 Ιουνίου 1401. Γνωστό στα ρωσικά ως Zaraiskoe Evangelie (σε άλλη μεταγραφή Zaraysk Gospel), το χειρόγραφο φυλάσσεται στη Ρωσική Κρατική Βιβλιοθήκη της Μόσχας, ανάμεσα στα βιβλία του κόμη Νικολάι Ρουμιάντσεφ (f. 256, αρ. 118).

Η σελίδα συμπληρώνει ένα άνοιγμα. Στο αντικριστό verso, στο φ. 58v, βρίσκεται η μικρογραφία του Ευαγγελιστή Μάρκου, ένα από τα τέσσερα πορτρέτα συγγραφέων του βιβλίου. Τα άλλα εικονίζουν τον Ματθαίο (φ. 3), τον Λουκά (φ. 94v) και τον Ιωάννη τον Θεολόγο με τον μαθητή του Πρόχορο (φ. 157v). Τερατολογικά επίτιτλα και αρχικά, ζωγραφισμένα με χρώματα σε μπλε βάθος, σημαδεύουν την αρχή κάθε Ευαγγελίου στα φφ. 3v, 59, 95 και 158, ενώ σε όλο το βιβλίο οι τίτλοι και τα κεφαλαία γράμματα είναι γραμμένα με κιννάβαρι. Για τον Μάρκο, τον Λουκά και τον Ιωάννη, επομένως, το πορτρέτο σε verso αντικρίζει τη διακοσμημένη πρώτη σελίδα του κειμένου. Του Ματθαίου, τα δύο καταλαμβάνουν την εμπρός και την πίσω όψη του ίδιου φύλλου.

Τερατολογική διακόσμηση στο Ευαγγέλιο του Ζαράισκ

Τερατολογική ονομάζουν τη διακόσμηση του χειρογράφου οι περιγραφές του. Ο όρος προέρχεται από την ελληνική λέξη «τέρας», με τη σημασία του τερατώδους πλάσματος αλλά και του οιωνού, και δηλώνει διακόσμηση από φανταστικά πλάσματα, των οποίων οι λαιμοί, τα άκρα και οι ουρές μεταπίπτουν σε πλοχμό. Στο φ. 59 το λεξιλόγιο αυτό χρησιμοποιείται δύο φορές: μία στο ορθογώνιο επίτιτλο και μία στο αρχικό γράμμα.

Το επίτιτλο πάνω από την πρώτη στήλη

Κόκκινο περίγραμμα και μια φαρδιά ταινία κίτρινης ώχρας περικλείουν το πλαίσιο. Μέσα, πάνω σε ένα μπλε που σήμερα διαβάζεται ως βαθύ σχιστόχρωμο, τα σώματα αρκετών πλασμάτων περνούν το ένα μέσα από το άλλο γύρω από έναν κεντρικό κόμπο. Κεφάλια σαν πουλιών, με ανοιχτά ράμφη, διακρίνονται και στις δύο πλευρές. Τόσο πλήρως διαλύονται τα σώματα στην ταινιωτή πλέξη, ώστε κάθε καταμέτρηση θα ήταν εικασία. Κόκκινα περιγράμματα ορίζουν τους κλώνους, με περιοχές ώχρας και ανοιχτόχρωμες μέσα τους, και το σκούρο βάθος φαίνεται μέσα από τα κενά της πλέξης.

Έξω από το πλαίσιο, από κάθε γωνία προβάλλει διαγώνια μια φυλλόμορφη απόληξη, ενώ από την πάνω πλευρά ένας μοναδικός κλώνος βγαίνει από το πλαίσιο, διασταυρώνεται με τον εαυτό του σχηματίζοντας θηλιά και καταλήγει σε απόληξη σε σχήμα κρίνου. Την ώχρα και το κόκκινο του πλοχμού μοιράζονται και αυτές οι προεκβολές, οι άκρες των οποίων φέρουν μικρές μαύρες πινελιές. Στο άνω περιθώριο, λίγο πάνω από την απόληξη, ένα κόκκινο τετράφυλλο με σταυρό στην κορυφή περικλείει λίγα συντομογραφημένα γράμματα, τον σκοπό των οποίων η σελίδα δεν εξηγεί. Δίπλα του, με καστανό μελάνι και αραβικούς αριθμούς, ένα μεταγενέστερο χέρι έχει γράψει τον αριθμό του φύλλου.

Το επίτιτλο καταλαμβάνει μόνο το πλάτος της πρώτης στήλης. Η δεύτερη στήλη αρχίζει στο ύψος της πάνω ακμής του, έτσι ώστε το διακοσμημένο άνοιγμα να πιάνει τη μισή σελίδα και το κείμενο να μη χάνει σχεδόν καθόλου χώρο. Κάτω από το επίτιτλο ο τίτλος γεμίζει τη στήλη με ψηλά, συμπιεσμένα διακοσμητικά κεφαλαία, με γράμματα τοποθετημένα πάνω από τη γραμμή, και αναγγέλλει το Κατά Μάρκον Ευαγγέλιο. Μια τέτοια οικονομία ταιριάζει σε τόσο μικρό βιβλίο. Το ίδιο επισημαίνει, για τη χρήση του χώρου από τον γραφέα, και η έρευνα για τη γραφή του, που εξετάζεται παρακάτω.

Το θηριόμορφο αρχικό του Nachalo

Ένα μόνο πλάσμα σχηματίζει το αρχικό Н. Το κεφάλι του, στην κορυφή, στρέφεται προς το κείμενο με ανοιχτά σαγόνια που δαγκώνουν έναν κλώνο σε θηλιά. Το σώμα του σχηματίζει την κάθετη κεραία, και χαμηλότερα ένα άκρο και μια κουλουριασμένη ουρά δένονται σε κόμπο στη βάση του γράμματος. Το κόκκινο περίγραμμα, το σώμα σε ώχρα και οι σκούρες πινελιές επαναλαμβάνουν την παλέτα του επιτίτλου, ώστε το αρχικό και το πλαίσιο από πάνω του να διαβάζονται μαζί. Ύψος τεσσάρων γραμμών κειμένου έχει το γράμμα, και ο γραφέας άφησε εσοχή σε αυτές τις τέσσερις γραμμές για να του κάνει χώρο.

Γραφή και συντομογραφίες σε ένα μικρό δίστηλο βιβλίο

Οι δημοσιευμένες περιγραφές διαφωνούν ως προς τη γραφή. Το λήμμα του καταλόγου τη χαρακτηρίζει μικρό «ούσταβ» (ustav, μεγαλογράμματη γραφή). Οι Alexey Mazurov και Alexander Rodionov, σε άρθρο τους του 2021 στο περιοδικό της Ρωσικής Κρατικής Βιβλιοθήκης Bibliotekovedenie, τη θεωρούν μικρό πρώιμο «πολουούσταβ» (poluustav, ημιμεγαλογράμματη γραφή). Η διαφορά έχει σημασία για τη χρονολόγηση με βάση τη γραφή, και κανένας από τους δύο όρους δεν πρέπει να θεωρείται οριστικός. Γιατί είναι δύσκολη η ταξινόμηση, το εξηγούν οι παρατηρήσεις του M. N. Speransky στο Byzantinoslavica (1932). Ο Speransky βρήκε το χειρόγραφο γεμάτο συντομογραφίες: το τελικό «γιερ» (ημίφωνο γράμμα) είχε παραλειφθεί, γράμματα είχαν υψωθεί πάνω από τη γραμμή, και συμπλέγματα όπως а με р, н με п, н με к και а με к θυμίζουν μορφές του 15ου και του 16ου αιώνα, αν και κανένα τους δεν κατεβαίνει ποτέ κάτω από τη γραμμή. Το φαινόμενο το απέδωσε στο μικρό σχήμα και στις δύο στήλες, που στρίμωχναν ακόμη περισσότερο τον γραφέα. Οι επιμέρους μορφές των γραμμάτων, ωστόσο, διατηρούν αυστηρά μεγαλογράμματο και εν μέρει αρχαΐζοντα χαρακτήρα.

Το φ. 59 το επιβεβαιώνει. Υπεργεγραμμένα γράμματα και σημεία συντομογραφίας εμφανίζονται σχεδόν σε κάθε γραμμή, και οι λέξεις συνεχίζονται πέρα από το τέλος της γραμμής όπου το απαιτεί η στήλη. Η πρώτη γραμμή της δεύτερης στήλης, για παράδειγμα, αρχίζει ολοκληρώνοντας μια λέξη που έμεινε ημιτελής στο κάτω μέρος της πρώτης. Το κιννάβαρι υπηρετεί τη λειτουργία όσο και το χρώμα. Κόκκινα αρχικά И ανοίγουν δύο περιόδους στη δεύτερη στήλη, και με κόκκινα γράμματα αρχίζει στην πρώτη το «Ο Ιωάννης βάπτιζε».

Περισσότερες λεπτομέρειες προσθέτουν οι μελέτες του κειμένου και της γλώσσας. Ομάδα υπό τον A. A. Alekseev διαπίστωσε ότι το Κατά Ιωάννην εδώ ανήκει στην πρεσλαβική εκδοχή του κειμένου, που πρωτοεμφανίστηκε στις αρχές του 10ου αιώνα. Η ανάλυση της D. M. Mironova κατέταξε το Κατά Ματθαίον σε διαφορετική αναθεώρηση, στο λεγόμενο ύστερο κείμενο. Ο M. G. Galchenko δεν βρήκε στη γλώσσα κανένα ίχνος της δεύτερης νοτιοσλαβικής επίδρασης. Το βιβλίο είναι Τετραευάγγελο με σύστημα λειτουργικών αναγνωσμάτων, πράγμα που σημαίνει ότι διευθετήθηκε για ανάγνωση στη λειτουργία.

Ερυθρογραφίες και σημάδια περικοπών στο φύλλο 59

Το σύστημα αυτό είναι ορατό στη σελίδα. Ανάμεσα στις στήλες, απέναντι από την πρώτη γραμμή, ένα κόκκινο гл στέκεται πάνω από το αριθμητικό а (1) και σημειώνει το πρώτο κεφάλαιο. Κόκκινα γράμματα και στα δύο εξωτερικά περιθώρια σημειώνουν περαιτέρω διαιρέσεις. Στο δεξί περιθώριο, δίπλα στο κόκκινο И του «Και συνέβη», μια συντομογραφία φαίνεται να σημειώνει την αρχή νέας περικοπής. Δύο γραμμές ερυθρογραφημένου κειμένου κλείνουν κάθε στήλη. Κάτω από την πρώτη στήλη διακρίνεται η λέξη για τον Φωτισμό (prosveshchenie, η σλαβονική ονομασία των Θεοφανείων), και κάτω από τη δεύτερη η λέξη Bogoyavlenie (Θεοφάνεια). Αβέβαιη παραμένει η συντομογραφημένη διατύπωση γύρω από αυτές τις λέξεις.

Το φύλλο φέρει φθορές. Μια γκριζοκαφετιά κηλίδα απλώνεται στο άνω και στο δεξί περιθώριο, μια λεπτή ρωγμή διασχίζει το δεξί περιθώριο στο μέσο του ύψους του, και η εσωτερική ακμή προς τη ράχη έχει σκουρύνει. Αχνά γράμματα από άλλα σημεία του βιβλίου, είτε επειδή διαφαίνονται μέσα από την περγαμηνή είτε επειδή έχουν αποτυπωθεί από άλλη σελίδα, διακρίνονται στο αριστερό περιθώριο και κάτω από το επίτιτλο.

Ελεύθερη μετάφραση

Η σελίδα περιέχει το Μάρκ. 1:1–9 και διακόπτεται στη μέση του στίχου 9, που συνεχίζεται στην πίσω όψη του φύλλου. Οι συντομογραφίες έχουν αναλυθεί, ενώ οι ερυθρογραφίες που περιγράφηκαν παραπάνω παραλείπονται.

Αρχή του Ευαγγελίου του Ιησού Χριστού, του Υιού του Θεού. Όπως είναι γραμμένο στους προφήτες: Ιδού, στέλνω τον αγγελιοφόρο μου μπροστά σου, που θα ετοιμάσει τον δρόμο σου μπροστά σου. Φωνή ανθρώπου που φωνάζει στην έρημο: Ετοιμάστε τον δρόμο του Κυρίου, κάντε ίσια τα μονοπάτια του. Ο Ιωάννης βάπτιζε στην έρημο και κήρυττε βάπτισμα μετάνοιας για την άφεση των αμαρτιών. Και έβγαινε προς αυτόν όλη η χώρα της Ιουδαίας και ο λαός της Ιερουσαλήμ, και βαπτίζονταν όλοι από αυτόν στον ποταμό Ιορδάνη, εξομολογούμενοι τις αμαρτίες τους. Ο Ιωάννης ήταν ντυμένος με τρίχες καμήλας, με δερμάτινη ζώνη γύρω από τη μέση του, και έτρωγε ακρίδες και άγριο μέλι. Και κήρυττε λέγοντας: Έρχεται ύστερα από μένα ένας ισχυρότερος από μένα, του οποίου δεν είμαι άξιος να σκύψω και να λύσω το λουρί των σανδαλιών του. Εγώ σας βάπτισα με νερό, εκείνος όμως θα σας βαπτίσει με Άγιο Πνεύμα. Και συνέβη εκείνες τις ημέρες να έρθει ο Ιησούς από τη Ναζαρέτ της Γαλιλαίας…

Κολοφώνας, χρονολογίες και το ζήτημα της Μόσχας

Δύο σημειώσεις με κιννάβαρι πλαισιώνουν την αντιγραφή. Στην κορυφή του φ. 1 ο γραφέας έγραψε ότι το έργο «άρχισε τον μήνα Φεβρουάριο, τη 2η ημέρα, στη μνήμη της Υπαπαντής του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, όταν οδηγήθηκε στον ναό μετά από σαράντα ημέρες και τον υποδέχθηκε ο Άγιος Συμεών» (Λουκ. 2:22–35). Εκεί η φράση σταματά, ημιτελής. Το βιβλίο το κλείνει ο κολοφώνας στα φφ. 214v–215: «Δόξα στον πανεπόπτη και πανάγαθο Θεό, που δίνει τέλος σε κάθε έργο που αρχίζει στο όνομά του. Και αυτό το Ευαγγέλιο ολοκληρώθηκε τον μήνα Ιούνιο, στις 10, στη μνήμη του Αγίου ιερομάρτυρος Τιμοθέου, Επισκόπου Προύσης, το έτος 6909». Μαζί, οι δύο σημειώσεις δίνουν λίγο περισσότερο από τέσσερις μήνες για την αντιγραφή ολόκληρου του βιβλίου. Το έτος 6909, μετρημένο από κτίσεως κόσμου, αντιστοιχεί στο 1401, χρονολογία που ένα χέρι του 19ου αιώνα έγραψε επίσης στο φύλλο φύλαξης.

Ο κολοφώνας δίνει χρονολογία αλλά όχι τόπο, και η απόδοση έχει μετακινηθεί με τον χρόνο. Ο V. N. Shchepkin συζήτησε το χειρόγραφο το 1902, σε μελέτη για τη σχολή αγιογραφίας του Νόβγκοροντ όπως αντανακλάται στις μικρογραφίες. Ο A. I. Nekrasov το θεώρησε αρχικά νοβγκοροντιανό (1924) και αργότερα το χαρακτήρισε «αναμφίβολα μοσχοβίτικο» (1937). Ο N. N. Durnovo σημείωσε το 1927 ότι γράφτηκε «προφανώς στο Ζαράισκ». Ο G. I. Vzdornov το κατέταξε στα μοσχοβίτικα χειρόγραφα των τελών του 14ου και των αρχών του 15ου αιώνα, και ο κατάλογος δίνει τη Μόσχα σε αγκύλες, ως απόδοση και όχι ως καταγεγραμμένο γεγονός. Οι Mazurov και Rodionov δέχονται την απόδοση στη Μόσχα. Απορρίπτουν ένα «εργαστήριο γραφής του Ζαράισκ» που πρότειναν τοπικοί ιστορικοί, αφού δεν βρίσκουν καμία ένδειξη ότι ένα τέτοιο εργαστήριο παρήγαγε οτιδήποτε. Το βιβλίο εμφανίζεται επίσης στη μονογραφία του V. N. Lazarev για τον Θεοφάνη τον Έλληνα και τη σχολή του (1961) και στη μελέτη της Lebedewa για τον Αντρέι Ρουμπλιόφ. Τα έργα αυτά το εντάσσουν στην τέχνη της Μόσχας γύρω στο 1400, όποια κι αν είναι τα επιμέρους συμπεράσματά τους. Η μικρογραφία του Ιωάννη με τον Πρόχορο αναπαράχθηκε έγχρωμη ήδη το 1913.

Σε ένα ακόμη χαρακτηριστικό του κύκλου έχει στρέψει την προσοχή η E. S. Smirnova. Το Ευαγγέλιο του Ζαράισκ ανήκει σε μια ομάδα παλαιορωσικών χειρογράφων με «κατοπτρικά» πορτρέτα Ευαγγελιστών, στα οποία οι δύο καθιστές μορφές στρέφονται προς τη μία πλευρά και οι άλλες δύο προς την άλλη. Η Smirnova ανήγαγε τη διάταξη σε τρεις πιθανές πηγές: απεικονίσεις των Ευαγγελιστών στην Ωραία Πύλη, ζωγραφικές παραστάσεις στα λοφία λιθόκτιστων ναών ή μεταλλικά πλακίδια σε καλύμματα Ευαγγελίων. Το πορτρέτο του Μάρκου στο φ. 58v, απέναντι από το επίτιτλο που εξετάζεται εδώ, είναι ένα από τα μέλη αυτής της αντιστοίχισης.

Από τον ναό του Αγίου Νικολάου στη συλλογή Ρουμιάντσεφ

Το όνομα «Ζαράισκ» καταγράφει τον τόπο όπου αγοράστηκε το βιβλίο, ενώ ο τόπος παραγωγής του παραμένει ξεχωριστό ζήτημα. Το 1825 ο Κωνσταντίν Καλαϊντόβιτς το απέκτησε για λογαριασμό του κόμη Ρουμιάντσεφ από τον Κοζμά Αβέριν (1799–1849), έμπορο του Ζαράισκ. Ο Αβέριν ήταν παλαιόπιστος, συλλέκτης νομισμάτων, χειρογράφων και παλαιτύπων, και από το 1823 μέλος της Εταιρείας Ιστορίας και Ρωσικών Αρχαιοτήτων της Μόσχας. Την αγορά την περιγράφει το βιογραφικό δοκίμιο του P. A. Bessonov για τον Καλαϊντόβιτς (1862). Ο Αβέριν κατείχε επίσης το Ευαγγέλιο Σιμόνοφ του 1270, του οποίου οι σημειώσεις το συνδέουν με το Νόβγκοροντ. Αυτό και μόνο δείχνει ότι ένα βιβλίο από συλλογή του Ζαράισκ δεν είναι απαραίτητο να προέρχεται από το Ζαράισκ.

Καλύτερη μαρτυρία προσφέρει το ίδιο το χειρόγραφο. Στο φ. 156v ένα σχέδιο του 17ου αιώνα δείχνει έναν γραφέα μπροστά σε έναν ναό. Μια ταχυγραφική επιγραφή από πάνω του αποξέστηκε, και σώζονται μόνο λίγες λέξεις: «…του ιεράρχη / ταχύς βοηθός…». Οι Mazurov και Rodionov τις διαβάζουν ως επίθετα του Αγίου Νικολάου. Συνδέουν το σχέδιο με τον ξύλινο ναό του Αγίου Νικολάου «στην πλατεία» στο Ζαράισκ. Το απογραφικό βιβλίο της πόλης του 1625 καταγράφει ένα χειρόγραφο Ευαγγέλιο στην Αγία Τράπεζα του παρεκκλησίου της Αγίας Παρασκευής (Paraskeva Pyatnitsa) του ναού αυτού, μαζί με χάλκινη Σταύρωση «χωρίς ευαγγελιστές» και κάλυμμα από κατακόκκινο σατέν. Το λήμμα του καταλόγου σημειώνει υπολείμματα κόκκινου μεταξιού στην άνω σανίδα της στάχωσης, τα οποία είδε ο Vzdornov πριν από το 1980 και τα οποία δεν μπορούν πλέον να εντοπιστούν. Οι Mazurov και Rodionov αναφέρουν επίσης δύο μικροσκοπικά σκούρα σημεία στο κέντρο της σανίδας, που ίσως είναι οπές από καρφιά τα οποία κάποτε συγκρατούσαν πλακίδιο με τη Σταύρωση. Αργότερα μέσα στον 17ο αιώνα ο ναός αφιερώθηκε εκ νέου στα Θεοφάνεια, και το σκευοφυλάκιό του πέρασε στον λίθινο καθεδρικό ναό του Αγίου Νικολάου στο κρεμλίνο της πόλης. Από τον κλήρο του καθεδρικού ναού, κατά πάσα πιθανότητα, αγόρασε ο Αβέριν το Ευαγγέλιο.

Πώς ένα μοσχοβίτικο βιβλίο έφτασε στις όχθες του Οσιότρ είναι ζήτημα εικασίας. Οι Mazurov και Rodionov προτείνουν ότι δωρίστηκε τον 15ο αιώνα στον ναό που φύλασσε την τιμώμενη εικόνα του Αγίου Νικολάου του Ζαράισκ (Nikola Zarazsky). Προτείνουν δύο χρονολογίες. Η πρώτη είναι το ίδιο το 1401, χρονιά διαπραγματεύσεων γάμου ανάμεσα στη Μόσχα και το Ριαζάν και μιας μοσχοβίτικης εκστρατείας που απέστειλε ο μέγας ηγεμόνας Βασίλειος Α΄. Η δεύτερη είναι γύρω στο 1408, μετά από έναν πόλεμο ανάμεσα στους ηγεμόνες του Ριαζάν, στον οποίο παρασύρθηκαν τα στρατεύματα της Μόσχας. Και τις δύο τις παρουσιάζουν ως υποθέσεις. Αναγνώστες του 17ου αιώνα άφησαν τα δικά τους σημάδια στο φύλλο φύλαξης: μια προσευχή, «Κύριε Ιησού Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησέ μας, αμήν», τα ονόματα «Βασιλιάς Σαούλ, Βασιλιάς Δαβίδ» και μια δυσανάγνωστη γραμμή που αρχίζει με «Ιωάννης ο Θεολόγος». Πλήρες ψηφιακό αντίγραφο του κώδικα έχει έκτοτε διατεθεί μέσω κοινού προγράμματος της Ρωσικής Κρατικής Βιβλιοθήκης και της Λαύρας της Αγίας Τριάδος του Αγίου Σεργίου. Η βιβλιοθήκη κατέχει επίσης το αντίγραφο του Τβερ του Χρονικού του Γεωργίου Αμαρτωλού.