Σλαβική Τέχνη

Ευαγγέλιο του Ζαράισκ του 1401: Η μικρογραφία του Αγίου Μάρκου

Στη δεξιά πλευρά της σελίδας του κάθεται ο Άγιος Μάρκος, σκυμμένος πάνω από έναν κώδικα που ακουμπά στα γόνατά του και στραμμένος προς ένα γραφείο στα αριστερά. Επειδή η μικρογραφία βρίσκεται στην οπίσθια όψη φύλλου (verso), η κίνηση αυτή τον απομακρύνει από την απέναντι εμπρόσθια όψη (recto), όπου αρχίζει το κείμενο του Ευαγγελίου του. Η εικόνα (φ. 58v) ανήκει στο Ευαγγέλιο του Ζαράισκ, ένα μικρό Τετραευάγγελο σε περγαμηνή, που ολοκληρώθηκε στις 10 Ιουνίου 1401, αποδίδεται γενικά σε εργαστήριο της Μόσχας και φυλάσσεται σήμερα στη Ρωσική Κρατική Βιβλιοθήκη, ανάμεσα στα χειρόγραφα του κόμη Νικολάι Ρουμιάντσεφ (F. 256, No. 118). Η ονομασία του, που σε λατινική μεταγραφή απαντά και ως Zaraysk Gospel, καταγράφει τον τόπο όπου βρέθηκε τη δεκαετία του 1820, το Ζαράισκ στον ποταμό Οσιότρ. Για τον τόπο όπου γράφτηκε δεν λέει τίποτε βέβαιο.

Ο Ευαγγελιστής Μάρκος με γαλαζωπό γκρίζο ιμάτιο γράφει σε κώδικα δίπλα σε γραφείο, με κτίσματα και κόκκινο ύφασμα πίσω του, μικρογραφία του Ευαγγελίου του Ζαράισκ
Ο Ευαγγελιστής Μάρκος, Ευαγγέλιο του Ζαράισκ, αποδίδεται στη Μόσχα, 1401. Τέμπερα και χρυσός σε περγαμηνή, φ. 58v. Ρωσική Κρατική Βιβλιοθήκη, F. 256 (συλλογή Ρουμιάντσεφ), No. 118.

Τέσσερα πορτρέτα ευαγγελιστών σώζονται στον κώδικα, και του Μάρκου είναι το δεύτερο. Ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα οι μικρογραφίες έχουν εμπλακεί σε συζητήσεις για το Νόβγκοροντ, τη Μόσχα και τον κύκλο του Θεοφάνη του Έλληνα, ενώ τους παλαιογράφους τούς απασχόλησε μια γραφή φορτωμένη με συντομογραφίες. Πρόσφατη μελέτη των Mazurov και Rodionov άνοιξε ξανά το ερώτημα πώς έφτασε το βιβλίο στο Ζαράισκ, και γιατί.

Το Ευαγγέλιο του Ζαράισκ ως βιβλίο: σχήμα, γραφή και διακόσμηση

Ο τόμος είναι μικρός: 17,0 × 12,5 εκ., σε σχήμα quarto («μικρό quarto», κατά τη ρωσική περιγραφή), με ένα αναρίθμητο φύλλο φύλαξης και 215 φύλλα περγαμηνής. Ένα από αυτά, το φ. 57, είναι χάρτινη αντικατάσταση του 18ου ή του 19ου αιώνα και βρίσκεται λίγο πριν από το πορτρέτο του Μάρκου. Σε δύο στήλες είναι γραμμένο το κείμενο. Η περιγραφή του καταλόγου χαρακτηρίζει τη γραφή μικρή «ουστάβ» (μεγαλογράμματη γραφή), οι Mazurov και Rodionov μικρή πρώιμη ημιμεγαλογράμματη («πολουούσταβ»). Η διαφορά είναι εν μέρει ζήτημα ορολογίας, αξίζει όμως να καταγραφεί, αφού οι δύο περιγραφές δεν συμπίπτουν.

Εκείνο που κάνει τη γραφή ιδιαίτερη είναι η πυκνότητα των συντομογραφιών. Ο Mikhail Speransky, γράφοντας το 1932 στο Byzantinoslavica, σημείωσε την παράλειψη του τελικού «γιερ» (του ημίφωνου γράμματος στο τέλος της λέξης), τα γράμματα που υψώνονται πάνω από τη γραμμή και τα συμπλέγματα (a+r, n+p, n+k, a+k) που προαναγγέλλουν τη μεταγενέστερη πρακτική του 15ου και του 16ου αιώνα. Παρατήρησε επίσης ότι οι συνδυασμοί αυτοί δεν κατεβαίνουν ποτέ κάτω από τη γραμμή. Τις συντομογραφίες ο Speransky τις απέδωσε στο μικρό σχήμα και στις δύο στενές στήλες, που στρίμωχναν τον γραφέα, και τόνισε ότι, κατά τα άλλα, οι επιμέρους μορφές των γραμμάτων διατηρούν αυστηρά μεγαλογράμματο, εν μέρει αρχαΐζοντα χαρακτήρα. Σε γλωσσολογική μελέτη της, η Marina Galchenko δεν βρήκε στο χειρόγραφο κανένα ίχνος της δεύτερης νοτιοσλαβικής επίδρασης.

Σαφή ιεράρχηση ακολουθεί η διακόσμηση. Τέσσερις μικρογραφίες σε τέμπερα και χρυσό ανοίγουν τα Ευαγγέλια: ο Ματθαίος (φ. 3), ο Μάρκος (φ. 58v), ο Λουκάς (φ. 94v) και ο Ιωάννης ο Θεολόγος με τον μαθητή του Πρόχορο (φ. 157v). Την καθεμία τη διαδέχεται ένα «τερατολογικό» επίτιτλο και αρχικό γράμμα (με διακόσμηση από φανταστικά ζώα), ζωγραφισμένα με χρώματα σε μπλε βάθος (φφ. 3v, 59, 95, 158), ενώ οι τίτλοι και τα κεφαλαία σε όλο τον κώδικα είναι με κιννάβαρι. Το πορτρέτο του Ματθαίου βρίσκεται σε recto, τα άλλα τρία σε verso. Ο κώδικας είναι Τετραευάγγελο με σύστημα λειτουργικών ενδείξεων για τα αναγνώσματα, οργανωμένο επομένως για ανάγνωση στη λατρεία. Τα ευαγγελικά του κείμενα δεν ανήκουν όλα στην ίδια αναθεώρηση: ομάδα υπό τον Anatoly Alekseev αναγνώρισε στο κατά Ιωάννην την πρεσλαβική εκδοχή, μετάφραση που μαρτυρείται για πρώτη φορά στις αρχές του 10ου αιώνα, ενώ η ταξινόμηση της D. M. Mironova κατατάσσει το κείμενο του Ματθαίου στις μεταγενέστερες αναθεωρήσεις.

Η στάχωση αποτελείται από συμπαγείς ξύλινες πινακίδες, που στη ράχη έχουν γυαλίσει από τη φθορά. Ο κατάλογος καταγράφει υπολείμματα κόκκινου μεταξιού στην άνω πινακίδα, τα οποία ο Gerold Vzdornov έβλεπε ακόμη, το αργότερο έως το 1980. Το 2021 οι Mazurov και Rodionov δεν μπόρεσαν πια να τα εντοπίσουν.

Ο Ευαγγελιστής Μάρκος στο φύλλο 58v

Πλαίσιο η μικρογραφία δεν έχει. Μορφή, έπιπλα και αρχιτεκτονική στέκονται απευθείας πάνω στην περγαμηνή, η οποία έχει σκουρύνει σε μια θερμή ώχρα και φέρει καφετιές κηλίδες, κυρίως στο άνω κέντρο, γύρω από το δεξί κτίσμα και στο κάτω περιθώριο. Πάνω από τη σκηνή, λίγο δεξιά από το κέντρο, μια σύντομη κόκκινη επιγραφή ονομάζει τον ευαγγελιστή: ΟΑΓ, με το σημείο της συντομογραφίας από πάνω, και κατόπιν ΜΑΡΚΟC. Τα γράμματα ανήκουν εξίσου στο ελληνικό και στο κυριλλικό αλφάβητο, η διατύπωση όμως ακολουθεί το ελληνικό ὁ ἅγιος, «ο άγιος», και όχι το σλαβονικό svyatyi.

Μορφή και πτυχώσεις

Ο Μάρκος κάθεται σε πλατύ έδρανο με κόκκινο μαξιλάρι, με τα πόδια του, που φορούν σανδάλια, πάνω σε χαμηλό υποπόδιο. Το σώμα του είναι στραμμένο σε στάση τριών τετάρτων προς τα αριστερά, και το κεφάλι, με κοντοκουρεμένα σκούρα μαλλιά και κοντά σκούρα γένια, σκύβει πάνω από το ανοιχτό βιβλίο. Το πρόσωπο πλάθεται με κοκκινωπούς τόνους και τόνους της ώχρας, με σκουρότερα περιγράμματα γύρω από τα μάτια και τη μύτη. Το ένα χέρι κρατά τη γραφίδα πάνω από τη σελίδα, ενώ το άλλο στηρίζει τον κώδικα από κάτω. Στην ανοιχτή σελίδα διακρίνονται λίγες σειρές μεγάλων γραμμάτων, προφανώς η αρχή του κειμένου που γράφει, είναι όμως πολύ μικρές και ζωγραφισμένες πολύ συνοπτικά για να μεταγραφούν με βεβαιότητα.

Κυρίαρχο στοιχείο της μορφής είναι το γαλαζωπό γκρίζο ιμάτιο. Τυλίγει τους ώμους και πέφτει πάνω στα γόνατα σε βαριές, φαρδιές πτυχές, ενώ λεπτές λευκές πινελιές τρέχουν κατά μήκος των ακμών του υφάσματος, στον ώμο, στον πήχη και στον μηρό, και δίνουν στην πτύχωση μια σκληρή, σχεδόν μεταλλική επιφάνεια. Από κάτω, ένα κόκκινο εσωτερικό ένδυμα φαίνεται στο άνοιγμα του λαιμού και στο κάτω τελείωμα, γύρω από τους αστραγάλους. Το ίδιο κόκκινο επανέρχεται στο μαξιλάρι και στο ύφασμα που απλώνεται πάνω από την αρχιτεκτονική.

Γραφείο, αναλόγιο και αρχιτεκτονική

Αριστερά στέκεται ένα γραφείο σε μορφή ερμαρίου, με ωχρές πλευρές χαραγμένες από ακτινωτές πορτοκαλοκάστανες πινελιές. Με τον ίδιο τρόπο αποδίδονται το έδρανο και το υποπόδιο. Πάνω στο γραφείο βρίσκεται ένα σκούρο μελανοδοχείο, και ένα λεπτό καμπύλο στέλεχος υψώνεται από το γραφείο για να στηρίξει ένα μικρό αναλόγιο. Κάθε έπιπλο δείχνει περισσότερες από μία όψεις ταυτόχρονα, έτσι ώστε το γραφείο, το έδρανο και το υποπόδιο μοιάζουν να ανοίγονται προς τον θεατή αντί να υποχωρούν σε βάθος.

Πίσω από τον ευαγγελιστή, τον χώρο τον κλείνουν κτίσματα. Αριστερά υψώνεται ένα στενό κτίσμα με αέτωμα και ψηλό, μαύρο, τοξωτό άνοιγμα, πάνω σε βάθρο που το φέρουν σκούροι κίονες με γαλαζωπά γκρίζα κιονόκρανα και βάσεις. Δεξιά, ένας όγκος από δύο πεσσούς και ένα ανώφλι, κάτω από κόκκινη στέγη, πατά σε λεπτά σκούρα στηρίγματα. Ανάμεσα στα δύο, πίσω από τον Μάρκο, εκτείνεται ένας χαμηλός τοίχος με ζωφόρο από τεθλασμένα μοτίβα. Ένα κόκκινο ύφασμα, δεμένο στο ακρωτήριο του αριστερού αετώματος, απλώνεται ως τη στέγη του δεξιού κτίσματος. Ανάμεσά τους, μισοκρυμμένα από το ύφασμα, υψώνονται σκούρα, κυανόμαυρα φυλλώματα, κατά τα φαινόμενα το φύλλωμα ενός δέντρου. Στο κάτω μέρος, ένα σκούρο γκρίζο έδαφος, διάστικτο με μικρά σταυρόσχημα και αστερόσχημα σημάδια, δίνει έρεισμα σε όλη τη σύνθεση.

Περιορισμένη είναι η χρωματική κλίμακα: γαλαζωπό γκρίζο, κόκκινο της κιννάβαρης, ώχρα και ένα θερμό χρυσοκάστανο, ενώ το μαύρο φυλάσσεται για τα περιγράμματα, το μελανοδοχείο, το τοξωτό άνοιγμα και το φύλλωμα. Οι απώλειες συγκεντρώνονται στο δεξί άκρο του εδράνου και στα πόδια του, όπου η αποφλοίωση έχει αποκαλύψει ένα ανοιχτόχρωμο στρώμα κάτω από τη ζωγραφική. Υπάρχουν λίγες μικρές σκούρες κηλίδες στην περγαμηνή, και μια αχνή τσάκιση διασχίζει το αριστερό περιθώριο στο μέσο του ύψους.

Ένας «κατοπτρικός» ευαγγελιστής: ο προσανατολισμός μέσα στο δισέλιδο

Η κατεύθυνση του σώματος του Μάρκου δεν είναι μεμονωμένη επιλογή. Η Engelina Smirnova μελέτησε παλαιορωσικά Ευαγγέλια στα οποία οι ευαγγελιστές είναι «αντεστραμμένοι». Στον βυζαντινό κόσμο οι ευαγγελιστές απεικονίζονταν ενίοτε στην αριστερή σελίδα του δισέλιδου, σε ζεύγη στραμμένα ο ένας προς τον άλλον, και η Smirnova εντόπισε τέτοιες εικόνες στο Βυζάντιο (στο Ευαγγέλιο Σταυρονικήτα 43 του 10ου αιώνα, στο Άγιον Όρος), συχνότερα όμως στους Ρως, από τον 12ο αιώνα και εξής. Ανάμεσα στα παραδείγματα είναι το Ευαγγέλιο του Ντόμπριλο του 1164, επίσης στη συλλογή Ρουμιάντσεφ (No. 103). Σύμφωνα με τη σύνοψη των συμπερασμάτων της από τους Mazurov και Rodionov, το Ευαγγέλιο του Ζαράισκ ανήκει σε αυτή την ομάδα, με δύο ευαγγελιστές στραμμένους προς τα δεξιά και δύο προς τα αριστερά. Η Smirnova ανήγαγε τη σύμβαση σε απεικονίσεις αγίων στην Ωραία Πύλη του τέμπλου, σε παραστάσεις στα λοφία λίθινων ναών και σε πλακίδια στα καλύμματα Ευαγγελίων.

Στη μικρογραφία του Μάρκου η συνέπεια για το δισέλιδο φαίνεται εύκολα. Το πορτρέτο καταλαμβάνει το φ. 58v, ενώ το «τερατολογικό» επίτιτλο και το αρχικό γράμμα με τα οποία αρχίζει το Ευαγγέλιό του βρίσκονται απέναντι, στο φ. 59. Καθισμένος κοντά στη ράχη και στραμμένος προς την εξωτερική άκρη της σελίδας, ο Μάρκος γράφει γυρίζοντας την πλάτη στο ίδιο του το κείμενο. Ιδωμένη μέσα στο δισέλιδο, η σύνθεση αποκτά νόημα ως το ένα μισό ενός σχεδιασμένου ζεύγους, του οποίου η σχέση εκτείνεται πέρα από τη μεμονωμένη εικόνα.

Κολοφώνιο και χρονολόγηση: από την Υπαπαντή στις 10 Ιουνίου 1401

Ασυνήθιστα ακριβής είναι η χρονολόγηση του Ευαγγελίου του Ζαράισκ. Μια σημείωση με κιννάβαρι στην κορυφή του φ. 1 αναφέρει ότι το έργο άρχισε στις 2 Φεβρουαρίου, εορτή της Υπαπαντής του Κυρίου. Η φράση διακόπτεται πριν ολοκληρωθεί. Το κολοφώνιο, γραμμένο από το χέρι του γραφέα στα φφ. 214v–215, δίνει το τέλος: 10 Ιουνίου, μνήμη του ιερομάρτυρα Τιμοθέου, Επισκόπου Προύσης, το έτος 6909, δηλαδή το 1401. Η αντιγραφή κράτησε επομένως λίγο περισσότερο από τέσσερις μήνες. Όπως έχουν μεταγραφεί, καμία από τις δύο σημειώσεις δεν κατονομάζει τον γραφέα, τον παραγγελιοδότη ή τον τόπο εργασίας. Αυτή η σιωπή εξηγεί γιατί η απόδοση χρειάστηκε να στηριχθεί στην τεχνοτροπία, ενώ η ιστορία του βιβλίου έπρεπε να ανασυντεθεί από μεταγενέστερες μαρτυρίες.

Ελεύθερη μετάφραση

Φ. 1, άνω περιθώριο, με κιννάβαρι (η φράση μένει ανολοκλήρωτη):

«Άρχισε τον μήνα Φεβρουάριο, την 2η ημέρα, κατά τη μνήμη της Υπαπαντής του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, όταν οδηγήθηκε στον ναό μετά από σαράντα ημέρες και ο Άγιος Συμεών τον υποδέχθηκε [...]» (Λουκ. 2:22–28)

Φφ. 214v–215, από το χέρι του γραφέα:

«Δόξα στον Θεό, τον πανεπόπτη και πανάγαθο, που χαρίζει τέλος σε κάθε έργο που αρχίζει σε Αυτόν. Και αυτό το Ευαγγέλιο τελείωσε τον μήνα Ιούνιο, στις 10, κατά τη μνήμη του αγίου ιερομάρτυρα Τιμοθέου, Επισκόπου Προύσης, το έτος 6909 [1401].»

Μόσχα, Νόβγκοροντ ή Ζαράισκ; Η απόδοση των μικρογραφιών

Οι απόψεις μεταβλήθηκαν αρκετές φορές. Ο Vasily Shchepkin εξέτασε τις μικρογραφίες στην ανακοίνωσή του για τη σχολή αγιογραφίας του Νόβγκοροντ υπό το φως της εικονογράφησης χειρογράφων, που παρουσιάστηκε στο Ενδέκατο Αρχαιολογικό Συνέδριο στο Κίεβο (1899) και δημοσιεύθηκε το 1902. Το 1924 ο Aleksei Nekrasov θεωρούσε επίσης το χειρόγραφο νοβγκοροντιανό. Ως το 1937 είχε αλλάξει γνώμη και το χαρακτήριζε «αναμφίβολα» μοσχοβίτικο έργο. Στο μεταξύ, ο γλωσσολόγος Nikolai Durnovo διατύπωσε την άποψη ότι το βιβλίο είχε γραφτεί, όπως φαίνεται, στο ίδιο το Ζαράισκ. Αυτή την παρατήρηση τοπικοί ιστορικοί την επέκτειναν αργότερα σε ένα «σκριπτόριο του Ζαράισκ», το οποίο υποτίθεται ότι λειτουργούσε από τον 13ο έως τον 15ο αιώνα.

Οι Mazurov και Rodionov απορρίπτουν αυτό το σκριπτόριο ως αστήρικτο. Μεταξύ άλλων, η αρχαιολογική έρευνα δεν έχει βρει πόλη στο Ζαράισκ πριν από την ανέγερση του κρεμλίνου του το 1528–1531. Στο σώμα των εικονογραφημένων χειρογράφων της βορειοανατολικής Ρως που εξέδωσε το 1980, ο Vzdornov κατέταξε το Ευαγγέλιο του Ζαράισκ στα μοσχοβίτικα χειρόγραφα των τελών του 14ου και των αρχών του 15ου αιώνα, και η μελέτη του 2021 δέχεται αυτή την απόδοση στη Μόσχα. Το χειρόγραφο εμφανίζεται επίσης στις μελέτες του Viktor Lazarev για τον Θεοφάνη τον Έλληνα και τη σχολή του, στο βιβλίο της Lebedeva για τον Αντρέι Ρουμπλιόφ και στην επισκόπηση της Olga Popova για τη ρωσική μικρογραφία. Η μικρογραφία του Ιωάννη με τον Πρόχορο αναπαράχθηκε έγχρωμη στον επετειακό τόμο του Μουσείου Ρουμιάντσεφ το 1913 και ξανά από τους Wulff και Alpatoff το 1925.

Η μικρογραφία του Μάρκου δεν κρίνει από μόνη της το ζήτημα, δείχνει όμως τι είχε να εξηγήσει η συζήτηση. Συνδυάζει μια βαριά, συμπαγή μορφή, πτυχώσεις σκληρυμένες από οξέα λευκά φώτα, ένα αρχιτεκτονικό σκηνικό από λεπτές μορφές, σχεδόν σαν παιχνίδια, και έπιπλα που ανοίγονται προς τον θεατή. Τα χαρακτηριστικά αυτά έχουν διαβαστεί με αναφορά σε περισσότερες από μία τοπικές παραδόσεις. Η ελληνική διατύπωση του ονόματος πάνω από τη σκηνή προσθέτει ένα ακόμη στοιχείο, αν και δεν μπορεί από μόνη της να εντοπίσει το εργαστήριο.

Από τη Μόσχα στο Ζαράισκ και στη συλλογή Ρουμιάντσεφ

Το πώς έφτασε το βιβλίο στο Ζαράισκ εξαρτάται από σκόρπιες μεταγενέστερες μαρτυρίες. Λίγο πριν από το πορτρέτο του Ιωάννη, στο φ. 156v, ένα χέρι του 17ου αιώνα σχεδίασε έναν γραφέα μπροστά σε ναό. Από πάνω, μια επισεσυρμένη επιγραφή της ίδιας εποχής έχει ξυστεί, και έχουν απομείνει μόνο λίγες λέξεις: «... του ιεράρχη | ταχύς βοηθός ...». Οι Mazurov και Rodionov διαβάζουν τις λέξεις αυτές ως απευθυνόμενες στον Άγιο Νικόλαο, του οποίου χαρακτηριστικό επίθετο είναι ο «ταχύς βοηθός», και ταυτίζουν το σχέδιο με ναό του Αγίου Νικολάου στο Ζαράισκ. Άλλες δοκιμές γραφίδας του 17ου αιώνα στο φ. 1v περιλαμβάνουν την επίκληση «Κύριε Ιησού Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησον ημάς, αμήν» και τη φράση «Τσάρος Σαούλ, Τσάρος Δαβίδ». Ένα χέρι του 19ου αιώνα πρόσθεσε τον προσδιορισμό «Ευαγγέλιο του 6909 (1401)».

Οι ίδιοι συγγραφείς συνδέουν το χειρόγραφο με μια εγγραφή στο απογραφικό κατάστιχο του Ζαράισκ του 1625. Η εγγραφή περιγράφει τον ξύλινο ναό του Αγίου Νικολάου «στην πλατεία», που είχε παρεκκλήσι της Αγίας Παρασκευής Πιάτνιτσα. Πάνω στην Αγία Τράπεζα εκείνου του παρεκκλησιού βρισκόταν «Ευαγγέλιο χειρόγραφο, μία χάλκινη Σταύρωση χωρίς ευαγγελιστές, το κάλυμμα του Ευαγγελίου από βυσσινί ατλάζι». Ούτε το υλικό ούτε το σχήμα του βιβλίου κατέγραψαν οι απογραφείς, οπότε η ταύτιση δεν μπορεί να αποδειχθεί. Αρκετές λεπτομέρειες ωστόσο συμφωνούν: τα υπολείμματα κόκκινου μεταξιού που κάποτε διακρίνονταν στην άνω πινακίδα, και δύο μικροσκοπικά μαύρα σημάδια στο πάνω και στο κάτω άκρο του κέντρου της, που οι Mazurov και Rodionov ερμηνεύουν ως πιθανές οπές καρφιών για ένα κεντρικό πλακίδιο με τη Σταύρωση.

Αργότερα μέσα στον 17ο αιώνα ο ξύλινος ναός αφιερώθηκε εκ νέου στα Θεοφάνεια, και το σκευοφυλάκιό του πέρασε στον λίθινο καθεδρικό ναό του Αγίου Νικολάου στο κρεμλίνο. Κατά την ανασύνθεση των Mazurov και Rodionov, ο Παλαιόπιστος έμπορος και συλλέκτης Κοζμά Αβέριν (1799–1849) αγόρασε το Ευαγγέλιο από τον κλήρο του καθεδρικού ναού στο πρώτο τέταρτο του 19ου αιώνα. Στον Αβέριν ανήκε επίσης το Ευαγγέλιο Σιμόνοφ του 1270. Το 1825 ο Konstantin Kalaidovich το απέκτησε από αυτόν για λογαριασμό του κόμη Ρουμιάντσεφ. Στη συνέχεια το βιβλίο ακολούθησε τη συλλογή Ρουμιάντσεφ στο Μουσείο Ρουμιάντσεφ και από εκεί στη σημερινή Ρωσική Κρατική Βιβλιοθήκη, η οποία έχει δημοσιεύσει πλήρες ψηφιακό αντίγραφο σε κοινό πρόγραμμα με τη Λαύρα της Αγίας Τριάδος και του Αγίου Σεργίου.

Υπόθεση παραμένει το αρχικότερο στάδιο αυτής της ιστορίας. Οι Mazurov και Rodionov προτείνουν ότι το Ευαγγέλιο δωρήθηκε, είτε το ίδιο το 1401 είτε γύρω στο 1408, στον ναό όπου φυλασσόταν η θαυματουργή εικόνα του Αγίου Νικολάου του Ζαράζσκ. Παραπέμπουν σε δύο μοσχοβίτικα επεισόδια που καταγράφουν τα χρονικά: σε μια στρατιωτική εκστρατεία το φθινόπωρο του 1401 και στη διένεξη των πριγκίπων του Ριαζάν το 1408, στην οποία παρενέβη η Μόσχα. Πιθανότερη θεωρούν την πρωιμότερη χρονολογία. Ούτε το κολοφώνιο ούτε καμία άλλη επιγραφή του κώδικα αναφέρει δωρεά.