Ευαγγέλιο του Ζαράισκ του 1401: Η μικρογραφία του Αγίου Λουκά
![]() |
| Ο Άγιος Λουκάς, φ. 94v, Ευαγγέλιο του Ζαράισκ, πιθανώς Μόσχα, 1401. Τέμπερα και χρυσός σε περγαμηνή. Ρωσική Κρατική Βιβλιοθήκη, f. 256 (Ρουμιάντσεφ), αρ. 118. |
Στο κέντρο του φύλλου 94v κάθεται ο Άγιος Λουκάς, με ένα ανοιχτό βιβλίο στα γόνατα. Ήδη η πρώτη γραμμή του βιβλίου δείχνει τη λέξη με την οποία αρχίζει το Ευαγγέλιό του. Η μικρογραφία ανήκει στο Ευαγγέλιο του Ζαράισκ (σε λατινική μεταγραφή Zaraisk ή Zaraysk), ένα μικρό Τετραευάγγελο σε περγαμηνή, του οποίου ο γραφέας ολοκλήρωσε την εργασία του στις 10 Ιουνίου 1401. Φυλάσσεται σήμερα στη Ρωσική Κρατική Βιβλιοθήκη της Μόσχας, στη συλλογή χειρογράφων του κόμη Νικολάι Ρουμιάντσεφ (fond 256, αρ. 118). Ζωγραφισμένη με τέμπερα και χρυσό, είναι μία από τις τέσσερις προσωπογραφίες ευαγγελιστών που προτάσσονται των Ευαγγελίων του κώδικα: ο Ματθαίος στο φύλλο 3, ο Μάρκος στο φύλλο 58v, ο Λουκάς εδώ και ο Ιωάννης, μαζί με τον μαθητή του Πρόχορο, στο φύλλο 157v.
Το όνομά του το χειρόγραφο το οφείλει στην πόλη όπου βρέθηκε, ενώ οι ερευνητές αποδίδουν κατά κανόνα την κατασκευή του σε εργαστήριο της Μόσχας. Η σύνδεσή του με το Ζαράισκ, πόλη στις όχθες του ποταμού Όσετρ, ανήκει στη μεταγενέστερη ζωή του ως λειτουργικού αντικειμένου και στις συνθήκες της αγοράς του το 1825.
Ο Άγιος Λουκάς στο αναλόγιο: η σύνθεση του φύλλου 94v
Κανένα πλαίσιο δεν περικλείει τη σκηνή. Κτίρια, έπιπλα και μορφή τοποθετούνται απευθείας πάνω στη γυμνή περγαμηνή, η οποία μένει ορατή από πάνω τους και σε όλη την πλατιά επιφάνεια κάτω από τη σκηνή. Έτσι η εικόνα διαβάζεται ως μια συμπαγής ομάδα, τοποθετημένη στη μέση της σελίδας.
Αριστερά υψώνεται ένας ψηλός πρασινογκρίζος όγκος, διάτρητος από μια στενή σκοτεινή θύρα. Πάνω του κάθεται ένα μικρότερο σπίτι με μπλε κυλινδρική στέγη και ένα μόνο σκοτεινό παράθυρο. Από το κτίσμα αυτό ένας ανοιχτόχρωμος τοίχος κατεβαίνει λοξά προς τα δεξιά, πίσω από το κεφάλι του ευαγγελιστή, και συνεχίζεται ως χαμηλό στηθαίο πέρα από το αναλόγιο. Δύο δέντρα με σκούρες, ριπιδωτές κόμες κλείνουν το σκηνικό στις δύο πλευρές. Το μικρότερο κρύβεται πίσω από το κτίριο. Το ψηλότερο, στα δεξιά, έχει κυρτό κορμό και λεπτά κλαδιά που φτάνουν ψηλότερα από οτιδήποτε άλλο στη σελίδα.
Ο Λουκάς κάθεται σε σκαμνί με τορνευτά πόδια και σφαιρικές απολήξεις, με το σώμα στραμμένο προς τα δεξιά της σύνθεσης. Φορεί μπλε χιτώνα, με λευκά φώτα στο μανίκι, και από πάνω ιμάτιο σε συγκρατημένο ροδοκάστανο τόνο, που πέφτει στην ποδιά του σε πυκνές, λεπτοσχεδιασμένες πτυχές. Κάτω από το στρίφωμα ξαναφαίνεται το μπλε του χιτώνα, ενώ τα πόδια, με σανδάλια, ακουμπούν σε ένα κοκκινοπορτοκαλί υποπόδιο τοποθετημένο λοξά. Το κεφάλι, με κοντά σκούρα σγουρά μαλλιά και κοντή σκούρα γενειάδα, αποδίδεται σε στάση τριών τετάρτων μέσα σε χρυσό φωτοστέφανο με κόκκινο περίγραμμα. Μια επιγραφή με κιννάβαρι, δίπλα στο φωτοστέφανο, τον κατονομάζει. Δεύτερη επιγραφή, με σκουρότερο μελάνι, βρίσκεται στο πάνω άκρο του φύλλου.
Το ανοιχτό βιβλίο και η αρχή του Κατά Λουκάν
Ο ευαγγελιστής κρατά έναν κώδικα με κόκκινες ακμές. Επειδή είναι στραμμένος προς τα δεξιά, προς τον θεατή βλέπει η δεξιά του πλευρά: ο κοντινότερος βραχίονας, με το μπλε μανίκι, απλώνεται πάνω από την ανοιχτή σελίδα και τα δάχτυλα του δεξιού χεριού ακουμπούν στις γραμμές του κειμένου. Το αριστερό χέρι στηρίζει το βιβλίο από κάτω, στην απέναντι άκρη του. Γραφίδα δεν διακρίνεται με σαφήνεια, κι έτσι η χειρονομία μοιάζει εξίσου με έλεγχο ενός κειμένου όσο και με τη γραφή του.
Η πρώτη γραμμή της σελίδας γράφει ПОНЕ-, την αρχή της λέξης Понеже («Ἐπειδήπερ»), με την οποία ανοίγει το Λουκ. 1:1. Με την ίδια λέξη αρχίζει και η απέναντι σελίδα, το φύλλο 95 (recto), όπου το Ευαγγέλιο ξεκινά κάτω από τερατολογικό επίτιτλο με το έγχρωμο αρχικό П. Το βιβλίο στα χέρια του ευαγγελιστή προαναγγέλλει, λοιπόν, το κείμενο στο οποίο ο αναγνώστης ετοιμάζεται να περάσει.
Δεξιά στέκει ένα αναλόγιο πάνω σε τορνευτή κολόνα, με κεκλιμένη επιφάνεια ανάγνωσης και όρθια πλάτη. Υψώνεται από ένα πολυγωνικό κιβώτιο βαμμένο πορτοκαλί, με τις έδρες ζωντανεμένες από ακτινωτές γραμμώσεις και ένα μικρό τετράγωνο άνοιγμα στην πρόσοψη. Δίπλα στη βάση της κολόνας βρίσκεται ένα μικρό σκούρο αντικείμενο, πιθανότατα σύνεργα γραφής, αν και είναι πολύ μικρό για να αναγνωριστεί με βεβαιότητα. Το έδαφος είναι μια πρασινογκρίζα λωρίδα διάσπαρτη με σκούρες, καλλιγραφικές πινελιές φυτών, με λίγες καφετιές τούφες στη δεξιά άκρη. Αρχιτεκτονική πίσω, έπιπλο γραφής και αναλόγιο δίπλα, βιβλίο στο χέρι: η μικρογραφία συγκεντρώνει τα στοιχεία της προσωπογραφίας του καθήμενου ευαγγελιστή, την οποία τα Ευαγγέλια του βυζαντινού κόσμου επιφύλασσαν στους συγγραφείς των τεσσάρων κειμένων.
Στραμμένος προς το κείμενο: ο Λουκάς μέσα στο δισέλιδο του βιβλίου
Στη μελέτη της για τους αντεστραμμένους ευαγγελιστές, η Engelina Smirnova σημειώνει ότι τα χειρόγραφα Ευαγγέλια του βυζαντινού κόσμου τοποθετούν συνήθως τον ευαγγελιστή που γράφει στην αριστερή σελίδα ενός δισέλιδου, στραμμένο προς τα δεξιά, εκεί όπου αρχίζει το κείμενό του. Ορισμένα βιβλία παρεκκλίνουν από τον κανόνα. Σε αυτά δύο ευαγγελιστές κοιτούν προς το κείμενο, ενώ οι άλλοι δύο στρέφονται προς τα αριστερά, μακριά από αυτό. Τέτοιες «κατοπτρικές» διατάξεις η Smirnova τις βρίσκει στο Βυζάντιο (Μονή Σταυρονικήτα, κώδ. 43, 10ος αιώνας), συχνότερα όμως στη Ρως, από τον 12ο αιώνα και εξής. Ένα παράδειγμα είναι το Ευαγγέλιο του Ντόμπριλο του 1164, που ανήκει επίσης στη συλλογή Ρουμιάντσεφ (αρ. 103).
Την προέλευση του σχήματος η ερευνήτρια την αναζητεί στους ευαγγελιστές που ζωγραφίζονταν στα λοφία των ναών και, πάνω απ' όλα, σε εκείνους της Ωραίας Πύλης του τέμπλου. Ανάλογες διατάξεις απαντούν και σε πολύτιμα καλύμματα Ευαγγελίων. Η ανάλυσή της στη δομή των χειρογράφων δείχνει ότι η επιλογή δεν είχε καμία σχέση με εξοικονόμηση περγαμηνής.
Στην ομάδα αυτή ανήκει και το Ευαγγέλιο του Ζαράισκ, με δύο ευαγγελιστές στραμμένους προς τα δεξιά και δύο προς τα αριστερά. Ο Λουκάς είναι από εκείνους που διατηρούν τον παραδοσιακό προσανατολισμό. Καθισμένος στην πίσω όψη του φύλλου (verso) και στραμμένος προς την απέναντι σελίδα (recto), κοιτάζει προς την αρχή του δικού του Ευαγγελίου. Επειδή η πρώτη λέξη της σελίδας του επαναλαμβάνει την αρχή του κειμένου απέναντι, η αντιστοιχία εικόνας και κειμένου είναι εδώ ασυνήθιστα στενή.
Χρώμα, επιφάνεια και η κατάσταση του φύλλου
Η παλέτα είναι περιορισμένη και κατανεμημένη με φροντίδα. Το μπλε του χιτώνα επανέρχεται στη στέγη του σπιτιού, δένοντας μορφή και αρχιτεκτονική. Η πορτοκαλιά ώχρα του σκαμνιού, του υποποδίου, του αναλογίου και του κιβωτίου διατρέχει ως δεύτερη συγχορδία το κάτω μισό της εικόνας, απέναντι στα ψυχρότερα πράσινα του κτιρίου, των δέντρων και του εδάφους. Το κόκκινο στις ακμές του βιβλίου και στο περίγραμμα του φωτοστέφανου είναι ο εντονότερος τόνος και οδηγεί το βλέμμα στο κεφάλι και στα χέρια.
Το πρόσωπο πλάθεται με θερμή ώχρα και σκουρότερα περιγράμματα. Στα ενδύματα το φως υποδηλώνεται με λεπτά φώτα και λεπτοσχεδιασμένες γραμμές, ενώ οι πτυχές του ιματίου αποδίδονται περισσότερο ως μοτίβο παρά ως όγκος.
Το φύλλο έχει υποστεί φθορές. Το χρώμα έχει αποκολληθεί από το ιμάτιο πάνω από το γόνατο και κατά μήκος της άκρης του σκαμνιού, αφήνοντας ανοιχτόχρωμες κηλίδες γυμνής περγαμηνής. Το πράσινο έδαφος είναι τριμμένο κάτω αριστερά, εκεί όπου μια τσάκιση εισχωρεί στη ζωγραφισμένη επιφάνεια. Κι άλλες τσακίσεις διασχίζουν διαγώνια το κενό κάτω μέρος του φύλλου, καφετιοί λεκέδες σημαδεύουν τα περιθώρια και η κάτω άκρη είναι ακανόνιστη. Ένας αχνός κιτρινωπός αποχρωματισμός απλώνεται επίσης γύρω από το φωτοστέφανο. Οι απώλειες αυτές διακόπτουν την πτυχολογία, δεν συσκοτίζουν όμως τη σύνθεση, που σώζεται ολόκληρη.
Το Ευαγγέλιο του Ζαράισκ ως βιβλίο
Ο κώδικας είναι μικρός: περγαμηνός, σε σχήμα τετάρτου (quarto), διαστάσεων 17,0 × 12,5 εκ. Αποτελείται από ένα αναρίθμητο και 215 αριθμημένα φύλλα, από τα οποία το φύλλο 57 είναι χάρτινη αντικατάσταση του 18ου ή του 19ου αιώνα. Το κείμενο είναι γραμμένο σε δύο στήλες. Η περιγραφή της βιβλιοθήκης από τη σοβιετική εποχή χαρακτηρίζει τη γραφή μικρό «ούσταβ» (μεγαλογράμματη γραφή), ενώ η μελέτη των Alexey Mazurov και Alexander Rodionov (2021) την περιγράφει ως μικρό παλαιότερο «πολουούσταβ» (ημιμεγαλογράμματη γραφή). Οι δύο χαρακτηρισμοί διαφέρουν, και καμία από τις δύο πηγές δεν λύνει το ζήτημα.
Ήδη το 1932 ο Mikhail Speransky επέστησε την προσοχή στο μεγάλο πλήθος των συντομογραφιών του βιβλίου. Σε αυτές περιλαμβάνονται η παράλειψη των τελικών «γερ» (των ημιφώνων ъ και ь), γράμματα υψωμένα πάνω από τη γραμμή και συμπλέγματα όπως а+р, н+п, н+к και а+к, που ποτέ δεν κατεβαίνουν κάτω από τη γραμμή. Τις εξήγησε με το μικρό σχήμα και τις δύο στενές στήλες, που περιόριζαν τον γραφέα. Πέρα από αυτά τα γνωρίσματα, έκρινε τις μορφές των επιμέρους γραμμάτων αυστηρά μεγαλογράμματες και εν μέρει αρχαΐζουσες. Η γλωσσολογική μελέτη της M. G. Galchenko δεν βρήκε κανένα ίχνος της λεγόμενης δεύτερης νοτιοσλαβικής επίδρασης.
Κάθε Ευαγγέλιο ανοίγει με τερατολογικό επίτιτλο και αρχικό γράμμα ζωγραφισμένα σε μπλε βάθος, στα φύλλα 3v, 59, 95 και 158. Οι τίτλοι και τα κεφαλαία γράμματα είναι γραμμένα με κιννάβαρι. Η στάχωση αποτελείται από ξύλινες σανίδες, φθαρμένες και γυαλισμένες στη ράχη. Ο Gerold Vzdornov είδε υπολείμματα κόκκινου μεταξιού στην επάνω σανίδα το αργότερο το 1980, σήμερα όμως δεν εντοπίζονται πια.
Το βιβλίο είναι Τετραευάγγελο με σύστημα λειτουργικών ενδείξεων για τις περικοπές, ήταν δηλαδή διαρθρωμένο για ανάγνωση κατά τη Λειτουργία. Οι μελέτες του κειμένου του αποδίδουν σύνθετο χαρακτήρα. Μια ομάδα υπό τον A. A. Alekseev κατέταξε το Κατά Ιωάννην του στην πρεσλαβική παραλλαγή, ενώ η D. M. Mironova τοποθέτησε το Κατά Ματθαίον του ανάμεσα στα χειρόγραφα του μεταγενέστερου κειμένου.
Ελεύθερη μετάφραση
Ο γραφέας άφησε δύο χρονολογημένα σημειώματα, που παρατίθενται εδώ και τα δύο σύμφωνα με την περιγραφή της βιβλιοθήκης. Το πρώτο είναι μια επικεφαλίδα με κιννάβαρι στην κορυφή του φύλλου 1 και καταγράφει πότε άρχισε η εργασία, στην εορτή της Υπαπαντής του Κυρίου (Λουκ. 2:22–35). Κατά την περιγραφή, η τελευταία του φράση έμεινε ανολοκλήρωτη.
«Ξεκίνησε τη 2α ημέρα του μηνός Φεβρουαρίου, στη μνήμη της Υπαπαντής του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, όταν μετά από σαράντα ημέρες προσκομίστηκε στον ναό και ο Άγιος [Συμεών] Τον δέχθηκε […]»
Το δεύτερο είναι ο κολοφώνας στα φύλλα 214v–215, γραμμένος από το χέρι του ίδιου του γραφέα:
«Δόξα στον πανεπόπτη και πανάγαθο Θεό, που δίνει τέλος σε κάθε έργο που αρχίζει εν Αυτώ. Και τούτο το Ευαγγέλιο τελείωσε στις 10 του μηνός Ιουνίου, στη μνήμη του Αγίου Ιερομάρτυρος Τιμοθέου, Επισκόπου Προύσης, το έτος 6909 [1401].»
Η αντιγραφή διήρκεσε επομένως λίγο περισσότερο από τέσσερις μήνες, από την εορτή της Υπαπαντής ως τη μνήμη του Τιμοθέου Προύσης.
Μόσχα ή Νόβγκοροντ; Η απόδοση των μικρογραφιών
Σε ποιο βιβλιογραφικό εργαστήριο ανήκει το χειρόγραφο, συζητείται ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα. Ο V. N. Shchepkin εξέτασε τις μικρογραφίες του το 1902, σε μελέτη για τη σχολή αγιογραφίας του Νόβγκοροντ υπό το πρίσμα της διακόσμησης των βιβλίων. Το 1924 ο A. I. Nekrasov το θεώρησε νοβγκοροντιανό. Αργότερα άλλαξε γνώμη και το 1937 χαρακτήρισε το χειρόγραφο αναμφίβολα μοσχοβίτικο. Στα χειρόγραφα της Μόσχας του ύστερου 14ου και των αρχών του 15ου αιώνα το κατέταξε επίσης ο Vzdornov, και την ίδια απόδοση υιοθετούν οι Mazurov και Rodionov.
Το βιβλίο εμφανίζεται ακόμη στα γραπτά του Viktor Lazarev για τον Θεοφάνη τον Έλληνα και τη σχολή του, στη βιβλιογραφία για τον Αντρέι Ρουμπλιόφ και στην επισκόπηση της Olga Popova για τις ρωσικές μικρογραφίες. Έγχρωμη αναπαραγωγή της μικρογραφίας του Λουκά δημοσιεύτηκε στην παρουσίαση της παλαιορωσικής διακόσμησης βιβλίων από την T. B. Ukhova (1976).
Μια τρίτη υπόθεση αφορούσε την ίδια την πόλη. Το 1927 ο N. N. Durnovo διατύπωσε την άποψη ότι το βιβλίο είχε γραφτεί, όπως φαίνεται, στο Ζαράισκ. Πάνω σε αυτό οι τοπικοί ιστορικοί έχτισαν την ιδέα ενός «σκριπτορίου του Ζαράισκ», ενεργού από τον 13ο έως τον 15ο αιώνα. Οι Mazurov και Rodionov απορρίπτουν την ιδέα ως αστήρικτη, αφού δεν σώζεται κανένα προϊόν ενός τέτοιου εργαστηρίου. Σημειώνουν επίσης ότι η αρχαιολογία έχει εντοπίσει στη θέση μόνο αγροτικό οικισμό, από τον 12ο έως τον ύστερο 14ο αιώνα, χωρίς κανένα σημάδι αστικού κέντρου πριν από την ανέγερση του κρεμλίνου το 1528–1531.
Από ένα εργαστήριο της Μόσχας στο Ζαράισκ και στη συλλογή Ρουμιάντσεφ
Την πιο λεπτομερή αφήγηση της μεταγενέστερης ιστορίας του βιβλίου δίνει το άρθρο των Mazurov και Rodionov για την προέλευση του Ευαγγελίου του Ζαράισκ, που δημοσίευσε η Ρωσική Κρατική Βιβλιοθήκη το 2021. Αφετηρία τους είναι το φύλλο 156v. Εκεί, τον 17ο αιώνα, κάποιος σχεδίασε έναν γραφέα μπροστά σε ναό και πρόσθεσε μια επιγραφή σε επισεσυρμένη γραφή, που αργότερα αποξέστηκε. Σώζονται μόνο λίγες λέξεις: «…του ιεράρχου, ταχέος βοηθού…». Οι συγγραφείς τις διαβάζουν ως αναφορά στον Άγιο Νικόλαο τον Θαυματουργό, τον άγιο που η ρωσική ορθόδοξη πρακτική επικαλείται συνήθως με αυτό το επίθετο. Το σχέδιο θα παρέπεμπε τότε σε ναό του Αγίου Νικολάου.
Οι γραπτές πηγές στηρίζουν την ανάγνωση αυτή. Το κτηματολογικό βιβλίο του Ζαράισκ του 1625 περιγράφει τον ξύλινο ναό του Αγίου Νικολάου «στην πλατεία». Στην Αγία Τράπεζα του παρεκκλησίου του, αφιερωμένου στην Αγία Παρασκευή, καταγράφει ένα χειρόγραφο Ευαγγέλιο με μία μόνο χάλκινη Σταύρωση «χωρίς ευαγγελιστές» και κάλυμμα από κόκκινο ατλάζι. Το κόκκινο μετάξι που κάποτε παρατηρήθηκε στην επάνω σανίδα ταιριάζει με αυτή την περιγραφή. Δύο μικροσκοπικές μαύρες κουκκίδες στο κέντρο της σανίδας ίσως είναι οπές από τα καρφιά του ελάσματος της Σταύρωσης.
Στα τέλη του 17ου αιώνα ο ξύλινος ναός αφιερώθηκε εκ νέου στα Θεοφάνεια, και το σκευοφυλάκιό του πέρασε στον λίθινο Καθεδρικό Ναό του Αγίου Νικολάου στο Ζαράισκ. Από τον κλήρο του καθεδρικού, κατά πάσα πιθανότητα, απέκτησε το βιβλίο ο έμπορος Κοζμά Ιβάνοβιτς Αβέριν (1799–1849), παλαιόπιστος και συλλέκτης αρχαιοτήτων. Το 1825 ο Κονσταντίν Καλαϊντόβιτς το αγόρασε από τον Αβέριν για λογαριασμό του κόμη Ρουμιάντσεφ. Ο Αλεξάντρ Βοστόκοφ το κατέγραψε το 1842 με τον αριθμό CXVIII στην περιγραφή του των ρωσικών και σλαβικών χειρογράφων του Μουσείου Ρουμιάντσεφ.
Οι Mazurov και Rodionov προχωρούν ακόμη περισσότερο και προτείνουν ότι το πολυτελές Ευαγγέλιο σε περγαμηνή έφτασε στον ναό του Αγίου Νικολάου, στις όχθες του Όσετρ, ως δωρεά από τη Μόσχα προς τη σεβάσμια εικόνα του Αγίου Νικολάου του Ζαράισκ. Τη δωρεά τη συνδέουν είτε με το ίδιο το 1401 είτε με το 1408 περίπου. Για το 1401 επισημαίνουν δύο γεγονότα των χρονικών: την εκστρατεία μοσχοβιτών βογιάρων το φθινόπωρο εκείνου του έτους, η διαδρομή της οποίας ίσως πέρασε κατά μήκος του Όσετρ, και έναν γάμο την άνοιξη, που ενίσχυσε τους δεσμούς ανάμεσα στους πριγκιπικούς οίκους της Μόσχας και του Ριαζάν. Για το 1408 επικαλούνται τη σύγκρουση ανάμεσα στους πρίγκιπες του Ριαζάν, στην οποία παρενέβη η Μόσχα και η οποία περιέλαβε μια μάχη στον ποταμό Σμιάντβα την 1η Ιουνίου. Όλα αυτά οι συγγραφείς τα παρουσιάζουν ως ενδεχόμενα και τίποτα περισσότερο. Το χειρόγραφο δεν περιέχει επιγραφή δωρητή, και η μικρογραφία του Λουκά, που ολοκληρώθηκε κάποια στιγμή μέσα στους μήνες πριν από τις 10 Ιουνίου 1401, δεν λέει τίποτα για το πού προοριζόταν το βιβλίο.
