Ευαγγέλιο του Ζαράισκ του 1401: Η αρχή του Κατά Λουκάν
Στην κορυφή του φύλλου 95 του Ευαγγελίου του Ζαράισκ, ένα διακοσμημένο πλαίσιο, όχι πλατύτερο από μία στήλη κειμένου, αναγγέλλει την αρχή του Κατά Λουκάν Ευαγγελίου. Το χειρόγραφο είναι ένα μικρό περγαμηνό Τετραευάγγελο 215 φύλλων, διαστάσεων 17 επί 12,5 εκατοστά, που ο γραφέας του το ολοκλήρωσε στις 10 Ιουνίου 1401. Ανήκει σήμερα στη Ρωσική Κρατική Βιβλιοθήκη της Μόσχας, στη συλλογή που συγκρότησε ο κόμης Νικολάι Ρουμιάντσεφ (f. 256, αρ. 118). Η ονομασία, που στη λατινική μεταγραφή απαντά και ως Zaraysk, δηλώνει την πόλη όπου αγοράστηκε το βιβλίο το 1825 και όχι τον τόπο όπου κατασκευάστηκε, ενώ ο κατάλογος της βιβλιοθήκης δίνει, σε αγκύλες, τη Μόσχα ως πιθανό τόπο παραγωγής του.
Το φύλλο 95 είναι το δεξί μισό ενός ανοίγματος. Στην απέναντι όψη, το φ. 94v, βρίσκεται η μικρογραφία του Λουκά, έτσι ώστε η προσωπογραφία του Ευαγγελιστή να αντικρίζει τις πρώτες λέξεις του Ευαγγελίου του. Την ίδια διάταξη έχουν ο Μάρκος (φ. 58v απέναντι από το φ. 59) και ο Ιωάννης με τον μαθητή του Πρόχορο (φ. 157v απέναντι από το φ. 158). Ο Ματθαίος δεν την ακολουθεί: η προσωπογραφία του καταλαμβάνει το recto του φ. 3, με το επίτιτλο στο verso πίσω της, ώστε εικόνα και κείμενο διαβάζονται σε διαδοχικές σελίδες και δεν αντικρίζουν ποτέ το ένα το άλλο στο ανοιχτό βιβλίο.
Η αρχή του Λουκά στο Ευαγγέλιο του Ζαράισκ
Η σελίδα είναι γραμμένη σε δύο στήλες, που δεν ξεκινούν στο ίδιο ύψος. Η δεξιά στήλη αρχίζει στο ανώτατο σημείο του γραπτού πεδίου, στο ύψος του επίτιτλου, πράγμα που σημαίνει ότι διάκοσμος, επικεφαλίδα και αρχικό περιορίζονται όλα στην αριστερή στήλη. Κάτω από το πλαίσιο, μια επικεφαλίδα με μεγάλα γράμματα κατονομάζει το Ευαγγέλιο. Από κάτω, το μεγάλο πλεκτό П ανοίγει τον πρόλογο, και η αριστερή στήλη εκτείνεται έπειτα σε δεκαέξι γραμμές έναντι των είκοσι δύο της διπλανής της. Οι τέσσερις στίχοι της αφιέρωσης του Λουκά στον Θεόφιλο (Λκ 1:1–4) γεμίζουν ακριβώς αυτή τη συντομευμένη στήλη και τελειώνουν στην τελευταία της γραμμή. Η κυρίως αφήγηση, που αρχίζει με τις ημέρες του Ηρώδη (Λκ 1:5), ξεκινά από την αρχή στην κορυφή της δεξιάς στήλης με ένα αρχικό Б σε κιννάβαρι.
Αν ο γραφέας υπολόγισε αυτή την προσαρμογή ή αν την πέτυχε από καλή τύχη, δεν μπορεί να γίνει γνωστό. Το αποτέλεσμα όμως είναι αρκετά σαφές πάνω στη σελίδα: πρόλογος και αφήγηση χωρίζονται από το διάκενο ανάμεσα στις στήλες, χωρίς καμία διακοπή στο ίδιο το κείμενο. Στη βάση κάθε στήλης, δύο σύντομες γραμμές με μικρότερα γράμματα σε κιννάβαρι βρίσκονται έξω από το κύριο σώμα του κειμένου. Ένας αριθμός φύλλου, 95, προστέθηκε στο επάνω μέρος από μεταγενέστερο χέρι. Η περγαμηνή φέρει καστανωπούς λεκέδες κατά μήκος και των δύο περιθωρίων και ακανόνιστο εξωτερικό άκρο, τίποτε από αυτά όμως δεν φτάνει ως τη διακόσμηση.
Τερατολογικό επίτιτλο σε μπλε βάθος
Ο κατάλογος περιγράφει τα τέσσερα επίτιτλα του Ευαγγελίου του Ζαράισκ (φ. 3v, 59, 95 και 158) ως τερατολογικά, ζωγραφισμένα με χρώματα σε μπλε βάθος, όρο που οφείλεται στα φανταστικά θηρία από τα οποία συντίθεται αυτό το είδος διακόσμησης. Στο φ. 95 η κατασκευή είναι διπλή. Ένα εξωτερικό ορθογώνιο, σχεδιασμένο με λεπτές γραμμές κιννάβαρι και αφημένο κατά το μεγαλύτερο μέρος στο χρώμα της περγαμηνής, περικλείει ένα μικρότερο διάχωρο με κίτρινο περίγραμμα. Μέσα σε αυτό, πάνω σε ένα βαθύ μπλε που σκουραίνει σχεδόν ως το μαύρο, δύο ανοιχτόχρωμα πλάσματα με κόκκινο περίγραμμα συστρέφονται το ένα γύρω από το άλλο, με κεφάλια, πόδια και ουρές δεμένα σε κόμπους τόσο σφιχτά, ώστε το μάτι δυσκολεύεται να ξεχωρίσει το ένα σώμα από το άλλο.
Στις γωνίες του, το εξωτερικό πλαίσιο προεκτείνεται προς τα έξω σε κομποδεμένες απολήξεις που καταλήγουν σε μορφές μπουμπουκιών και φύλλων, με πινελιές ώχρας και μπλε εδώ κι εκεί. Από το μέσο της επάνω πλευράς του υψώνεται μια ψηλή τρίφυλλη επίστεψη πάνω σε μικρή κλιμακωτή βάση. Δίπλα στην επάνω δεξιά γωνία, ακριβώς έξω από το πλαίσιο, ένας μικρός σταυρός σε κιννάβαρι στέκεται πάνω από μια σύντομη σημείωση με συντομογραφίες, γραμμένη μέσα σε λοβωτό περίγραμμα. Η γραφή της είναι τόσο συμπυκνωμένη, ώστε η ακριβής ανάγνωσή της δεν μπορεί να μεταγραφεί με βεβαιότητα.
Το πλεκτό αρχικό П και η επικεφαλίδα
Ο πρόλογος του Λουκά αρχίζει με τη λέξη Poneže («Επειδήπερ»), και το πρώτο της γράμμα έχει μετατραπεί σε κατασκευή από πλεγμένες ταινίες. Τα δύο στελέχη του П σχηματίζονται από κλώνους σε κιννάβαρι που σχηματίζουν θηλιές και δένονται μεταξύ τους, με το εσωτερικό τους αφημένο στον τόνο της περγαμηνής, και το γράμμα εκτείνεται σε περίπου πέντε γραμμές κειμένου, αναγκάζοντας τις πρώτες γραμμές να ξεκινούν αρκετά δεξιότερα. Ο κατάλογος συγκαταλέγει τα αρχικά στα τερατολογικά στοιχεία του βιβλίου. Σε αυτή τη σελίδα, ωστόσο, εκείνη που κυριαρχεί στο γράμμα είναι η πλεκτή ταινία, και τα πλάσματα του επίτιτλου δεν έχουν σαφές αντίστοιχο σε αυτό.
Η επικεφαλίδα ανάμεσα στο πλαίσιο και στο αρχικό είναι γραμμένη με μεγαλύτερα γράμματα, σε θερμό χρυσοκάστανο τόνο. Η περιγραφή του καταλόγου αναφέρει ότι οι επικεφαλίδες και τα κεφαλαία του χειρογράφου είναι σε κιννάβαρι, σε αυτή όμως τη σελίδα η επικεφαλίδα φαίνεται αισθητά σκουρότερη από το έντονο κόκκινο των ερυθρογραφιών και του Б στη δεύτερη στήλη. Η διαφορά μπορεί να οφείλεται σε αλλαγή υλικού ή σε διαφορετική κατάσταση διατήρησης. Οι δημοσιευμένες περιγραφές δεν την εξετάζουν.
Γραφή, συντομογραφίες και το σύστημα των λειτουργικών αναγνωσμάτων
Οι δύο κύριες περιγραφές της γραφής δεν συμφωνούν. Η περιγραφή του καταλόγου τη χαρακτηρίζει μικρή «ούσταβ» (ustav), δηλαδή τη σλαβική επίσημη μεγαλογράμματη γραφή. Η μελέτη του χειρογράφου από τους Mazurov και Rodionov, που δημοσιεύθηκε το 2021 στο Bibliotekovedenie, το περιοδικό της Ρωσικής Κρατικής Βιβλιοθήκης, την περιγράφει αντίθετα ως μικρή πρώιμη ημιμεγαλογράμματη γραφή («πολούσταβ», poluustav). Οι δύο παρατηρήσεις ίσως απέχουν λιγότερο απ' όσο υποδηλώνουν οι ονομασίες τους. Το 1932 ο Mikhail Speransky, γράφοντας στο Byzantinoslavica, επισήμανε τον ασυνήθιστα μεγάλο αριθμό συντομογραφιών του κώδικα: παραλείπονται τα τελικά «γιερ», γράμματα τοποθετούνται πάνω από τη γραμμή και απαντούν συμπλέγματα όπως a+r, n+p, n+k και a+k, κανένα από τα οποία δεν κατεβαίνει ποτέ κάτω από τη γραμμή. Απέδωσε αυτή τη συμπίεση στο μικρό σχήμα και στη δίστηλη διάταξη, που στρίμωχναν τον γραφέα, σημειώνοντας παράλληλα ότι οι μεμονωμένες μορφές των γραμμάτων διατηρούσαν αυστηρά μεγαλογράμματο και εν μέρει αρχαΐζοντα χαρακτήρα.
Το φ. 95 το επιβεβαιώνει. Τα όρθια, χωριστά σχηματισμένα γράμματα πατούν σε σταθερή βασική γραμμή, ενώ γράμματα τοποθετημένα πάνω από τη γραμμή, κάτω από «τίτλα» (το σλαβικό σημείο συντομογραφίας), επανέρχονται σε όλη την έκταση και των δύο στηλών, εξοικονομώντας χώρο ιδίως στα τέλη των γραμμών. Σύμφωνα με τους Mazurov και Rodionov, πλήρης παλαιογραφική μελέτη του χειρογράφου δεν έχει γίνει ακόμη. Οι ίδιοι αναφέρουν και το γλωσσολογικό πόρισμα της Marina Galchenko ότι το κείμενο δεν παρουσιάζει κανένα ίχνος της δεύτερης νοτιοσλαβικής επίδρασης. Το ίδιο το κείμενο δεν είναι ομοιογενές. Μια ομάδα ερευνητών υπό τον Anatoly Alekseev αναγνώρισε στο Κατά Ιωάννην την πρεσλαβική εκδοχή της σλαβικής μετάφρασης, που μαρτυρείται για πρώτη φορά στις αρχές του 10ου αιώνα, ενώ το Κατά Ματθαίον του ίδιου κώδικα αποδείχθηκε από τη Daria Mironova ότι ανήκει σε διαφορετική αναθεώρηση, το λεγόμενο ύστερο κείμενο.
Το βιβλίο κατασκευάστηκε για χρήση στις ακολουθίες, ως Τετραευάγγελο εφοδιασμένο με σύστημα λειτουργικών αναγνωσμάτων. Οι σημειώσεις σε κιννάβαρι στα περιθώρια και στη βάση των στηλών του φ. 95 ανήκουν, κατά πάσα πιθανότητα, σε αυτό το σύστημα και καθοδηγούν τον αναγνώστη στις λειτουργικές περικοπές μέσα στο συνεχές ευαγγελικό κείμενο.
Ελεύθερη μετάφραση
Η μετάφραση καλύπτει τις δύο στήλες κειμένου του φ. 95, το Λκ 1:1–4 στην αριστερή στήλη και το Λκ 1:5–10 στη δεξιά, η οποία διακόπτεται στη μέση του στίχου 10. Η επικεφαλίδα και οι σημειώσεις των περιθωρίων σε κιννάβαρι δεν περιλαμβάνονται.
Αριστερή στήλη: Επειδή πολλοί επιχείρησαν να συντάξουν διήγηση για τα πράγματα που έχουν πλήρως βεβαιωθεί ανάμεσά μας, όπως μας τα παρέδωσαν εκείνοι που από την αρχή έγιναν αυτόπτες μάρτυρες και υπηρέτες του λόγου, έκρινα καλό κι εγώ, αφού παρακολούθησα με ακρίβεια όλα από την αρχή, να σου τα γράψω με τη σειρά, ένδοξε Θεόφιλε, για να γνωρίσεις τη βεβαιότητα των λόγων για τους οποίους κατηχήθηκες.
Δεξιά στήλη: Τις ημέρες του Ηρώδη, βασιλιά της Ιουδαίας, υπήρχε κάποιος ιερέας ονόματι Ζαχαρίας, από την τάξη του Αβιά, και η γυναίκα του ήταν από τις θυγατέρες του Ααρών, και το όνομά της ήταν Ελισάβετ. Ήταν και οι δύο δίκαιοι ενώπιον του Θεού, πορευόμενοι άμεμπτα σε όλες τις εντολές και τα διατάγματα του Κυρίου. Και δεν είχαν παιδί, επειδή η Ελισάβετ ήταν στείρα, και ήταν και οι δύο προχωρημένοι στα χρόνια. Και ενώ εκείνος ιερουργούσε ενώπιον του Θεού κατά τη σειρά της τάξης του, σύμφωνα με τη συνήθεια της ιερατείας, του έλαχε με κλήρο να θυμιάσει, όταν μπήκε στον ναό του Κυρίου. Και όλο το πλήθος [εδώ τελειώνει η στήλη]
Ένας κώδικας της Μόσχας χρονολογημένος από τον γραφέα του
Το Ευαγγέλιο του Ζαράισκ φέρει τις δικές του χρονολογίες. Μια σημείωση σε κιννάβαρι στην κορυφή του φ. 1 καταγράφει ότι η εργασία άρχισε στις 2 Φεβρουαρίου, ημέρα της εορτής της Υπαπαντής του Κυρίου, και συνεχίζει περιγράφοντας την εορτή, τον Χριστό βρέφος που φέρθηκε στον ναό την τεσσαρακοστή ημέρα και τον υποδέχθηκε ο Συμεών (Λκ 2:22–35), πριν σταματήσει στη μέση της φράσης. Το κολοφώνιο του γραφέα στα φ. 214v–215 δοξάζει τον πανεπόπτη και πανάγαθο Θεό, που δίνει τέλος σε κάθε έργο που αρχίζει στο όνομά Του, και αναφέρει ότι το Ευαγγέλιο ολοκληρώθηκε στις 10 Ιουνίου, ημέρα μνήμης του ιερομάρτυρα Τιμοθέου, Επισκόπου Προύσης, το έτος 6909, δηλαδή το 1401. Αν οι δύο σημειώσεις αναφέρονται στο ίδιο έτος, η αντιγραφή ολόκληρου του βιβλίου διήρκεσε λίγο περισσότερο από τέσσερις μήνες.
Ο τόπος παραγωγής έχει αποτελέσει αντικείμενο διαφωνίας. Ο Aleksandr Nekrasov, στο βιβλίο του του 1924 για το Νόβγκοροντ και την τέχνη του, θεώρησε το χειρόγραφο νοβγκοροντιανό, αργότερα όμως, στην επισκόπησή του για την παλαιορωσική εικαστική τέχνη (1937), το χαρακτήρισε αναμφίβολα μοσχοβίτικο. Ο Nikolai Durnovo υποστήριξε ότι, όπως φαίνεται, γράφτηκε στο ίδιο το Ζαράισκ. Τοπικοί ιστορικοί υιοθέτησαν την ιδέα και έκαναν λόγο για ένα εργαστήριο αντιγραφής στο Ζαράισκ, υπόθεση που οι Mazurov και Rodionov απορρίπτουν λόγω έλλειψης οποιασδήποτε τεκμηρίωσης. Ο Gerold Vzdornov, στο σώμα του 1980 με τα χειρόγραφα της βορειοανατολικής Ρως, κατέταξε τον κώδικα στα μοσχοβίτικα βιβλία του τέλους του 14ου και των αρχών του 15ου αιώνα, και η ένδειξη «Μόσχα» σε αγκύλες στον κατάλογο αντανακλά την ίδια άποψη. Ο Viktor Lazarev αναφέρθηκε στο χειρόγραφο στις μελέτες του για τον Θεοφάνη τον Έλληνα και τη σχολή του, και η Olga Popova δημοσίευσε τρεις από τις μικρογραφίες του στο έργο της για τη ρωσική ζωγραφική του βιβλίου.
Ζωγραφισμένες με τέμπερα και χρυσό, οι τέσσερις προσωπογραφίες των Ευαγγελιστών έχουν εξεταστεί και ως προς τη διάταξή τους. Η Engelina Smirnova συγκατέλεξε το Ευαγγέλιο του Ζαράισκ στους παλαιορωσικούς κώδικες με «κατοπτρικές» απεικονίσεις των Ευαγγελιστών, με δύο μορφές στραμμένες προς τα δεξιά και δύο προς τα αριστερά, και πρότεινε ως πιθανές πηγές του σχήματος τους Ευαγγελιστές της Ωραίας Πύλης, τα ζωγραφισμένα λοφία των κτιστών ναών ή τα επίθετα ελάσματα των καλυμμάτων Ευαγγελίων.
Από το ιερό του Αγίου Νικολάου του Ζαράισκ στη συλλογή Ρουμιάντσεφ
Το 1825 ο αρχαιογράφος Konstantin Kalaidovich αγόρασε το χειρόγραφο για λογαριασμό του κόμη Ρουμιάντσεφ από τον Κοζμά Αβέριν (Kozma Averin, 1799–1849), έμπορο του Ζαράισκ, παλαιόπιστο, συλλέκτη νομισμάτων, χειρογράφων και παλαιοτύπων και, από το 1823, αντεπιστέλλον μέλος της Εταιρείας Ιστορίας και Ρωσικών Αρχαιοτήτων της Μόσχας. Ο Kalaidovich είχε ήδη αναφερθεί στον κώδικα στη μελέτη του για τον Ιωάννη τον Έξαρχο της Βουλγαρίας, που δημοσιεύθηκε το 1824, και ο Aleksandr Vostokov τον κατέγραψε ως αρ. CXVIII στην περιγραφή του 1842 των ρωσικών και σλαβικών χειρογράφων του Μουσείου Ρουμιάντσεφ. Η κατοχή από έναν συλλέκτη του Ζαράισκ λέει λίγα για την προέλευση. Ο Αβέριν είχε στην κατοχή του και το Ευαγγέλιο Σιμόνοφ του 1270, του οποίου οι σημειώσεις το συνδέουν με το Νόβγκοροντ.
Οι Mazurov και Rodionov έχουν ανασυνθέσει μια μακρύτερη τοπική ιστορία του βιβλίου. Αφετηρία τους είναι ένα σχέδιο του 17ου αιώνα στο φ. 156v, που δείχνει έναν γραφέα με φόντο έναν ναό. Πάνω από αυτό ξύστηκε μια επιγραφή σε επισεσυρμένη γραφή, από την οποία σώζονται μόνο λίγες λέξεις που κατονομάζουν έναν άγιο ιεράρχη ως γρήγορο βοηθό. Οι δύο ερευνητές διαβάζουν αυτό το επίθετο ως αναφορά στον Άγιο Νικόλαο και τον ναό ως τον ναό του Αγίου Νικολάου στο Ζαράισκ. Ένα απογραφικό βιβλίο της πόλης, που συντάχθηκε το 1625, περιγράφει στην Αγία Τράπεζα του παρεκκλησίου της Αγίας Παρασκευής, στον ξύλινο ναό του Αγίου Νικολάου «στην πλατεία», ένα χειρόγραφο Ευαγγέλιο με χάλκινο εσταυρωμένο χωρίς Ευαγγελιστές και κάλυμμα από κόκκινο σατέν. Η περιγραφή του καταλόγου καταγράφει υπολείμματα κόκκινου μεταξιού στο επάνω σανίδι της στάχωσης, που ο Vzdornov παρατηρούσε ακόμη γύρω στο 1980 και που σήμερα δεν εντοπίζονται πια. Οι Mazurov και Rodionov προσθέτουν ότι δύο μικρά σκούρα σημάδια στο πάνω και στο κάτω μέρος του κέντρου του επάνω σανιδιού ίσως δείχνουν τα καρφιά ενός εσταυρωμένου.
Σύμφωνα με αυτή την ανάγνωση, ο κώδικας ήταν αναθηματική δωρεά στον ναό που φύλασσε τη θαυματουργή εικόνα του Αγίου Νικολάου του Ζαράισκ (Nikola Zarazsky), σε μια εποχή που, όπως δείχνει η αρχαιολογία, το Ζαράισκ δεν ήταν ακόμη πόλη. Απέκτησε αυτή την ιδιότητα μόνο με την κατασκευή του κρεμλίνου του το 1528–1531. Οι συγγραφείς συνδέουν τη δωρεά είτε με τις επαφές Μόσχας–Ριαζάν το 1401, ανάμεσα στις οποίες και ένας πριγκιπικός γάμος εκείνη την άνοιξη, είτε με τη μοσχοβίτικη εκστρατεία που έληξε με τη μάχη στον Σμιάντβα τον Ιούνιο του 1408. Όταν ο ναός αφιερώθηκε εκ νέου στα Θεοφάνεια, στα τέλη του 17ου αιώνα, το σκευοφυλάκιό του πέρασε στον λίθινο καθεδρικό ναό του Αγίου Νικολάου, και κατά πάσα πιθανότητα από τον κλήρο αυτού του καθεδρικού ναού απέκτησε ο Αβέριν το βιβλίο. Ολόκληρη η αλληλουχία παραμένει υπόθεση, προσεκτικά δομημένη από απογραφές, επιγραφές και τη στάχωση, και δεν έχει ελεγχθεί με πλήρη κωδικολογική μελέτη.
Μεταγενέστεροι αναγνώστες άφησαν τα δικά τους ίχνη. Στο αναρίθμητο φ. 1v, χέρια του 17ου αιώνα έγραψαν μια σύντομη προσευχή προς τον Χριστό, τις λέξεις «Βασιλιάς Σαούλ, Βασιλιάς Δαβίδ» και μια γραμμή που αρχίζει με το όνομα του Ιωάννη του Θεολόγου. Ένα χέρι του 19ου αιώνα πρόσθεσε ότι το Ευαγγέλιο χρονολογείται από το 6909 (1401). Ένα φύλλο, το φ. 57, είναι χάρτινη αντικατάσταση του 18ου ή του 19ου αιώνα, και τα ξύλινα σανίδια της στάχωσης έχουν φθαρεί ως τη γυαλάδα κατά μήκος της ράχης.
