Σλαβική Τέχνη

Χρονικό του Γεωργίου Αμαρτωλού: Μιχαήλ του Τβερ και Ξένια

Στην πρόσθια όψη του υποποδίου του Χριστού, με γράμματα που εύκολα ξεφεύγουν από το βλέμμα, ένας ζωγράφος αυτοαποκαλείται «ο πολυαμάρτητος δούλος του Θεού Προκόπι» (Prokopii). Η υπογραφή του ανήκει στην προμετωπίδα του φύλλου 17v του αντιγράφου του Τβερ του Χρονικού του Γεωργίου Αμαρτωλού, ενός εικονογραφημένου περγαμηνού κώδικα που φυλάσσεται σήμερα στη Ρωσική Κρατική Βιβλιοθήκη στη Μόσχα (f. 173/I, αρ. 100). Η μικρογραφία εικονίζει τον Χριστό ένθρονο κάτω από τριπλή τοξοστοιχία. Εκατέρωθεν στέκονται δύο δεόμενοι, τους οποίους οι επιγραφές ονομάζουν Mikhail και Oksiniia: είναι ο πρίγκιπας Μιχαήλ Γιαροσλάβιτς του Τβερ και η μητέρα του, η πριγκίπισσα Ξένια. Στην απέναντι σελίδα, στο φύλλο 18, εμφανίζεται ως συγγραφέας ο ίδιος ο χρονογράφος, ο μοναχός Γεώργιος. Οι δύο σελίδες ανοίγουν ένα χειρόγραφο που αποδίδεται συνήθως στο Τβερ και το οποίο οι ερευνητές έχουν χρονολογήσει σε ένα φάσμα που εκτείνεται από τα τελευταία χρόνια του 13ου έως το πρώτο μισό του 14ου αιώνα.

Ο Χριστός ένθρονος κάτω από την τριπλή τοξοστοιχία

Ο Χριστός καταλαμβάνει το κεντρικό άνοιγμα, το πλατύτερο από τα τρία. Κάθεται μετωπικά σε ευρύ θρόνο, με πράσινο προσκέφαλο που απλώνεται πίσω του, και τα γυμνά του πόδια πατούν σε κόκκινο υποπόδιο διάσπαρτο με μικρά κίτρινα κοσμήματα. Το δεξί χέρι υψώνεται μπροστά στο στήθος σε χειρονομία ευλογίας. Με το αριστερό κρατεί Ευαγγέλιο, ανοιχτό προς τον θεατή. Το σκουροπράσινο ιμάτιο πέφτει από τον αριστερό ώμο, διασχίζει τα γόνατα και καταλήγει σε μια μακριά, ανήσυχη άκρη που συστρέφεται κάτω από την κάτω ακμή του βιβλίου. Από κάτω, ο χιτώνας είναι ροδοκόκκινος, με τις πτυχώσεις του δηλωμένες με ανοιχτότερες πινελιές. Στο ιμάτιο τα φώτα αποδίδονται με λεπτές λευκές γραμμές που ακολουθούν την πτυχολογία και διακόπτονται στα γόνατα. Σταυροφόρο φωτοστέφανο σε ώχρα και κόκκινο περιβάλλει την κεφαλή. Το πρόσωπο, πλαισιωμένο από μακριά σκούρα μαλλιά και πυκνή γενειάδα, πλάθεται με θερμούς σαρκικούς τόνους και συγκρατείται από σταθερά σκούρα περιγράμματα.

Προμετωπίδα του Χρονικού του Γεωργίου Αμαρτωλού: ο Χριστός ένθρονος με ανοιχτό Ευαγγέλιο ανάμεσα στον πρίγκιπα Μιχαήλ Γιαροσλάβιτς του Τβερ και τη μητέρα του Ξένια, κάτω από τρία τόξα και έναν τρουλαίο ναό
Φύλλο 17v του αντιγράφου του Τβερ του Χρονικού του Γεωργίου Αμαρτωλού, μεμβράνη, τέλη 13ου – α΄ μισό 14ου αιώνα (η χρονολόγηση συζητείται). Ρωσική Κρατική Βιβλιοθήκη, f. 173/I, αρ. 100. Ο ζωγράφος Προκόπι υπέγραψε στην πρόσθια όψη του υποποδίου του Χριστού.

Η τοξοστοιχία στηρίζεται σε λεπτούς κίονες με κιονόκρανα. Οι αρχιβόλτοι είναι βαμμένοι σκουροπράσινοι, με λευκό διάκοσμο, και τα πλευρικά ανοίγματα είναι αισθητά στενότερα από το κεντρικό. Πάνω από τα τόξα τρέχει οδοντωτό στηθαίο, από το οποίο κρέμονται μικρά κόκκινα ημικυκλικά μοτίβα. Ακόμη ψηλότερα, τρία στοιχεία επίστεψης υψώνονται πάνω στον κάμπο της ώχρας: στο κέντρο ένας σκούρος τρούλος σε τύμπανο και στα πλάγια δύο απότομες πυραμιδοειδείς στέγες πάνω από μικρά τετράγωνα κτίσματα. Κόκκινο περιθώριο περικλείει ολόκληρη τη σελίδα.

Η επιφάνεια έχει υποστεί φθορές. Απώλειες χρώματος διακόπτουν μεγάλο μέρος του κάμπου, ένα μικρό κενό έχει ανοίξει στο κεντρικό άνοιγμα, πάνω αριστερά από το φωτοστέφανο, και μια σκούρα ρωγμή διατρέχει το κόκκινο υποπόδιο. Η μορφή της Ξένιας είναι η πιο φθαρμένη: το πρόσωπό της έχει σκουρύνει σε σημείο που σχεδόν δεν διακρίνεται. Οι απώλειες αυτές έχουν σημασία, επειδή η μικρογραφία τροποποιήθηκε και κατά τη διάρκεια της εκτέλεσής της. Η συντήρηση και η τεχνική μελέτη των δύο προμετωπίδων, που δημοσίευσε η G. Z. Bykova το 1991, ανέσυραν ίχνη αυτού του πρωιμότερου σταδίου, για τα οποία γίνεται λόγος παρακάτω.

Ο καθεδρικός ναός του Τβερ ή η Επουράνια Ιερουσαλήμ;

Το κτίσμα πίσω από τις μορφές διαβάζεται συνήθως ως τρίκλιτος ναός με τρεις τρούλους διαφορετικού σχήματος. Αρκετοί ερευνητές, ανάμεσά τους η O. I. Podobedova και ο G. V. Popov, το θεώρησαν συμβατική απεικόνιση του καθεδρικού ναού του Σωτήρος στο Τβερ. Τον ναό αυτόν ίδρυσε το 1285 ο Μιχαήλ μαζί με τη μητέρα του και τον επίσκοπο Συμεών, και ήταν ο πρώτος λίθινος ναός που οικοδομήθηκε στη βορειοανατολική Ρως μετά τη μογγολική εισβολή. Με αυτή την ανάγνωση, το σκηνικό ανακαλεί την κτητορική πράξη των δύο μορφών που στέκονται ενώπιον του Χριστού.

Το λήμμα για τον Μιχαήλ στην Ορθόδοξη Εγκυκλοπαίδεια προκρίνει μια άλλη ερμηνευτική γραμμή, που ανάγεται στον D. V. Ainalov και υιοθετήθηκε αργότερα από τον Frank Kämpfer. Σύμφωνα με αυτήν, η αρχιτεκτονική είναι συμβολική εικόνα της Βασιλείας των Ουρανών και της Επουράνιας Ιερουσαλήμ. Σε αυτή την περίπτωση, το ανοιχτόχρωμο παραπέτασμα που σηκώνεται στο άνοιγμα πάνω από τον Μιχαήλ θα δήλωνε τις ανοιγμένες πύλες του παραδείσου, μέσα από τις οποίες ο Χριστός υπόσχεται τη σωτηρία στους ευσεβείς πρίγκιπες. Οι Ρώσοι μικρογράφοι επανήλθαν περισσότερες από μία φορές σε συμβολική αρχιτεκτονική αυτού του είδους. Έναν αιώνα αργότερα, το Ωρολόγιο του 1423 ανοίγει με μια μικρογραφία ναού φορτισμένη με νόημα σε κάθε της λεπτομέρεια.

Ο Μιχαήλ Γιαροσλάβιτς και η Ξένια ως δεόμενοι

Ο Μιχαήλ στέκεται στο αριστερό άνοιγμα, στα δεξιά του Χριστού, στραμμένος κατά τα τρία τέταρτα προς τον θρόνο. Το αριστερό του χέρι, εκείνο που βρίσκεται πλησιέστερα στο κέντρο, υψώνεται με την παλάμη ανοιχτή προς τον Χριστό, ενώ το δεξί ακουμπά στο στήθος. Είναι ασκεπής, με ψηλό μέτωπο, αραιωμένα μαλλιά, κοντή γενειάδα και μουστάκι. Φορεί πράσινο χιτώνα με φαρδιά ταινία στο κάτω άκρο και κόκκινο μανδύα, το πριγκιπικό «κόρζνο» (τον μανδύα των πριγκίπων της Ρως), που πέφτει από τους ώμους. Το φαρδύ ανοιχτόχρωμο περιλαίμιο με τις σκούρες κηλίδες έχει ταυτιστεί με επωμίδα από ερμίνα, και ο μανδύας ίσως ήταν γουνοφόδρατος.

Δεν ανήκουν όλα αυτά στο αρχικό σχέδιο. Γύρω από την κεφαλή του πρίγκιπα σώζονται ίχνη ενός ξυσμένου φωτοστεφάνου, το οποίο καλύπτεται εν μέρει από την επιγραφή με το όνομά του. Μια οριζόντια γραμμή στο μέτωπο ίσως είναι στενό διάδημα, και η ακτινογραφία δείχνει κάτι σαν το περίγραμμα σκούφου ή στέμματος. Φωτοστέφανο είχε κάποτε και η γυναικεία μορφή. Τα κατάλοιπα αυτά υποδηλώνουν ότι ο ζωγράφος άλλαξε το σχέδιό του στη διάρκεια της εργασίας, εν μέρει για να αναδείξει τα προσωπικά χαρακτηριστικά του πρίγκιπα, πάνω απ’ όλα την αραίωση των μαλλιών στο μέτωπο, που οι μεταγενέστερες εικόνες του Τβερ θα διατηρούσαν ως αναγνωρίσιμο γνώρισμά του. Η Bykova θεώρησε το αρχικό φωτοστέφανο ένδειξη ότι ο Μιχαήλ τιμήθηκε ως άγιος πολύ σύντομα μετά τον θάνατό του στην Ορδή το 1318. Το λήμμα του καταλόγου για το χειρόγραφο δίνει ως χρονολογίες του τα έτη 1272–1319, ενώ η Εγκυκλοπαίδεια τοποθετεί τη γέννησή του το 1271/72 και τον θάνατό του στις 22 Νοεμβρίου 1318.

Η Ξένια στέκεται στο δεξί άνοιγμα, στραμμένη προς τον θρόνο. Ανοιχτόχρωμο κάλυμμα σκεπάζει την κεφαλή και τους ώμους της πάνω από σκούρο κόκκινο μανδύα, και ό,τι απομένει από τη χειρονομία δέησής της κατευθύνεται προς τον Χριστό. Ο Popov διάβασε το κάλυμμα της κεφαλής της ως μοναχικό κουκούλιο και συμπέρανε ότι ζωγραφίστηκε μετά τον θάνατό της, τον οποίο οι πηγές τοποθετούν το 1312 ή το 1313. Το λήμμα της Εγκυκλοπαίδειας αντιτείνει ότι τα ενδύματά της δεν στηρίζουν αυτή την άποψη και ότι η επιγραφή δίνει το κοσμικό της όνομα. Η Ξένια είχε επίσης πολιτικό ρόλο: μετά τον θάνατο του συζύγου της, Γιαροσλάβ, κυβέρνησε το πριγκιπάτο όσο ο Μιχαήλ ήταν ανήλικος.

Οι δύο δεόμενοι είναι πολύ μικρότεροι από τον Χριστό. Ο Μιχαήλ δεν φορεί πριγκιπικό σκούφο, και καμία από τις δύο μορφές δεν προσφέρει βιβλίο. Τα στοιχεία αυτά συνδέουν τη μικρογραφία με την προσωπογραφία της περιόδου μετά τη μογγολική κατάκτηση, όπου η προσφορά του δωρητή υποχωρεί μπροστά στην προσευχή και την ταπείνωση. Η Εγκυκλοπαίδεια παραβάλλει τον ασκεπή πρίγκιπα του Πσκοφ Ντόβμοντ στην εικόνα της Θεοτόκου της Μονής Μιρόζ. Επειδή δεν προσφέρεται κώδικας, είναι πιθανό ο Μιχαήλ να παρέλαβε το χειρόγραφο και όχι να το παρήγγειλε. Η ενδυμασία έχει επίσης σχολιαστεί από ειδικούς στην ιστορία της ένδυσης. Ο N. D. Protasov διέκρινε στα ενδύματα του Μιχαήλ παλαιοβουλγαρικά στοιχεία, και ο Krastyu Miyatev αμφισβήτησε το συμπέρασμα αυτό λίγο αργότερα.

Οι επιγραφές και ο ζωγράφος Προκόπι

Οι μορφές κατονομάζονται με τις πιο λιτές διατυπώσεις: με το συντομογραφημένο IC XC για τον Χριστό και απλώς Mikhail και Oksiniia για τις δύο μορφές του Τβερ, γραμμένα στο πάνω μέρος των ανοιγμάτων τους. Οι δύο επιγραφές δεν είναι σύγχρονες μεταξύ τους. Το όνομα του πρίγκιπα είτε είναι σύγχρονο με τη ζωγραφική είτε προστέθηκε κατά την επεξεργασία της, ενώ το όνομα της πριγκίπισσας έχει τοποθετηθεί στο γύρισμα από τον 14ο στον 15ο αιώνα.

Το ανοιχτό βιβλίο στα χέρια του Χριστού φέρει τα λόγια «Εγώ ειμι το φως του κόσμου» (Ιω. 8:12). Στη βάση του τυμπάνου του κεντρικού τρούλου υπάρχει και μια ακόμη επιγραφή σε «ούσταβ» (την κυριλλική μεγαλογράμματη γραφή) πολύ μικρών γραμμάτων, την οποία ο κατάλογος καταγράφει μόνο ως σύντομο απόσπασμα.

Και ύστερα είναι ο Προκόπι.

Η υπογραφή του στο υποπόδιο διακόπτεται μετά το όνομα, και το υπόλοιπο έχει χαθεί. Το 1926 ο Iurii Olsufiev τον εξέτασε μαζί με τον Σίμωνα Ουσακόφ σε μια μελέτη για τις νατουραλιστικές τάσεις στην αγιογραφία. Δύο χρόνια αργότερα ο Olsufiev επανήλθε στην απόδοση των φώτων σε μνημεία της πρώην συλλογής της Λαύρας της Αγίας Τριάδας και του Αγίου Σεργίου. Τα λεπτά λευκά φώτα στο ιμάτιο του Χριστού είναι ακριβώς το είδος των τεκμηρίων στα οποία στηρίζεται μια τέτοια μελέτη.

Ελεύθερη μετάφραση

ІС ХС: Ιησούς Χριστός.

МИХАИЛЬ: Μιχαήλ.

ОКСИНИЯ: Oksiniia (Ξένια).

мног[о] грешный рабъ б(ожи)и Прокопи[и]…: Ο πολυαμάρτητος δούλος του Θεού Προκόπι… (το υπόλοιπο της υπογραφής έχει χαθεί).

Το ευαγγελικό κείμενο: «Εγώ ειμι το φως του κόσμου. Ο ακολουθών εμοί ου μη περιπατήση εν τη σκοτία, αλλ’ έξει το φως της ζωής» (Ιω. 8:12).

Η χρονολόγηση του Χρονικού του Γεωργίου Αμαρτωλού του Τβερ

Το χειρόγραφο δεν φέρει χρονολογία, και οι προτάσεις κινούνται σε μεγάλο εύρος. Ο P. M. Stroev το τοποθέτησε στις αρχές του 15ου αιώνα. Ο N. N. Durnovo το απέδωσε αρχικά στον 12ο αιώνα, χρονολόγηση που ο κατάλογος σημειώνει με θαυμαστικό, και αργότερα στον 13ο. Ένας προκαταρκτικός συλλογικός κατάλογος ρωσικών χειρογράφων πρότεινε από τα τέλη του 13ου (με ερωτηματικό) έως τις αρχές του 14ου αιώνα, καθώς και τον 14ο αιώνα. Με παλαιογραφικά κριτήρια ο κώδικας τοποθετείται συνήθως στις αρχές, στο πρώτο τρίτο ή στο πρώτο μισό του 14ου αιώνα.

Οι περισσότερες απόπειρες να περιοριστεί το χρονικό αυτό εύρος ξεκινούν από την προμετωπίδα:

  • Ainalov: αντιγραφή και εικονογράφηση όχι αργότερα από το 1294, έτος κατά το οποίο ο Μιχαήλ νυμφεύθηκε την Άννα, που τιμήθηκε αργότερα ως Αγία Άννα του Κασίν. Αυτό θα εξηγούσε την παρουσία της μητέρας του δίπλα του. Ωστόσο, ο πρίγκιπας που εικονίζεται εδώ, γενειοφόρος και με αραιωμένα μαλλιά, δύσκολα μοιάζει με νέο άνδρα λίγο πάνω από τα είκοσι.
  • Podobedova και Kämpfer: μεταξύ 1304 και 1307.
  • G. I. Vzdornov και Popov: μνημόσυνο βιβλίο, που έγινε μετά τον θάνατο του Μιχαήλ το 1318 και πριν από την καταστροφή του Τβερ το 1327.
  • E. S. Smirnova: τέλη του 13ου αιώνα, με τεχνοτροπικά κριτήρια.
  • H. N. Lohvyn: απέδωσε τη γραφή και τη διακόσμηση του πρώτου μέρους του χειρογράφου στο Κίεβο, μεταξύ 1285 και 1299. Ο κατάλογος σημειώνει ότι δεν προσκομίζει τεκμήρια γι’ αυτό.

Σταθμίζοντας τις απόψεις αυτές, το λήμμα της Ορθόδοξης Εγκυκλοπαίδειας καταλήγει σε ένα ευρύ διάστημα, από τα τέλη του 13ου αιώνα έως τις πρώτες δεκαετίες του 14ου. Δεν αποκλείει την εκτέλεση μετά τον θάνατο του Μιχαήλ. pravenc.ru

Η σύζευξη ενός πρίγκιπα με τη μητέρα του ίσως έχει και λογοτεχνική πηγή. Όπως συνοψίζει το λεξικό των λογίων της παλαιάς Ρως του Οίκου Πούσκιν, το χρονικό του Γεωργίου είναι έργο του 9ου αιώνα, μεταφρασμένο στα σλαβονικά. Αφηγείται την παγκόσμια ιστορία από τη Δημιουργία έως το 842, και η αφήγησή του κλείνει με τη βασιλεία του αυτοκράτορα Μιχαήλ Γ΄ και της μητέρας του Θεοδώρας. Πίσω από τη σύνθεση του Τβερ ίσως βρισκόταν μια βυζαντινή προμετωπίδα με αυτό το αυτοκρατορικό ζεύγος. Κάτι τέτοιο θα βοηθούσε να εξηγηθούν τα φωτοστέφανα και η μεταγενέστερη αφαίρεσή τους. Η θέση του Popov για ένα χαμένο πρωτότυπο από το Βλαντίμιρ υποδεικνύει έναν ακόμη πιθανό ενδιάμεσο κρίκο.

Γραφή, εικονογράφηση και μεταγενέστερα χέρια στον κώδικα του Τβερ

Το Χρονικό του Γεωργίου Αμαρτωλού του Τβερ είναι γραμμένο σε περγαμηνή, σε σχήμα in folio, με διαστάσεις 29,0 × 22,2 εκ. Αριθμεί 273 φύλλα με κείμενο σε δύο στήλες σε ούσταβ, και λείπουν τόσο η αρχή όσο και το τέλος του. Τα αρχικά, οι επικεφαλίδες και τα κεφαλαία γράμματα είναι γραμμένα με κιννάβαρι. Η στάχωση, από σανίδες ντυμένες με δέρμα, χρονολογείται στον 16ο αιώνα.

Εκτός από τις δύο προμετωπίδες, το κείμενο συνοδεύεται από 127 εικόνες. Οι ερευνητές τις έχουν μελετήσει για τη σχέση τους με τα βυζαντινά εικονογραφημένα χρονικά, ζήτημα που έθεσε ο Kurt Weitzmann το 1944 και ανέπτυξε η Podobedova το 1971. Η μελέτη του Christopher Walter του 1975 για την ανύψωση στην ασπίδα στη βυζαντινή εικονογραφία περιλαμβάνει και τις εικόνες του Τβερ. Η ίδια τελετή εμφανίζεται και στον Σκυλίτζη της Μαδρίτης. Ιστορικοί του οπλισμού, με πρώτο τον A. N. Kirpichnikov, έχουν χρησιμοποιήσει τις μικρογραφίες ως τεκμήρια για την πανοπλία. Από την πλευρά του κειμένου, ο P. A. Syrku υποστήριξε ότι το ρωσικό αντίγραφο έγινε από βουλγαρικό πρωτότυπο.

Και οι μεταγενέστεροι αναγνώστες άφησαν τα δικά τους ίχνη. Σχέδια και σκαριφήματα ανθρώπινων μορφών από διάφορες εποχές εμφανίζονται σε περισσότερα από δώδεκα φύλλα, μεταξύ των οποίων δύο σκηνές συμποσίου στο φύλλο 152v. Σύντομα σημειώματα σε μικρό ούσταβ είναι διάσπαρτα στα περιθώρια. Ένα αναφέρει πρίγκιπα με το όνομα Βλαδίμηρος Αντρέεβιτς, ένα άλλο, στο φύλλο 238, κάποιον πρίγκιπα Βλαδίμηρο. Το πιο αξιομνημόνευτο είναι ένα απόφθεγμα του 14ου αιώνα στο κάτω μέρος του φύλλου 174, που ο κατάλογος παραθέτει ως аще ти ключить оум(е)р(е)ти, то оумри, а друга не выдаи: «Αν σου τύχει να πεθάνεις, τότε πέθανε, αλλά τον φίλο σου μην τον παραδώσεις». Ο Popov ανέφερε επίσης ένα αχνό σημείωμα προσευχής και δωρεάς στο φύλλο 265v.

Από τη Λαύρα της Αγίας Τριάδας και του Αγίου Σεργίου στη Ρωσική Κρατική Βιβλιοθήκη

Το χειρόγραφο δεν περιλαμβάνεται στην απογραφή του 1642 της Μονής της Αγίας Τριάδας και του Αγίου Σεργίου. Πότε και πώς πέρασε στη βιβλιοθήκη της Λαύρας δεν είναι γνωστό, αν και ο S. I. Kochetov τοποθέτησε την είσοδό του μεταξύ 1642 και 1723. Το 1747 μεταφέρθηκε, μαζί με μέρος της συλλογής της Λαύρας, στη βιβλιοθήκη του Θεολογικού Σεμιναρίου της Αγίας Τριάδας. Μετά το 1814 πέρασε στη Θεολογική Ακαδημία της Μόσχας, της οποίας την ταξιθετική ένδειξη, MDA 100, έφερε για μεγάλο διάστημα.

Από το 1920 η βιβλιοθήκη της Ακαδημίας ανήκε στο παράρτημα του Σεργκίεφ της βιβλιοθήκης του Κρατικού Μουσείου Ρουμιάντσεφ. Μεταξύ 1921 και 1931 το χρονικό εκτέθηκε σε έκθεση παλαιών χειρογράφων στο Μουσείο του Σεργκίεφ, που στεγαζόταν στην πρώην Λαύρα. Από την έκθεση αυτή πέρασε στην Κρατική Βιβλιοθήκη «Λένιν», σήμερα Ρωσική Κρατική Βιβλιοθήκη, στις 11 Μαρτίου 1931.