Η Θεοτόκος Βρεφοκρατούσα ανάμεσα στους Αγίους Θεόδωρο και Γεώργιο, Σινά
| Η Θεοτόκος ένθρονη με τον Χριστό ανάμεσα στους Αγίους Θεόδωρο και Γεώργιο, εγκαυστική σε ξύλο, δεύτερο μισό του 6ου αιώνα. Ιερά Μονή Αγίας Αικατερίνης, Σινά. |
Η Θεοτόκος Βρεφοκρατούσα ανάμεσα στους Αγίους Θεόδωρο και Γεώργιο είναι εγκαυστική εικόνα σε ξύλινο πίνακα, που φυλάσσεται στην Ιερά Μονή Αγίας Αικατερίνης του Σινά και χρονολογείται στο δεύτερο μισό του 6ου αιώνα. Για φορητή εικόνα, οι διαστάσεις της είναι μεγάλες: 68,5 εκ. ύψος και 49,7 εκ. πλάτος. Η παρουσίαση του Smarthistory, που συνοδεύεται από βίντεο γυρισμένο όταν ο πίνακας είχε δανειστεί στη Νέα Υόρκη, δίνει πλάτος 49,5 εκ. Τέσσερις μορφές καταλαμβάνουν τα δύο κάτω τρίτα της επιφάνειας: η Θεοτόκος, καθισμένη σε θρόνο με τον Χριστό στα γόνατα, και δύο άγιοι με αυλική ενδυμασία, που στέκονται εκατέρωθεν και έχουν ταυτιστεί με τον Θεόδωρο τον Στρατηλάτη και τον Γεώργιο. Πίσω από τον θρόνο δύο αρχάγγελοι υψώνουν το κεφάλι προς το χέρι του Θεού, απ' όπου μια δέσμη φωτός πέφτει πάνω στην Παναγία. Το Μητροπολιτικό Μουσείο την κατατάσσει ανάμεσα στις αρχαιότερες εικόνες που σώζονται οπουδήποτε.
Άγνωστος ο ζωγράφος, άγνωστη και η αρχική θέση του πίνακα μέσα στη Μονή. Η ίδια όμως η εικόνα μιλά με σπάνια ευγλωττία. Τρεις διαφορετικούς τρόπους αποδόσεως της ανθρώπινης μορφής χωρά ένας και μόνο πίνακας, και τις διαφορές αυτές μπορεί κανείς να τις διαβάσει ως διάκριση ανάμεσα σε διαφορετικούς τρόπους της ιερής παρουσίας. Από την ποικιλία αυτή εξηγείται, εν μέρει, η κεντρική θέση της εικόνας στις συζητήσεις για την πρώιμη αγιογραφία πριν από την Εικονομαχία.
Μια σύνθεση σε τρεις ζώνες
Η διάταξη είναι, σε γενικές γραμμές, συμμετρική. Τον κεντρικό άξονα τον καταλαμβάνει ο θρόνος, οι δύο άγιοι κλείνουν τη σύνθεση στα πλάγια, ενώ οι αρχάγγελοι γεμίζουν, στην επάνω ζώνη, τον χώρο ανάμεσα στα φωτοστέφανα. Στο βάθος, πίσω απ' όλους, απλώνεται ένας τοίχος που σχηματίζει κάτι σαν κόγχη. Η επάνω απόληξή του σημαδεύεται και στις δύο γωνίες από επίχρυσο γείσο πάνω από σκουρόχρωμη ταινία, στεφανωμένο με μικρά χρυσά ακρωτήρια. Σχεδόν ως την κορυφή του πίνακα υψώνεται ο τοίχος, έτσι ώστε τα κεφάλια των αρχαγγέλων να βρίσκονται στο ύψος του γείσου και ο ουρανός από πάνω να περιορίζεται σε μια στενή λωρίδα. Στη μέση της λωρίδας αυτής, εν μέρει χαμένο κατά μήκος της επάνω παρυφής, ένα χέρι απλώνεται προς τα κάτω. Από κάτω του ένας ωχρός κώνος φωτός, με πλεχτές ίνες ώχρας για περίγραμμα, κατεβαίνει ανάμεσα στους αρχαγγέλους προς το φωτοστέφανο της Θεοτόκου.
Τρία επίπεδα πραγματικότητας διαδέχονται το ένα το άλλο, από κάτω προς τα πάνω. Έδαφος κάτω από τα πόδια τους έχουν μόνο οι άγιοι, μια ζώνη λαδοκαφετιάς γης. Η Θεοτόκος ακουμπά τα πόδια της σε υποπόδιο κοσμημένο με πολύτιμους λίθους και μένει έτσι ελαφρώς αποσπασμένη από αυτήν. Οι αρχάγγελοι δεν πατούν πουθενά. Ανήκουν στη ζώνη του τοίχου και του φωτός. Την ίδια τάξη επαναλαμβάνουν τα φωτοστέφανα: της Θεοτόκου, του Βρέφους και των δύο αγίων είναι συμπαγείς χρυσοί δίσκοι με σκούρο περίγραμμα, ενώ των αρχαγγέλων, ωχρά και σχεδόν διάφανα, μόλις ξεχωρίζουν από τον τοίχο πίσω τους.
Η Θεοτόκος ένθρονη με τον Χριστό
Επίχρυσος ο θρόνος, με σειρές από λευκές χάντρες κατά μήκος των ορθοστατών του, που αποδίδουν μαργαριτάρια. Κοντά στην κάτω δεξιά γωνία του, από την πλευρά του θεατή, ένας πράσινος λίθος είναι ενσωματωμένος στο πλαίσιο. Δίπλα στο σώμα της Θεοτόκου διακρίνεται ένα κόκκινο προσκέφαλο, και το φαρδύ υποπόδιο κάτω από αυτήν φέρει ταινία από μαργαριτάρια και σκουρόχρωμο ένθετο διάκοσμο. Κάτω από το στρίφωμα του ενδύματός της προβάλλει ένα κόκκινο υπόδημα. Κατά το Μητροπολιτικό Μουσείο, τόσο ο πολύτιμος θρόνος όσο και τα κόκκινα υποδήματα ανήκουν στη γλώσσα της αυτοκρατορικής εικονογραφίας. Η Μήτηρ του Θεού παρουσιάζεται εδώ με τις μορφές του αυλικού τελετουργικού.
Το μαφόριό της, βαθύ ιώδες που σχεδόν μαυρίζει, πλησιάζει τον τόνο του πορφυρίτη, ενώ στις άκρες, γύρω από το πρόσωπο, φαίνεται ένα λευκό μαντήλι. Ο σκούρος χρωματισμός μετριάζει το πλάσιμο, αν και οι πτυχές παραμένουν ορατές πάνω στα γόνατα και ανάμεσα στα πόδια. Το ένδυμα σχηματίζει μια πλατιά σιλουέτα, σε αντίθεση με τα σώματα των αγίων, πολύ πιο καθαρά αρθρωμένα. Το κεφάλι της είναι στραμμένο μετωπικά, τα μάτια όμως κοιτούν στο πλάι και δεν συναντούν το βλέμμα του θεατή. Με το δεξί χέρι ακουμπά το δεξί μπράτσο του Βρέφους. Το αριστερό περνά κάτω από τα πόδια του και το στηρίζει από κάτω.
Ευθυτενής κάθεται ο Χριστός στην αγκαλιά της, ντυμένος με ένδυμα χρυσής ώχρας, του οποίου τις πτυχές τονίζουν ανοιχτότερες πινελιές, ώστε το ύφασμα να μοιάζει φωτεινό πάνω στην επιφάνεια του πίνακα. Το ένα γυμνό πόδι προεξέχει προς τα αριστερά του θεατή. Παιδικό το πρόσωπο, στρογγυλό και τρυφερό, πλαισιωμένο από κοκκινωπές μπούκλες. Μαζί με το σκούρο μαφόριο, οι φωτεινές πινελιές στο ένδυμα του Βρέφους προσδίδουν στην κεντρική ομάδα ιδιαίτερη παρουσία: οι μορφές μοιράζονται τον ίδιο ζωγραφικό χώρο με τους άνδρες που τις πλαισιώνουν, οι διαφορές όμως στην απόδοσή τους υποδηλώνουν μια άλλη τάξη υπάρξεως.
Οι Άγιοι Θεόδωρος και Γεώργιος με αυλική ενδυμασία
Επιγραφές με ονόματα δεν διαβάζονται πάνω στη ζωγραφική επιφάνεια, οπότε η ταύτιση των δύο αγίων με τον Θεόδωρο τον Στρατηλάτη και τον Γεώργιο στηρίζεται στην επιστημονική παράδοση που έχει διαμορφωθεί γύρω από την εικόνα. Τα καθιερωμένα ονόματα εξαρτώνται, επομένως, από την ερμηνεία και όχι από κάποια σωζόμενη επιγραφή μέσα στην παράσταση. Οι δύο άνδρες είναι ντυμένοι με τον ίδιο τρόπο, και η ενδυμασία τους αποτελεί μία από τις ακριβέστερες μαρτυρίες για την εποχή του πίνακα. Καθένας φορά μακριά χλαμύδα, πιασμένη στον δεξιό ώμο με πολύτιμη πόρπη από την οποία κρέμονται μικρά κοσμήματα. Στο μπροστινό μέρος κάθε μανδύα ένα σκουρόχρωμο ορθογώνιο ταβλίο φέρει χρυσό μοτίβο από κύκλους. Από κάτω, χιτώνας με σκούρα, διακοσμημένα μανικέτια. Λευκές κάλτσες καλύπτουν τα πόδια τους, και φορούν μαύρα υποδήματα δεμένα με λευκούς ιμάντες. Το Μητροπολιτικό Μουσείο χαρακτηρίζει την ενδυμασία αυτή στρατιωτική. Η χλαμύδα και το ταβλίο ανήκουν, ωστόσο, και στο λεξιλόγιο της αυλικής ενδυμασίας. Και οι δύο αναγνώσεις ταιριάζουν σε ένα ένδυμα που ανήκε στην τελετουργική ζωή του παλατιού και το φορούσαν εξίσου φρουροί και αξιωματούχοι.
Κάθε άγιος κρατά μπροστά στο στήθος, με το δεξί χέρι, έναν χρυσό σταυρό σε μακρύ κοντάρι. Το Μητροπολιτικό Μουσείο τους ερμηνεύει ως σταυρούς μαρτυρίου, και ως τέτοιοι αποτελούν τα κύρια διακριτικά που δίνει ο ζωγράφος στις δύο μορφές. Τη στρατιωτική τους ιδιότητα τη δηλώνει η τελετουργική ενδυμασία, χωρίς όπλα ή πανοπλία.
Δύο επιδερμίδες, δύο ιδιοσυγκρασίες
Μέσα σε αυτή την ομοιόμορφη ενδυμασία ο ζωγράφος ξεχωρίζει έντονα τους δύο άνδρες. Ο Θεόδωρος, αριστερά του θεατή, έχει πυκνή σκούρα γενειάδα και κοντά σκούρα μαλλιά, το δε πρόσωπό του είναι βαθυκάστανο. Λευκή η χλαμύδα του, με αχνά ανοιχτόχρωμα κυκλικά μοτίβα, και ένας κόκκινος χιτώνας φαίνεται στο μανίκι και στο πλάι. Ο Γεώργιος, δεξιά του θεατή, νέος και αγένειος, έχει χλωμό πρόσωπο, ροδισμένα μάγουλα και πλήθος κοκκινόξανθες μπούκλες. Ροζ η δική του χλαμύδα, με δικτυωτό από κόκκινους ρόμβους και ροζέτες. Κάτω από το ταβλίο, κοντά στο ισχίο, μια καφετιά φθαρμένη περιοχή διακόπτει το μοτίβο.
Τα μάτια των αγίων κοιτούν κατευθείαν μπροστά. Μεγάλα, σκούρα, σταθερά - μέσα από αυτά φθάνει ο πίνακας ως τον θεατή, αφού και η Θεοτόκος και το Βρέφος στρέφουν αλλού το βλέμμα. Τα σώματα κρατιούνται σε αυστηρή μετωπικότητα, οι μανδύες όμως πέφτουν σε μακριές, σκόπιμα τονισμένες κάθετες πτυχές, που δίνουν βάρος και όγκο στις μορφές από κάτω. Οι αντίθετοι τόνοι της σάρκας ξεχωρίζουν ακόμη περισσότερο τα δύο πρόσωπα. Έτσι υπογραμμίζεται η σωματική πραγματικότητα των αγίων, παρά την ιερατική ακινησία που τους συνδέει με τα ψηφιδωτά του Αγίου Δημητρίου της Θεσσαλονίκης, του 7ου αιώνα.
Οι αρχάγγελοι και το χέρι του Θεού
Με εντελώς διαφορετικό τρόπο είναι ζωγραφισμένοι οι αρχάγγελοι. Φορούν λευκά, τα πρόσωπά τους είναι χλωμά και τα χαρακτηριστικά τους χτίζονται με πλατιές, ελεύθερες πινελιές που αφήνουν ορατά τα ίχνη του χρωστήρα. Κοκκινοκάστανες μπούκλες πλαισιώνουν και τα δύο κεφάλια. Ο καθένας κρατά μακρύ χρυσό ραβδί, το σκήπτρο του αγγελικού παραστάτη, που περνά διαγώνια πίσω από τα φωτοστέφανα των αγίων. Γκριζόλευκες φτερούγες ανοίγονται πίσω τους πάνω στον τοίχο. Γερμένα προς τα πίσω, τα κεφάλια τους στρέφονται ψηλά, προς το χέρι στην κορυφή του πίνακα, και το βλέμμα τους οδηγεί το μάτι του θεατή στην ίδια διαδρομή με τη δέσμη του φωτός.
Η εντύπωση είναι σχεδόν οπτασίας. Εκεί όπου οι άγιοι είναι συμπαγείς και η Θεοτόκος τυλίγεται σε σκούρα πτυχώματα, οι αρχάγγελοι μοιάζουν πλασμένοι από φως και αέρα, και τα διάφανα φωτοστέφανά τους μόλις που τους χωρίζουν από το βάθος. Η κίνηση της συνθέσεως, από τους γήινους αγίους, μέσω της ένθρονης Θεοτόκου, ως τους αγγέλους και το θείο χέρι, μεταφέρεται λοιπόν όχι λιγότερο από την αλλαγή της ζωγραφικής αποδόσεως απ' ό,τι από τη διάταξη των μορφών.
Η εγκαυστική τεχνική και η χρονολόγηση
Ο πίνακας είναι ζωγραφισμένος με την εγκαυστική, τεχνική που δεσμεύει τη χρωστική ουσία σε κερί. Το μέσο αυτό επέτρεψε στον ζωγράφο να διαφοροποιήσει σημαντικά την επιφάνεια. Τα πρόσωπα των αγγέλων στρώνονται με ανοιχτές, ρευστές πινελιές, τα χαρακτηριστικά των αγίων πλάθονται πυκνότερα, και τα φωτίσματα στο ένδυμα του Βρέφους σπάνε τον ωχρό χρωματισμό του σε φωτεινότερα περάσματα. Το εύρος αυτό μπορεί να νοηθεί ως σκόπιμη διαφοροποίηση των μορφών μέσα σε μία σύνθεση. Αν στον πίνακα εργάστηκαν περισσότεροι από έναν ζωγράφοι, η υφολογική ποικιλία από μόνη της δεν αρκεί για να το αποδείξει.
Η εικόνα χρονολογείται εδώ στο δεύτερο μισό του 6ου αιώνα. Στην ίδια περίοδο την τοποθετεί και το κείμενο της εκθέσεως του Μητροπολιτικού Μουσείου, που προτείνει την Κωνσταντινούπολη ως πιθανό τόπο κατασκευής. Ο εντοπισμός αυτός παραμένει δοκιμαστικός, και η επεξηγηματική πινακίδα του Μουσείου δεν κατονομάζει κάποιο εργαστήριο. Η ίδια πινακίδα διατυπώνει μια συγκρατημένη υπόθεση για το πώς έφθασε η εικόνα στη Μονή: ίσως να ήταν δωρεά του αυτοκράτορα Ιουστινιανού, την εποχή που οχύρωσε τον χώρο και τον προίκισε με ναό, στα χρόνια 548–565. Πρόκειται για ενδεχόμενο, και ως ενδεχόμενο το παρουσιάζει το Μουσείο.
Η σύγκριση με τα ψηφιδωτά του Αγίου Δημητρίου της Θεσσαλονίκης, που ανήκουν στον 7ο αιώνα, αφορά την ακίνητη, μετωπική παρουσίαση των αγίων. Προσφέρει ένα υφολογικό παράλληλο, χωρίς να μεταβάλλει τη χρονολόγηση στον 6ο αιώνα που ακολουθείται εδώ. Άλλες δημοσιευμένες μελέτες δέχονται χρονολόγηση που φθάνει ως τις αρχές του 7ου αιώνα.
Ο πίνακας και η κατάστασή του
Το υπόστρωμα είναι ξύλινος πίνακας, με το ξύλο γυμνό κατά μήκος των άκρων. Στενές λωρίδες περιβάλλουν το ζωγραφικό πεδίο, η δε κάτω παρυφή είναι φθαρμένη και οδοντωτή. Μια κάθετη ρωγμή διατρέχει ολόκληρο το ύψος του πίνακα, λίγο δεξιά από το κέντρο, όπως τον βλέπει ο θεατής. Περνά δίπλα από το φωτοστέφανο της Θεοτόκου, κατεβαίνει από τη δεξιά πλευρά του θρόνου και διασχίζει το υποπόδιο. Λεπτές ρωγμές απλώνονται σε όλη τη ζωγραφική επιφάνεια, και εδώ κι εκεί υπάρχουν μικρές απώλειες. Η παράσταση πάντως παραμένει ευανάγνωστη από άκρη σε άκρη, μαζί και τα πρόσωπα, που συγκαταλέγονται στα πιο λεπτά σημεία της εικόνας.
Ο πίνακας ανήκει στην Ιερά Μονή Αγίας Αικατερίνης, η συλλογή της οποίας εκτείνεται από εγκαυστικά έργα αυτής της πρώιμης περιόδου έως μεταγενέστερους πίνακες, όπως το εξάπτυχο του Σινά, από τα μέσα του 14ου αιώνα. Το 2023 και το 2024 η εικόνα δανείστηκε στην έκθεση «Africa & Byzantium», που παρουσιάστηκε στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης της Νέας Υόρκης και στη συνέχεια στο Μουσείο Τέχνης του Κλίβελαντ, ως προσωρινός δανεισμός της Μονής. Με την ευκαιρία αυτή το Μητροπολιτικό Μουσείο σημείωσε ότι παραστάσεις του είδους διατήρησαν τη δημοτικότητά τους επί αιώνες σε μια ευρεία περιοχή, από την Κωνσταντινούπολη ως την Αιθιοπία.