Βυζαντινή Τέχνη

Ο Άγιος Δημήτριος με τέσσερις κληρικούς: ψηφιδωτό της βασιλικής της Θεσσαλονίκης

Ψηφιδωτό του αγίου Δημητρίου με τέσσερις κληρικούς στη Θεσσαλονίκη, με χαμένα τα τρία κεντρικά πρόσωπα και σωζόμενους τους δύο εξωτερικούς κληρικούς
Ο άγιος Δημήτριος με τέσσερις κληρικούς στη βασιλική του Αγίου Δημητρίου Θεσσαλονίκης· δύο επίσκοποι, ένας διάκονος και ένας πρεσβύτερος.

Το ψηφιδωτό που είναι γνωστό ως Ο Άγιος Δημήτριος με τέσσερις κληρικούς σώζεται στη βασιλική του Αγίου Δημητρίου στη Θεσσαλονίκη, στον στενό τοίχο ανάμεσα στο τρίβηλο και στο δυτικό άκρο του βόρειου εσωτερικού κιονοστοιχίου, κοντά στον τάφο του Λουκά Σπαντούνη. Ανήκει στο αξιοσημείωτο σύνολο των αναθηματικών ψηφιδωτών που συνδέονται με τον πολιούχο της πόλης. Η παράσταση διαβάζεται συνεπώς μέσα σε λατρευτικό πλαίσιο, το οποίο διαμορφώνεται από την εγγύτητα προς τη λατρεία του αγίου και από την εκπροσώπηση του κλήρου. Τέσσερις εκκλησιαστικοί περιβάλλουν τον Δημήτριο: δύο επίσκοποι αμέσως δίπλα του, ένας διάκονος στο αριστερό άκρο και ένας πρεσβύτερος στο δεξί. Η ίδια η βασιλική τοποθετεί την παράσταση σε ευρεία χρονολογική περίοδο ανάμεσα στον 5ο και στον 7ο αιώνα, αν και οι επιστημονικές προτάσεις έχουν φτάσει και ώς τον 8ο αιώνα.

Μεγάλο μέρος της σύνθεσης σώζεται ως φθαρμένη επιφάνεια. Τα κεφάλια του αγίου Δημητρίου και των δύο επισκόπων έχουν χαθεί, μαζί με εκτενείς περιοχές στο κάτω μέρος της ομάδας. Ωστόσο, από τις ψηφίδες που απομένουν, η δομή της εικόνας μπορεί ακόμη να ανασυντεθεί με ασυνήθιστη σαφήνεια. Η ίδια η βασιλική, της οποίας τα σωζόμενα ψηφιδωτά η UNESCO κατατάσσει ανάμεσα στα σημαντικότερα έργα της παλαιοχριστιανικής τέχνης, διατηρεί υλικό από διαδοχικές φάσεις της μακράς ιστορίας της.

Ο Άγιος Δημήτριος με τέσσερις κληρικούς: αξίωμα και σύνθεση

Πέντε όρθιες μορφές γεμίζουν το πάνελ σχεδόν από άκρη σε άκρη. Ο άγιος Δημήτριος καταλαμβάνει το κέντρο, τοποθετημένος ελαφρά πίσω από τους δύο επισκόπους. Αν και το πρόσωπό του έχει χαθεί ολοσχερώς, ο σωζόμενος κυκλικός φωτοστέφανος σημαίνει την ιερή του ιδιότητα, ενώ η πλούσια κοσμημένη χλαμύδα με το ταβλίον της καθορίζει τον τελετουργικό χαρακτήρα της ενδυμασίας του. Τα χέρια του απλώνονται πλάγια· οι παλάμες του ακουμπούν στους ώμους των επισκόπων δίπλα του. Παρόμοια κίνηση εμφανίζεται στο ψηφιδωτό του αγίου Δημητρίου με τους Κτίτορες αλλού στη βασιλική, όπου η σωματική εγγύτητα εκφράζει την προνομιακή σχέση του μάρτυρα με τα πρόσωπα που τίθενται υπό την προστασία του.

Οι δύο επίσκοποι, των οποίων τα κεφάλια λείπουν σήμερα, αναγνωρίζονται από τα ωμοφόριά τους, πλατιά επισκοπικά άμφια που κατεβαίνουν εμφανώς πάνω από το άνω μέρος του σώματος. Μεγάλα ωχρά κενά διακόπτουν έτσι την καρδιά της σύνθεσης, αν και σώζεται αρκετό μέρος των ενδυμάτων ώστε ο εκκλησιαστικός τους βαθμός να είναι αναμφίβολος.

Πέρα από αυτούς, η ιεραρχία πλαταίνει. Στα αριστερά του θεατή στέκει ο διάκονος, που αναγνωρίζεται από το στιχάριο και το στενό ωράριο που περνά πάνω από τον αριστερό του ώμο. Το κοντό σκούρο γένι και τα συμπαγή χαρακτηριστικά του προσώπου του παραμένουν ακέραια. Στο αντίθετο άκρο, ένας πρεσβύτερος με λευκό γένι φορά το φελόνιο. Η επίσημη περιγραφή του Αγίου Δημητρίου με τέσσερις κληρικούς καταγράφει επίσης ότι οι εκκλησιαστικοί κρατούν Ευαγγέλια.

Η σύνθεση είναι προσεκτικά διαβαθμισμένη. Ο Δημήτριος παραμένει το σταθερό της κέντρο· η επισκοπική εξουσία πιέζει πιο κοντά σε αυτόν, ενώ ο πρεσβύτερος και ο διάκονος ολοκληρώνουν την ομάδα προς τα έξω. Δεν χρειάζεται πολύπλοκο αρχιτεκτονικό σκηνικό για να καθιερωθούν οι σχέσεις αυτές. Η θέση, το ένδυμα και η σωματική επαφή φέρουν το μεγαλύτερο μέρος του οπτικού επιχειρήματος, με τα απλωμένα χέρια του αγίου να δένουν την κεντρική ομάδα.

Παραπετάσματα, ψηφίδες και το πρόβλημα των τετράγωνων φωτοστεφάνων

Στο πάνω πεδίο κρέμεται ένα πλατύ παραπέτασμα σε κρίκους. Βαθιές πράσινες ζώνες καμπυλώνονται προς τα κάτω ανάμεσα σε ανοιχτότερα περάσματα, δημιουργώντας ένα διακοσμητικό θόλο, του οποίου ο ρυθμός συνεχίζεται πάνω από τις μορφές. Οι επαναλαμβανόμενες ημικυκλικές πτυχές του καταλαμβάνουν σχεδόν ολόκληρη την ανώτερη ζώνη, και το σωζόμενο χρώμα προσφέρει εντυπωσιακό αντίβαρο στις ωχρές απώλειες από κάτω. Ψηφίδες σε αντιθετικά πράσινο, λευκό, κόκκινο και χρυσοκίτρινο αρθρώνουν περιγράμματα, ενδύματα και μικρά διακοσμητικά μοτίβα. Η σωζόμενη επιφάνεια έχει ισχυρό γραμμικό χαρακτήρα, ιδίως στις πτυχές και στα χείλη των ρούχων· τα δύο σωζόμενα πρόσωπα, αντίθετα, διατηρούν πολύ λεπτότερες διαβαθμίσεις.

Δυσκολότερα ερμηνεύονται οι ωχρές ορθογώνιες περιοχές πίσω από τα κεφάλια των τεσσάρων κληρικών. Ο Χόντινοτ (R. F. Hoddinott) υποστήριξε ότι το σχήμα και η διάταξή τους τις καθιστούν πιθανότερο να αναπαριστούν τετράγωνους φωτοστεφάνους παρά τις επάλξεις που προτείνονται μερικές φορές για συγκρίσιμα θεσσαλονικιώτικα ψηφιδωτά. Οι τετράγωνοι φωτοστέφανοι μπορούσαν να δηλώνουν ζωντανά πρόσωπα που εικονίζονται μέσα σε ιερή σύνθεση. Η Κάθριν Μάρσενγκιλ (Katherine Marsengill) επίσης συζητά τον Άγιο Δημήτριο με τέσσερις κληρικούς ως παράδειγμα του 8ου αιώνα, όπου σύγχρονοι εκκλησιαστικοί ενώνονται οπτικά με τον Δημήτριο μέσω αυτής της συμβάσεως της προσωπογραφίας.

Μια τέτοια ερμηνεία αλλάζει σημαντικά τον χαρακτήρα του πάνελ. Οι τέσσερις άντρες μπορούν τότε να διαβαστούν ως κάτι περισσότερο από γενικοί εκπρόσωποι του κλήρου. Τα δύο σωζόμενα πρόσωπα, του έντονα διαφοροποιημένου μελαχρινού διακόνου και του ηλικιωμένου πρεσβυτέρου, έχουν τον χαρακτήρα ατομικών ομοιωμάτων. Ο Χόντινοτ τα περιέγραψε ως ζωηρές σύγχρονες προσωπογραφίες, κρίνοντας ωστόσο την εκτέλεση λιγότερο εκλεπτυσμένη από εκείνη του περίφημου πάνελ των Κτιτόρων.

Τα χαμένα πρόσωπα των τριών κεντρικών μορφών

Η σημερινή κατάσταση κυριαρχεί σε κάθε συνάντηση με τον Άγιο Δημήτριο με τέσσερις κληρικούς. Τρεις μεγάλες απώλειες αφαιρούν ακριβώς τα κεφάλια γύρω από τα οποία οργανωνόταν η αρχική ιεραρχία: του αγίου Δημητρίου στο κέντρο και των επισκόπων αμέσως δίπλα του. Οι θέσεις τους παραμένουν ευανάγνωστες μέσα από θραύσματα γραμμών των μαλλιών, τα ενδύματα, τον φωτοστέφανο του αγίου και τις άκρες του γύρω στρώματος των ψηφίδων.

Η δημοσιευμένη έρευνα θεωρεί εδώ και καιρό την καταστροφή αυτή εσκεμμένη. Ο Χόντινοτ θεώρησε ρητά ότι τα τρία κεφάλια αφαιρέθηκαν σκόπιμα, και νεότερες περιγραφές μιλούν ομοίως για κεντρικά πρόσωπα που αφαιρέθηκαν και δεν χάθηκαν από συνήθη φθορά.

Μια εξήγηση που συνδέεται κάποτε με το πάνελ υποστηρίζει ότι το υλικό που αφαιρέθηκε πάρθηκε για επαναχρησιμοποίηση σε άλλο ψηφιδωτό. Ο εσκεμμένος χαρακτήρας της επέμβασης τεκμηριώνεται καλά· ο ακριβής σκοπός της αφαίρεσης τεκμηριώνεται λιγότερο σταθερά στις πηγές που συμβουλεύτηκα εδώ. Η επαναχρησιμοποίηση των προσώπων, ή των ψηφίδων τους, διατηρείται επομένως καλύτερα ως αναφερόμενη εξήγηση και όχι ως αποδεδειγμένο γεγονός της συντήρησης.

Στην κάτω ζώνη, εκτεταμένες απώλειες διαταράσσουν περαιτέρω την αρχική συνέχεια των σωμάτων. Τα κενά αυτά τέμνουν ακανόνιστα ενδύματα και βιβλία, χωρίς να ακολουθούν τις τυπικές διαιρέσεις των όρθιων μορφών. Παρ᾽ όλα αυτά, ο Άγιος Δημήτριος με τέσσερις κληρικούς παραμένει ασυνήθιστα ευανάγνωστος, επειδή τόσα πολλά σώζονται γύρω από τα κενά: οι πλάγιοι κληρικοί, τα επισκοπικά άμφια, η διακοσμημένη ενδυμασία του Δημητρίου, το παραπέτασμα και η θεμελιώδης γεωμετρία της ομάδας.

Η χρονολόγηση του ψηφιδωτού

Η χρονολογία παραμένει ένα από τα πιο ενδιαφέροντα προβλήματα του πάνελ. Το επίσημο υλικό της βασιλικής του Αγίου Δημητρίου το τοποθετεί ευρέως ανάμεσα στον 5ο και στον 7ο αιώνα. Άλλες σύγχρονες συνόψεις έχουν προτείνει χρονολόγηση στον 5ο ή στον 6ο αιώνα. Ο Χόντινοτ, ξεκινώντας από τη σχέση του με το ψηφιδωτό των Κτιτόρων, τον χαρακτήρα των δύο σωζόμενων προσωπογραφιών και την ερμηνεία του για τους ορθογώνιους φωτοστεφάνους, πρότεινε ότι ανήκει πιθανότατα στον 8ο αιώνα. Και η Μάρσενγκιλ το αντιμετωπίζει ως έργο του 8ου αιώνα.

Η διαφωνία αυτή είναι κατανοητή στον Άγιο Δημήτριο, όπου τα ψηφιδωτά παραγγέλθηκαν σε διαφορετικές στιγμές και δεν συνιστούσαν αρχικά ενιαίο διακοσμητικό πρόγραμμα. Η βασιλική υπέστη μεγάλη πυρκαγιά στον πρώιμο Μεσαίωνα, ανοικοδομήθηκε στη συνέχεια, γνώρισε αιώνες μετασκευών και ερημώθηκε ξανά από την πυρκαγιά της Θεσσαλονίκης το 1917. Το Υπουργείο Πολιτισμού καταγράφει ότι μόνο θραύσματα της άλλοτε εκτεταμένης εικονογραφικής διακόσμησής της σώθηκαν, αν και αυτά τα κατάλοιπα εξακολουθούν να εκπροσωπούν διαδοχικές φάσεις στην ιστορία του μνημείου.

Η θεμελιώδης επανεκτίμηση των ψηφιδωτών από τον Ρόμπιν Κόρμακ (Robin Cormack), που στηρίχθηκε εν μέρει στις πρώιμες καταγραφές του W. S. George στις αρχές του 20ού αιώνα, έδειξε πόσο πολύ η μελέτη του Αγίου Δημητρίου εξαρτάται από την παλαιά τεκμηρίωση όσο και από το σωζόμενο υλικό. Τα ψηφιδωτά που αποκαλύφθηκαν κάτω από το επίχρισμα κατά τις επισκευές του 1907–08 περιλάμβαναν έργα που χάθηκαν αργότερα το 1917, καθιστώντας τα σχέδια και τις φωτογραφίες αυτές απαραίτητα για κάθε ανασύνθεση του αρχικού συνόλου. Η μελέτη του Κόρμακ παραμένει κεντρική στην επανεκτίμηση αυτή.

Μέσα σε αυτή την περίπλοκη υλική ιστορία, ο Άγιος Δημήτριος με τέσσερις κληρικούς διατηρεί μια ιδιαίτερα αποκαλυπτική συνάντηση αγιότητας και εκκλησιαστικής προσωπογραφίας. Ο άγιος στέκει στο κέντρο ενός τακτοποιημένου κληρικού σώματος, αγγίζοντας τους επισκόπους που βρίσκονται πιο κοντά του, ενώ οι κατώτεροι βαθμοί εκτείνονται προς τα δύο άκρα. Τα δύο πρόσωπα που φαίνονται ακόμη ανήκουν σε αναγνωρίσιμα ανθρώπινα άτομα· η κεντρική ιερή εικόνα σώζεται κυρίως μέσα από την ενδυμασία, τη χειρονομία και τον φωτοστέφανο. Ακόμη και με αφαιρεμένα τα πιο προφανή σημεία ταύτισης, το σωζόμενο ψηφιδωτό καθιστά την αρχική ιεραρχία της σύνθεσης αξιοσημείωτα σαφή.

Η περιγραφή των σωζόμενων ψηφιδωτών από την ίδια τη βασιλική μπορεί να συμβουλευτεί στον επίσημο οδηγό του ναού.