Βυζαντινή Τέχνη

Σταύρωση στο εξάπτυχο του Σινά: διάχωρο του μέσου 14ου αιώνα

Με ύψος που δεν ξεπερνά τα δεκαοκτώ εκατοστά και πλάτος δεκατρία, η Σταύρωση στο εξάπτυχο του Σινά καταλαμβάνει ένα μόνο διάχωρο σε ένα από τα φύλλα της εξάπτυχης πτυσσόμενης εικόνας που φυλάσσεται στη Μονή Αγίας Αικατερίνης Σινά. Χρονολογείται στα μέσα του 14ου αιώνα. Με την πρώτη ματιά η σκηνή φαίνεται μετριόφρονη, σχεδόν συνεσταλμένη, και η θέση της ελάχιστα διορθώνει αυτή την εντύπωση, αφού το διάχωρο εντάσσεται σε ένα σύστημα άλλων πλαισιωμένων παραστάσεων, με τις οποίες οφείλει να ανταγωνιστεί για το βλέμμα. Η εγγύτερη μελέτη, στην πραγματικότητα, αλλάζει την εικόνα. Η μικρή παράσταση φέρει συγκεκριμένα γνωρίσματα που τη συνδέουν με ορισμένες τάσεις της παλαιολόγειας ζωγραφικής, τάσεις που εκφράστηκαν πρωτίστως σε περιφερειακά κέντρα παραγωγής.

Η Σταύρωση στο εξάπτυχο του Σινά, με τον Χριστό σε σκούρο σταυρό ανάμεσα στη Θεοτόκο και στον Ιωάννη τον Θεολόγο, μπροστά σε ψηλό τείχος και κάτω από τοξωτό πλαίσιο
Η Σταύρωση, διάχωρο από φύλλο του εξαπτύχου, μέσα 14ου αιώνα, 18 × 13 εκ., Μονή Αγίας Αικατερίνης Σινά.

Ο Χριστός κρέμεται σε έναν πανύψηλο, σχεδόν μαύρο σταυρό ανάμεσα στη Θεοτόκο και στον Ιωάννη τον Θεολόγο (Ιω. 19:25–27), και οι τρεις μορφές προβάλλονται μπροστά σε ψηλό τείχος, κάτω από χρυσό βάθος. Κόκκινα μεγαλογράμματα κατονομάζουν τη σκηνή και τα πρόσωπά της. Τίποτε άλλο δεν παρεμβάλλεται: ούτε στρατιώτες ούτε άγιες γυναίκες ούτε τοπίο, πέρα από ένα μικρό βραχώδες έξαρμα στη βάση του σταυρού. Τη λιτότητα αυτή την επιβάλλουν εν μέρει οι διαστάσεις του διαχώρου, προσδίδει όμως στην εικόνα και μια συμπυκνωμένη, σχεδόν εμβληματική δύναμη.

Το διάχωρο και τα πολύπτυχα του 14ου αιώνα στο Σινά

Ένα έξεργο πλαίσιο κλείνει τη σκηνή και στο επάνω μέρος υψώνεται σε ημικυκλικό τόξο. Μέσα στο τόξο εγγράφεται η επάνω κεραία του σταυρού, κι έτσι το πλαίσιο κάνει κάτι περισσότερο από το να περικλείει την εικόνα: διαμορφώνει τον σταυρό που κυριαρχεί σε αυτήν. Το σχήμα έχει ακριβή αντίστοιχα στο Σινά. Στη μονή σώζονται δύο πολύπτυχα του Δωδεκαόρτου του 14ου αιώνα, ένα εξάπτυχο και ένα τετράπτυχο, και στα δύο οι δώδεκα εορτές τοποθετούνται κάτω από τόξα σκαλισμένα σε ανάγλυφο, όπως εξηγεί το λήμμα καταλόγου του Βρετανικού Μουσείου για μια συγγενή εικόνα. Στο λήμμα αυτό, που συγκρίνει μια εικόνα εορτών του Λονδίνου με τα σύνολα του Σινά, αμφότερα τα πολύπτυχα του Σινά συνδέονται με την τέχνη της Κωνσταντινούπολης και χρονολογούνται στα μέσα ή στα τέλη του 14ου αιώνα.

Η σύνδεση αυτή δύσκολα συμβιβάζεται με μια ανάγνωση του διαχώρου της Σταύρωσης ως δείγματος παλαιολόγειων τάσεων που απαντούν κυρίως έξω από την πρωτεύουσα. Δεν χρειάζεται, ωστόσο, να εξαναγκαστούν οι δύο απόψεις σε συμφωνία. Ένα εργαστήριο μαθητευμένο σε κωνσταντινουπολίτικα πρότυπα θα μπορούσε, κατ’ αρχήν, να παραγάγει ένα σύνολο όπου μεμονωμένες σκηνές προδίδουν άλλες συνήθειες, και η μικρή Σταύρωση είναι ακριβώς το είδος της εικόνας στην οποία τέτοιες συνήθειες αναδύονται.

Εξίσου προσωρινές είναι και άλλες υποθέσεις που συνδέονται με τα πολύπτυχα αυτά του Σινά. Επειδή στη μονή σώζονται δύο τέτοια πολύπτυχα εορτών, ο τύπος θεωρήθηκε σιναϊτική παραγωγή, μολονότι το ίδιο λήμμα κρίνει τη σύνδεση πιθανώς συμπτωματική και τη θεωρία υπερβολικά εικοτολογική. Το τοξωτό σχήμα και ο κύκλος των εορτών έχουν επίσης συσχετιστεί με τα ζωγραφιστά επιστύλια τέμπλου, που συνδύαζαν και τα δύο γνωρίσματα. Αν τέτοιες φορητές, συνοπτικές εικόνες εξυπηρετούσαν λειτουργική χρήση στα παρεκκλήσια της μονής ή την ιδιωτική ευλάβεια, δεν μπορεί να κριθεί μόνο από το ίδιο το αντικείμενο.

Τρεις μορφές μπροστά σε ψηλό τείχος

Το τείχος διαιρεί την εικόνα οριζόντια. Η κάτω ζώνη του, γκριζοπράσινη και αδιαφανής, καταλήγει σε προεξέχον γείσο περίπου στο ύψος του κάτω άκρου του περιζώματος του Χριστού, ενώ πάνω από το γείσο ανοίγεται το χρυσό βάθος, πίσω από το επάνω μέρος του σώματος του Χριστού και τα κεφάλια των δύο θρηνούντων. Στην όψη του τείχους, αριστερά και δεξιά από το κάθετο στέλεχος του σταυρού, είναι ζωγραφισμένοι δύο μικροί διακοσμητικοί κόμβοι, ο καθένας περιβαλλόμενος από φυτικά και γεωμετρικά στοιχεία διατεταγμένα σε σχήμα σταυρού. Αριστερά, ανοιχτόχρωμες κάθετες ράβδοι στέκονται πάνω και κάτω από τον σκούρο κόμβο, με σπείρες σε σχήμα S εκατέρωθεν. Δεξιά, στη θέση των ράβδων, πολυεδρικές, πυραμιδοειδείς μορφές. Τα δύο μοτίβα δεν είναι πανομοιότυπα, και η παραλλαγή τα εμποδίζει να διαβαστούν ως απλή επανάληψη.

Μεγάλος, σε τόνο τόσο βαθύ που φτάνει σχεδόν στο μαύρο, ο σταυρός είναι το μόνο κυρίαρχο σύμβολο της σκηνής. Το κάθετο στέλεχός του φέρει, κάτω από το τόξο, μια κοντή επάνω σανίδα χωρίς επιγραφή. Χαμηλότερα ένα λοξό υποπόδιο δέχεται τα πόδια του Χριστού, και κάτω από αυτό το αίμα κυλά σε όλο το μήκος του στελέχους ως τον σπασμένο βράχο της βάσης. Το στέλεχος επιτελεί δομική λειτουργία όχι λιγότερο από τη συμβολική. Χωρίζει εντελώς τους δύο θρηνούντες, ώστε η Θεοτόκος και ο Ιωάννης να μη μοιράζονται ποτέ το ίδιο πεδίο του τείχους, και διαιρεί τις επιγραφές πάνω από αυτούς.

Η Θεοτόκος και ο Ιωάννης ο Θεολόγος

Η Θεοτόκος στέκεται στα αριστερά του θεατή, στραμμένη προς τον σταυρό. Το δεξί της χέρι ακουμπά στο στήθος, ενώ το αριστερό υψώνεται προς τον Υιό της, με την παλάμη ανοιχτή, σε χειρονομία που απευθύνεται σε εκείνον. Το πρόσωπό της ανυψώνεται προς τον Εσταυρωμένο. Την τυλίγει σκούρο πορφυροκάστανο μαφόριο, με τις παρυφές τονισμένες από λεπτή στικτή χρυσή γραμμή, και ένα μικρό χρυσό κόσμημα σημαδεύει το κάλυμμα πάνω από το μέτωπο. Από κάτω, ένα πράσινο ένδυμα φαίνεται στον καρπό και στις μακριές πτυχές που πέφτουν ως τα πόδια της.

Απέναντί της ο Ιωάννης γέρνει το κεφάλι και το ακουμπά στη δεξιά του παλάμη. Με το αριστερό χέρι μαζεύει την άκρη του ιματίου του, ενός μωβ-καστανού μανδύα με φαρδιές, βαριές πτυχές που διαγράφουν καμπύλη μπροστά στο σώμα και σπάνε σε καταρράκτη πτυχώσεων στο πλάι. Από κάτω διακρίνεται πράσινος χιτώνας. Είναι νέος και αγένειος, με κοντά καστανά μαλλιά, και στέκεται ανυπόδητος. Ένας νεαρός Ιωάννης, του οποίου η στάση θυμίζει την εικονογραφία της Σταύρωσης, εμφανίζεται αιώνες νωρίτερα στον τρούλο της Αγίας Σοφίας Θεσσαλονίκης, στο ψηφιδωτό της Αναλήψεως των τελών του 9ου αιώνα (Πράξ. 1:9–11). Στο διάχωρο του Σινά η χειρονομία του χεριού στο μάγουλο, μαζί με το σκυμμένο κεφάλι, σηκώνει σχεδόν ολόκληρο το βάρος της θλίψης, αφού το ίδιο το πρόσωπο μένει συγκρατημένο.

Οι δύο μορφές διαφέρουν στη στάση και στην κατεύθυνση του βλέμματος, καθώς η Θεοτόκος κοιτάζει προς τα πάνω και ο Ιωάννης προς τα κάτω, και η ασυμμετρία αυτή ζωντανεύει ό,τι αλλιώς θα μπορούσε να είναι μια αυστηρά ισορροπημένη τριάδα. Αχνοί εγχάρακτοι κύκλοι πίσω από τα δύο κεφάλια δηλώνουν τους φωτοστεφάνους.

Το σώμα του Χριστού στη Σταύρωση στο εξάπτυχο του Σινά

Λεπτομέρεια του Χριστού στον σκούρο σταυρό από τη Σταύρωση στο εξάπτυχο του Σινά, με γερμένο κεφάλι, πλασμένο κορμό και περίζωμα δεμένο στη μέση
Το καμπυλωτό σώμα του Χριστού, ο τμηματικά πλασμένος κορμός και ο φωτοστέφανος με τις κόκκινες πινελιές, λεπτομέρεια του διαχώρου της Σταύρωσης, μέσα 14ου αιώνα, Μονή Αγίας Αικατερίνης Σινά.

Η εγγύτερη εξέταση της εσταυρωμένης μορφής δείχνει πόση φροντίδα συγκέντρωσε εδώ ο ζωγράφος. Το κεφάλι γέρνει προς τον δεξιό ώμο του Χριστού, τα βλέφαρα είναι χαμηλωμένα, και τα μακριά σκούρα μαλλιά, χωρισμένα στη μέση, γλιστρούν πίσω από το κεφάλι, ενώ ένας βόστρυχος ακουμπά στον αριστερό ώμο. Γύρω από το κεφάλι ο φωτοστέφανος σχεδιάζεται με λεπτό περίγραμμα, και οι κεραίες του σταυρού του δηλώνονται με λεπτές κόκκινες πινελιές. Οι βραχίονες υψώνονται λοξά προς την οριζόντια κεραία, κάμπτονται ελαφρά από το βάρος του σώματος, και στις παλάμες το κόκκινο σημαίνει τις πληγές.

Πλασμένος με ασυνήθιστη επιμονή για τόσο μικρή μορφή, ο κορμός ορίζεται από μια καμπύλη γραμμή στο κάτω όριο του θώρακα. Οι κοιλιακοί μύες χωρίζονται σε ευδιάκριτα τμήματα, και φωτεινές πινελιές σε ανοιχτότερο σαρκόχρωμο τόνο διατρέχουν το στήθος, τους βραχίονες και την κοιλιά πάνω σε σκουρότερο λαδοκάστανο. Το σώμα δεν κρέμεται κατακόρυφα. Από το στήθος και κάτω καμπυλώνεται προς τα έξω, προς τα δεξιά του Χριστού, ώστε οι γοφοί να προεξέχουν αρκετά πέρα από τη γραμμή του στελέχους, πριν τα σκέλη στραφούν λοξά πίσω προς το υποπόδιο. Ολόκληρη η μορφή διαγράφει έτσι μια μακριά, ρηχή καμπύλη πάνω στο σκούρο ξύλο. Σκούρο και στιλπνό, το περίζωμα είναι δεμένο με κόμπο και τυλιγμένο στη μέση και πέφτει σε πτυχές ως τα γόνατα, με τη μία του άκρη να κρέμεται χαμηλότερα στη δεξιά πλευρά του Χριστού. Τα σκέλη είναι λεπτά. Τα πόδια πατούν στο υποπόδιο, και από αυτά το αίμα κατεβαίνει κατά μήκος του στελέχους.

Η αντίθεση με τους θρηνούντες είναι σκόπιμη. Τα σώματά τους χάνονται μέσα σε βαριά ενδύματα, ενώ το δικό του είναι εκτεθειμένο, καμπυλωτό και ανατομικά αρθρωμένο, και η έντονη σιλουέτα του πάνω στον σχεδόν μαύρο σταυρό κάνει τη μορφή ευανάγνωστη ακόμη και σε μικρή κλίμακα.

Επιγραφές με κόκκινα μεγαλογράμματα

Όλες οι επιγραφές είναι γραμμένες με κόκκινα μεγαλογράμματα. Ο τίτλος της σκηνής, Η ΣΤΑΥΡΩΣΙΣ (η Σταύρωση), διατρέχει το χρυσό βάθος στο επάνω μέρος και διακόπτεται από το κάθετο στέλεχος σε Η ΣΤΑΥ αριστερά και ΡΩΣΙΣ δεξιά. Κάτω από αυτόν, εκατέρωθεν του στελέχους και πάνω από την οριζόντια κεραία, βρίσκεται το συντομογραφημένο όνομα IC XC. Αριστερά, πάνω από τη Θεοτόκο, η συντομογραφία ΜΡ ΘΥ (Μήτηρ Θεού) γράφεται με σημεία βραχυγραφίας πάνω από τα γράμματα. Δεξιά, πάνω από τον Ιωάννη, η επιγραφή διαβάζεται Ο ΑΓ(ΙΟΣ) ΙΩ(ΑΝΝΗΣ) Ο ΘΕΟΛΟΓΟΣ, με το γάμμα του ΑΓ(ΙΟΣ) υπερυψωμένο πάνω από τη γραμμή. Στις μορφές των γραμμάτων περιλαμβάνονται το μηνοειδές σίγμα, γραμμένο ως C, και ένα στρογγυλό ωμέγα. Το προσωνύμιο Θεολόγος ταυτίζει τον νεαρό θρηνούντα με τον ευαγγελιστή Ιωάννη, και με τον ίδιο χαρακτηρισμό κατονομάζεται εκείνος σε μεταγενέστερες φορητές εικόνες, όπως σε μια εικόνα του 17ου αιώνα από την Κωνσταντινούπολη.

Η διάταξη των γραμμάτων ακολουθεί την αρχιτεκτονική της σύνθεσης. Ο τίτλος, διαιρεμένος από το στέλεχος, διαβάζεται κατά πλάτος του σταυρού, ενώ τα ονόματα των θρηνούντων βρίσκονται στο ίδιο ύψος πάνω από τα κεφάλια τους, ευθυγραμμισμένα με την επάνω ζώνη του χρυσού βάθους και σε σαφή απόσταση από το τείχος.

Κατάσταση διατήρησης

Η εικόνα έχει υποστεί φθορές. Μια μακριά κάθετη ρωγμή κατεβαίνει από λίγο κάτω από το περίζωμα, ελαφρώς αριστερά από το στέλεχος, ως το κάτω άκρο, και κατά μήκος της η ζωγραφική επιφάνεια έχει αποσπαστεί, αφήνοντας ορατή τη λευκή προετοιμασία. Ακόμη βαρύτερες είναι οι απώλειες στην κάτω ζώνη της παράστασης, όπου το έδαφος κάτω από τις μορφές είναι εκτεταμένα αποτριμμένο και αποφολιδωμένο. Μικρότερες απώλειες εντοπίζονται κοντά στα πόδια της Θεοτόκου. Το επίχρυσο πλαίσιο παρουσιάζει ρωγμές και φθορά, ιδίως στο επάνω μέρος και επάνω δεξιά. Πουθενά η φθορά δεν φτάνει στα πρόσωπα ή στο σώμα του Χριστού, και οι κύριες γραμμές της σύνθεσης, οι επιγραφές και το πλάσιμο των τριών μορφών παραμένουν καθαρά ευανάγνωστα.

Ένα αρχαϊκό πρότυπο με παλαιολόγεια γνωρίσματα

Όπως συμβαίνει συχνά με τις εικόνες του Σινά, η σύνθεση ακολουθεί ένα αρχαϊκό πρότυπο, ένα βυζαντινό εικονογραφικό σχήμα παγιωμένο από τον 11ο αιώνα και εξής. Η αναγωγή της σκηνής σε τρεις μορφές, η μετωπική διάταξη του σταυρού και η καθαρή συμμετρία των θρηνούντων ανήκουν όλα σε αυτή την παλαιότερη φόρμουλα. Ό,τι προσθέτει ο ζωγράφος βρίσκεται αλλού: στην έντονη καμπύλη του σώματος του Χριστού, στο τμηματικό πλάσιμο του κορμού, στο υψωμένο πρόσωπο της Θεοτόκου και στις βαριές, σπασμένες πτυχές του ιματίου του Ιωάννη. Αυτά είναι τα στοιχεία που συνδέουν το διάχωρο με συγκεκριμένα ρεύματα της παλαιολόγειας ζωγραφικής.

Πού πρέπει να εντοπιστούν τα ρεύματα αυτά, εκεί βρίσκεται το άλυτο πρόβλημα. Η ερμηνεία που συνοδεύει το διάχωρο του Σινά τα τοποθετεί κυρίως σε περιφερειακά κέντρα, ενώ η βιβλιογραφία για τα δύο πολύπτυχα των εορτών τα συνδέει με την τέχνη της Κωνσταντινούπολης. Χρήσιμο σημείο σύγκρισης για την παραγωγή της πρωτεύουσας τον ίδιο αιώνα αποτελεί η Σταύρωση της Βάρνας, εικόνα που κατατάσσεται στα παλαιολόγεια αριστουργήματα του δεύτερου μισού του 14ου αιώνα, χρονολογείται μεταξύ 1367 και 1396 και συνδέεται με την Κωνσταντινούπολη από τον εκδότη της. Δίπλα σε τέτοια έργα, η μικρή εικόνα του Σινά θέτει ένα ερώτημα στο οποίο τα δικά της τεκμήρια δεν μπορούν να απαντήσουν πλήρως: σε ποιο βαθμό ένας ζωγράφος που εργαζόταν μέσα σε ένα αρχαϊκό και ευρέως διαδεδομένο σχήμα μπορούσε να αφομοιώσει το εκφραστικό λεξιλόγιο της παλαιολόγειας περιόδου, και από ποιο κέντρο έφτασε ως εκείνον το λεξιλόγιο αυτό.