Ιωάννης ο Θεολόγος: εικόνα του 17ου αιώνα από την Κωνσταντινούπολη
Η γραφίδα μένει υψωμένη πάνω από το ανοιχτό βιβλίο, ενώ ο Ιωάννης ο Θεολόγος στρέφει το κεφάλι προς την πάνω αριστερή γωνία της εικόνας. Η φορητή αυτή εικόνα του 17ου αιώνα, που προέρχεται από την Κωνσταντινούπολη και βρίσκεται σήμερα σε ιδιωτική συλλογή, παρουσιάζει τον Ευαγγελιστή ως ηλικιωμένο συγγραφέα την ώρα που δέχεται έμπνευση. Η πλατιά μορφή του καταλαμβάνει σχεδόν ολόκληρο το ζωγραφισμένο πεδίο. Πάνω στο χρυσό βάθος, ο σκούρος χιτώνας και ο σβησμένος ροδαλός μανδύας στήνουν μεγάλες, άνισες επιφάνειες χρώματος, ενώ οι ανοιχτές σελίδες του Ευαγγελίου συγκεντρώνονται κάτω δεξιά.
Ο ζωγράφος είναι άγνωστος. Ο ιδιαίτερος χαρακτήρας του Ιωάννη του Θεολόγου βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό στη σχέση ανάμεσα στον ογκώδη κορμό και στο κεκλιμένο κεφάλι, η προσεκτική έκφραση του οποίου διακόπτει την κατά τα άλλα ήρεμη διάταξη των ενδυμάτων.
Ο Ιωάννης ο Θεολόγος ως εμπνευσμένος ευαγγελιστής
Ο Ιωάννης κρατά το ανοιχτό Ευαγγέλιο στο αριστερό χέρι και μια λεπτή γραφίδα στο υψωμένο δεξί. Ο πήχης διασχίζει λοξά το σώμα και μεταφέρει την κίνηση του σκούρου μανικιού προς τον ανοιχτότερο μανδύα. Η γραφίδα απέχει από τη σελίδα: η σύνθεση αποτυπώνει μια παύση στη γραφή, κατά την οποία η προσοχή του Ευαγγελιστή στρέφεται προς τα πάνω. Πάνω αριστερά, λεπτές ερυθρές ακτίνες εκτείνονται από ένα σκούρο τμήμα στη γωνία. Η σύζευξή τους με το στραμμένο κεφάλι υποδηλώνει την ουράνια προέλευση της έμπνευσής του.
Αν και οι ώμοι του Ιωάννη του Θεολόγου απλώνονται πλατιά πάνω στην εικόνα, το πρόσωπο εμφανίζεται σε τρία τέταρτα. Το ψηλό, ακάλυπτο μέτωπο σημαδεύεται από λεπτές καμπύλες γραμμές· τα τοξωτά φρύδια και τα έντονα περιγεγραμμένα μάτια ορίζουν το βλέμμα. Συγκρατημένα φωτίσματα διαρθρώνουν τη μύτη και τη σάρκα κάτω από τα μάτια. Γκρίζες τρίχες φαίνονται μέσα στο πυκνό σκούρο γένι, που κατεβαίνει πάνω από τον λαιμό και κρύβει εν μέρει το ντεκολτέ.
Η έκφραση εξαρτάται από μικρές προσαρμογές μέσα σε έναν σταθερά καθιερωμένο φυσιογνωμικό τύπο. Το στόμα είναι κλειστό, τα μάτια προσεκτικά. Το μεγαλύτερο μέρος της δράσης το αναλαμβάνει το στρεφόμενο κεφάλι, ενώ το σώμα μένει συγκριτικά ακίνητο κάτω από το περιβάλλον ένδυμα.
Γύρω από το κεφάλι του Ιωάννη του Θεολόγου απλώνεται πλατύς κυκλικός φωτοστέφανος. Τα ομόκεντρα όριά του και τα επαναλαμβανόμενα διακοσμητικά αποτυπώματα διακρίνονται ακόμη πάνω στο χρυσό, ιδίως από πάνω και δεξιά. Ο φωτοστέφανος προσφέρει σταθερό κυκλικό σχήμα γύρω από το κεκλιμένο πρόσωπο, ενώ η πάνω γωνία εισάγει μια κατευθυντική κίνηση που τον διασχίζει.
Το Ευαγγέλιο και οι ελληνικές επιγραφές
Δεξιά από το κεφάλι, η κόκκινη επιγραφή ταυτίζει τον Ιωάννη τον Θεολόγο ως «Ο ΘΕΟΛΟΓΟΣ». Τα γράμματα είναι στενά και σφιχτά τοποθετημένα. Άλλα γράμματα της ταύτισης σώζονται στην απέναντι πλευρά, όπου απώλειες διακόπτουν το χρυσό πεδίο.
Το βιβλίο φέρει άλλη μορφή γραφής. Σκούρα γράμματα σε σύντομες γραμμές καλύπτουν και τις δύο ανοιχτές σελίδες, παρουσιάζοντας το κείμενο ως αναπόσπαστο τμήμα της ταυτότητας του Ευαγγελιστή. Οι αρχικές λέξεις, «Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος», δηλώνουν την αρχή του Τετάρτου Ευαγγελίου: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος» (Ιω. 1:1). Το χωρίο ταυτίζει το κείμενο που εικονίζεται στον κώδικα και συνδέει την προσωπογραφία του συγγραφέα με το Ευαγγέλιο του θείου Λόγου.
Η τοποθέτηση επηρεάζει και τον τρόπο με τον οποίο συναντά κανείς τον Ιωάννη τον Θεολόγο. Ο άγιος κοιτά μακριά από τις σελίδες, ενώ το βιβλίο ανοίγει προς τον θεατή. Η αριστερή σελίδα είναι φωτεινότερη και πιο πλήρως εκτεθειμένη· η δεξιά βυθίζεται στη σκιά δίπλα στα δάχτυλα που το στηρίζουν. Ένα ερυθρωπό εξώφυλλο και μια σκούρα κάτω ακμή δίνουν υπόσταση στον τόμο. Στο εξωτερικό του περιθώριο, το χέρι κυρτώνει γύρω από την άκρη του βιβλίου.
Μέσα στο ίδιο εικαστικό πεδίο, η ταυτίζουσα επιγραφή και το κείμενο του Ευαγγελίου επιτελούν ξεχωριστούς ρόλους. Η μία ονομάζει τον άγιο· το άλλο παρουσιάζει το έργο του κάτω από την αιωρούμενη γραφίδα.
Χρώμα, ιματισμός και η σωζόμενη επιφάνεια
Ο μανδύας απλώνεται και στους δύο ώμους και κατεβαίνει σε πλατιά ροδόχρωμη έκταση στα δεξιά. Μακριά περιγράμματα ορίζουν την εξωτερική πτώση του, ενώ πιο σύντομες γωνιώδεις πινελιές σπάζουν το ύφασμα κοντά στο στήθος και στον πήχη. Στην αντίθετη πλευρά, ο γαλαζοπράσινος χιτώνας είναι αρκετά σκούρος, ώστε οι εσωτερικές του πτυχές να φαίνονται λιγότερο άμεσα. Λεπτές ανοιχτότερες γραμμές αναδύονται μέσα σε αυτή την περιοχή, ακολουθώντας την κάμψη του μανικιού.
Χρυσόχρωμες ταινίες δίνουν μορφή στον λαιμό και στο πάνω μέρος του βραχίονα. Ο στενός τους διάκοσμος εισάγει μια διαφορετική κλίμακα λεπτομέρειας στο ένδυμα, ανάμεσα στις πλατιές μάζες του υφάσματος και στο λεπτότερο σχέδιο του προσώπου. Ο Ιωάννης ο Θεολόγος διατηρεί σημαντικό σωματικό βάρος, αν και οι πτυχές συχνά καταλήγουν σε γραμμικά σχέδια πάνω στην επιφάνεια του ενδύματος. Η επεξεργασία συμφωνεί με τη συνεχιζόμενη βυζαντινή εικαστική παράδοση μέσα στη μεταβυζαντινή ζωγραφική του 17ου αιώνα, αν και μια ακριβέστερη απόδοση σε εργαστήριο θα απαιτούσε συγκριτικά ή τεκμηριωτικά δεδομένα.
Η Κωνσταντινούπολη αποτελεί τον καταγεγραμμένο τόπο προέλευσης της εικόνας. Το αρχικό της περιβάλλον και η παραγγελία της παραμένουν ακαθόριστα.
Η φθορά κατανέμεται άνισα στην επιφάνεια. Ακανόνιστες απώλειες διαταράσσουν το χρυσό πιο ορατά αριστερά από το κεφάλι, ενώ λεπτές ρωγμές και αποξέσεις διασχίζουν τα ενδύματα. Το πιο συνεχές χρυσό στα δεξιά αφήνει τον τίτλο του Ιωάννη του Θεολόγου καθαρά απομονωμένο. Κατά μήκος της κάτω άκρης, μια στενή χρυσή λωρίδα χωρίζει τη ζωγραφισμένη μορφή από το σκούρο ερυθρωπό περιθώριο που ακολουθεί το ελαφρά ακανόνιστο περίγραμμα της σανίδας.
