Σλαβική Τέχνη

Ο Σωτήρας με το Πύρινο Βλέμμα (Spas Yaroe Oko) στο Κρεμλίνο της Μόσχας

Εικόνα του Σωτήρα με το Πύρινο Βλέμμα: κεφαλή και ώμοι του Χριστού με σμιγμένα φρύδια, μεγάλα καρφωμένα μάτια και σκούρα μαλλιά σε φθαρμένο ανοιχτόχρωμο βάθος
Ο Σωτήρας με το Πύρινο Βλέμμα (Spas Yaroe Oko), αυγοτέμπερα σε ξύλο με ύφασμα και γέσσο, μέσα 14ου αιώνα, Μόσχα. Μουσεία του Κρεμλίνου της Μόσχας, Ж-128.

Με την κεφαλή και τους ώμους μόνο, πάνω σε ανοιχτόχρωμο, βαριά φθαρμένο βάθος, ο Σωτήρας με το Πύρινο Βλέμμα γεμίζει σχεδόν ολόκληρο το πλάτος του πίνακά του. Από τη ρίζα των μαλλιών ως το γένι, το πρόσωπο μόνο του πιάνει περίπου το μισό ύψος. Γνωστή στα ρωσικά ως Spas Yaroe Oko, η εικόνα ανήκει στα Μουσεία του Κρεμλίνου της Μόσχας (αριθμός καταγραφής Ж-128), τα οποία τη χρονολογούν στα μέσα του 14ου αιώνα και δίνουν ως τόπο προελεύσεως τη Μόσχα. Ζωγραφισμένη με αυγοτέμπερα σε ξύλινο πίνακα, προετοιμασμένο με ύφασμα και γέσσο, έχει διαστάσεις 100 επί 77 εκατοστά. Σε πίνακα τέτοιου μεγέθους, η κεφαλή του Χριστού ξεπερνά αισθητά το φυσικό μέγεθος.

Ζωγράφο το δελτίο του μουσείου δεν κατονομάζει. Τοποθετεί όμως τον πίνακα σε ένα συγκεκριμένο εκδοτικό πλαίσιο. Η εικόνα περιλαμβάνεται στον επιστημονικό κατάλογο των εικόνων του Καθεδρικού Ναού της Κοιμήσεως του Κρεμλίνου, από τον 11ο ως τις αρχές του 15ου αιώνα, που κυκλοφόρησε το 2007, και ξανά στον τόμο Η παρακμή της δυναστείας: Οι τελευταίοι Ρουρικίδες και ο Ψευδο-Δημήτριος, που εκπόνησαν συγγραφείς του μουσείου το 2021. Η ένταξή της στο δεύτερο βιβλίο υποδηλώνει ότι το μουσείο τη θεωρεί κομμάτι της μεταγενέστερης ιστορίας του ναού, όχι λιγότερο απ' ό,τι της στιγμής κατά την οποία φιλοτεχνήθηκε. Στα αγγλικά το μουσείο την ονομάζει Fiery Eye, άλλα ιδρύματα όμως αποδίδουν διαφορετικά την ίδια ρωσική ονομασία - ζήτημα στο οποίο θα επανέλθουμε παρακάτω.

Το πρόσωπο του Σωτήρα με το Πύρινο Βλέμμα

Φρύδια και μάτια

Στο πάνω μισό του προσώπου συγκεντρώνεται η έκφραση. Πάνω από τη ράχη της μύτης, το δέρμα μαζεύεται σε έναν κόμπο από κοντές κάθετες ρυτίδες, κι από τον κόμπο αυτόν υψώνονται τα φρύδια σε ψηλά, τεντωμένα τόξα, το καθένα υπογραμμισμένο από μια λωρίδα φωτός. Το μέτωπο από πάνω, ψηλό, μένει λείο, εκτός από τις καμπύλες ζώνες των φωτισμάτων, ενώ στο κέντρο της ρίζας των μαλλιών κατεβαίνει, κατσαρωμένος, ένας μοναχικός βόστρυχος.

Κάτω από τα φρύδια τα μάτια, μεγάλα, με βαριά άνω βλέφαρα και καστανές ίριδες γύρω από σκοτεινές κόρες. Λεπτά ανοιχτόχρωμα τόξα, περισσότερα από ένα, απλώνονται κάτω από το κάθε μάτι, το ένα μέσα στο άλλο, έτσι ώστε τα κάτω βλέφαρα να φαίνονται πρησμένα και τα μάτια να μοιάζουν σαν να προεξέχουν ελαφρά από τις κόγχες τους. Το βλέμμα στρέφεται προς τα έξω, προς όποιον στέκεται μπροστά στον πίνακα. Ανάμεσα στα μάτια κατεβαίνει η μύτη, μακριά και στενή, με τη ράχη της τονισμένη από μία μόνο λωρίδα φωτός, που ξεκινά από το σημείο όπου σμίγουν τα φρύδια και φτάνει σχεδόν ως την άκρη.

Στόμα, γένι και λαιμός

Πιο χαμηλά, η ζωγραφική σκουραίνει και διαβάζεται δυσκολότερα. Μικρό το στόμα, με χείλη σε ζεστό πορτοκαλοκόκκινο και τις άκρες ελαφρώς γυρισμένες προς τα κάτω - ο μόνος έντονος χρωματικός τόνος σε ολόκληρο το πρόσωπο. Μουστάκι και γένι, σκούρα καστανά, μόλις που ξεχωρίζουν από τα σκιασμένα μάγουλα, και η επιφάνεια σε όλη αυτή τη ζώνη έχει μια κοκκώδη, στικτή όψη, που μπορεί να οφείλεται στη φθορά όσο και στην πρόθεση του ζωγράφου.

Ο λαιμός, αντίθετα, αποδίδεται με ασυνήθιστη σαφήνεια. Πλατύς, σαν κίονας, πλάθεται με σαρωτικές καμπύλες πινελιές φωτός, που σημαδεύουν τον λάρυγγα και τους μυς εκατέρωθεν, και καταλήγει σε μια βαθιά, περίπου τριγωνική σκιά, εκεί όπου αρχίζει το άνοιγμα του χιτώνα. Φαίνονται και τα δύο αυτιά, ανάμεσα στα μάγουλα και στα μαλλιά που πέφτουν.

Χιτώνας, ιμάτιο και μαλλιά

Από τα ενδύματα έχει απομείνει μόνο μια ρηχή λωρίδα στο κάτω μέρος της εικόνας. Στο στήθος ο χιτώνας είναι ένα ψυχρό γκριζοπράσινο, διατρεγμένο από λεπτές ανοιχτόχρωμες γραμμές, ενώ πάνω από τους δύο ώμους το ιμάτιο, τόσο σκούρο που διαβάζεται σχεδόν ως μαύρο, αφήνει τις πτυχώσεις του μόλις να υποδηλώνονται. Τα μαλλιά, σκούρα καστανά, δύσκολα ξεχωρίζουν, στο μεγαλύτερο μέρος της διαδρομής τους, από τη σκοτεινή περιοχή που τα περιβάλλει. Στον αριστερό ώμο του Χριστού, δεξιά για τον θεατή, ένας μακρύς βόστρυχος αποσπάται και πέφτει μπροστά σε διαδοχικά καμπυλωτά τμήματα. Ούτε χέρια ούτε βιβλίο εμφανίζονται πουθενά: κεφαλή, λαιμός και το πάνω άκρο των ενδυμάτων, αυτή είναι όλη η εικόνα, και τίποτε δεν ανταγωνίζεται το πρόσωπο.

Τέμπερα πάνω σε λαδοπράσινο υπόστρωμα: πώς χτίζεται η σάρκα

Από κοντά, η σάρκα φαίνεται να έχει δομηθεί πάνω σε μια σκούρα λαδοπράσινη βάση, το στρώμα που οι Ρώσοι αγιογράφοι ονομάζουν sankir, πάνω στην οποία απλώνονται ανοιχτότεροι τόνοι ώχρας σε διαδοχικές, καθαρά χωριστές πινελιές. Διακριτές μένουν οι πινελιές αυτές, χωρίς να λιώνουν σε μια συνεχή επιφάνεια. Στο μέτωπο τρέχουν σε παράλληλες καμπύλες, γύρω από τα μάτια σφίγγουν σε ομόκεντρα τόξα, στον λαιμό γίνονται φαρδιές, σχεδόν καλλιγραφικές σαρώσεις, που ακολουθούν τους όγκους σαν ισοϋψείς καμπύλες. Το αποτέλεσμα; Φως μαζεμένο στα προεξέχοντα μέρη της κεφαλής, ενώ οι κοιλότητες (κρόταφοι, μάγουλα, η περιοχή γύρω από το στόμα) μένουν στο πρασινωπό καφέ της βάσεως.

Μια τέτοια γραμμική απόδοση των φώτων προσδίδει στην κεφαλή σκληρή, γλυπτική ποιότητα, και σ' αυτήν οφείλεται σε μεγάλο βαθμό η αυστηρότητα που αποδίδουν οι θεατές στο βλέμμα. Οι ρυτίδες ανάμεσα στα φρύδια, άλλωστε, είναι φτιαγμένες από ακριβώς τα ίδια φωτίσματα, χτισμένα πινελιά πινελιά, με εκείνα του λαιμού. Συγκεντρωμένα σε μια μικρή περιοχή πάνω από τη μύτη, μετατρέπουν μια τεχνική διαδικασία σε έκφραση.

Η προετοιμασία από ύφασμα και γέσσο, την οποία καταγράφει το μουσείο, είναι η καθιερωμένη για έναν τέτοιο πίνακα: ύφασμα κολλημένο πάνω στο ξύλο, έπειτα στρώσεις γέσσου, και τέλος η ζωγραφική με τέμπερα. Όπου η επιφάνεια έχει απολεπιστεί, μικρές σκούρες κηλίδες διακόπτουν το ανοιχτότερο έδαφος, ιδίως στο βάθος. Ποια υποκείμενα στρώματα αποκαλύπτονται, η φωτογραφία δεν επιτρέπει να διαπιστωθεί.

Σανίδες, προετοιμασία και απώλειες: η κατάσταση του πίνακα

Ο πίνακας φαίνεται να αποτελείται από αρκετές κάθετες σανίδες, με μακριές ρωγμές που ίσως ακολουθούν τους αρμούς τους. Η μία κατεβαίνει στη δεξιά πλευρά της εικόνας, μέσα από τη σκοτεινή περιοχή και τα μαλλιά δίπλα στο αριστερό μάγουλο του Χριστού. Η άλλη, στα αριστερά, κοντά στο περίγραμμα του προσώπου, συνεχίζει προς τα κάτω μέσα από τον χιτώνα. Στενές οριζόντιες λωρίδες τρέχουν κατά μήκος της πάνω και της κάτω ακμής. Μια λεπτή γραμμή, λίγο πιο μέσα από τις άκρες, χωρίζει το πεδίο από ένα λιτό περιθώριο, και η σκίαση κατά μήκος της παραπέμπει στο ρηχό, σκαφτό πεδίο (kovcheg) που συναντάμε σε πολλούς πίνακες των Ρως, μολονότι η φωτογραφία από μόνη της δεν μπορεί να επιβεβαιώσει το βάθος της εσοχής.

Ανοιχτόχρωμο το έδαφος του πεδίου, από κρεμ ως ώχρα, και χωρισμένο σε ορθογώνια τμήματα με ελαφρά διαφορετικό τόνο. Το μοτίβο συνάδει με φύλλο που εφαρμόστηκε σε κομμάτια και φθάρθηκε στη συνέχεια, αν και το δελτίο δεν προσδιορίζει το υλικό. Σκορπισμένες σε όλο αυτό το έδαφος, πυκνότερα προς τις άκρες και πάνω δεξιά, είναι πολυάριθμες μικρές απώλειες. Γύρω από το πρόσωπο απλώνεται μια φαρδιά σκούρα καφέ μάζα, διατρεγμένη από καμπύλες γραμμές μαλλιών. Ξεχωριστό φωτοστέφανο με τον σταυρό του δεν διακρίνεται με βεβαιότητα, ούτε διαβάζεται καμία επιγραφή πουθενά στη σωζόμενη επιφάνεια.

Οι συνθήκες αυτές επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο διαβάζεται η εικόνα. Τα σκούρα μαλλιά, μαζί με την περιοχή γύρω τους, σχηματίζουν μια ενιαία μάζα, που πλαισιώνει το πρόσωπο σαν κουκούλα, και το φθαρμένο, ανοιχτόχρωμο βάθος κάνει την κεφαλή να προβάλλει με μια αντίθεση που η αρχική επιφάνεια ίσως δεν παρήγαγε ακριβώς με τον ίδιο τρόπο.

Spas Yaroe Oko: τι περιγράφει το όνομα

Στο μάτι αναφέρεται το όνομα, και οι αγγλικές αποδόσεις του δεν συμφωνούν μεταξύ τους. Το Κρεμλίνο χρησιμοποιεί το «Fiery Eye». Το Κρατικό Ρωσικό Μουσείο, περιγράφοντας δικό του πίνακα του ίδιου τύπου, χρονολογημένο στα τέλη του 14ου ή στις αρχές του 15ου αιώνα, τον ονομάζει Saviour Furious Eye και ερμηνεύει τον τύπο ως έμφαση στον ρόλο του Χριστού ως κριτή του ανθρωπίνου γένους. Η ερμηνεία αυτή, ωστόσο, ανήκει στη συζήτηση του Ρωσικού Μουσείου για ένα διαφορετικό και μεταγενέστερο έργο, και δεν μπορεί απλώς να μεταφερθεί στον πίνακα του Κρεμλίνου. Δείχνει πάντως πώς κατανόησε τον τίτλο ένα ίδρυμα που κατέχει συγκρίσιμη εικόνα.

Στον πίνακα του Κρεμλίνου, όσα δικαιολογούν το όνομα είναι ορατά και συγκεκριμένα: τα σμιγμένα φρύδια, τα πρησμένα κάτω βλέφαρα, οι μεγάλες ίριδες στραμμένες στον θεατή, το μικρό, σφιγμένο στόμα, και η ίδια η κλίμακα ενός προσώπου ζωγραφισμένου μεγαλύτερου από το φυσικό, σε πίνακα ύψους ενός μέτρου. Η ζωγραφική των Ρως μπορούσε να εκφράσει την εξουσία του Χριστού και μέσω του σκηνικού και της αφηγήσεως, όπως στο Χρονικό του Γεωργίου Αμαρτωλού, όπου ο Μιχαήλ του Τβερ και η Ξένια παρουσιάζονται ενώπιον του ένθρονου Χριστού. Ο Σωτήρας με το Πύρινο Βλέμμα παραμερίζει όλον αυτόν τον μηχανισμό. Θρόνος δεν υπάρχει, ούτε βιβλίο, ούτε ευλογούσα χείρα, κι έτσι ολόκληρο το βάρος της εικόνας πέφτει στο πρόσωπο και στο βλέμμα του.

Δύο Σωτήρες από τον Καθεδρικό Ναό της Κοιμήσεως

Η επισκόπηση του Κρεμλίνου για τη συλλογή εικόνων του συγκαταλέγει τον Σωτήρα με το Πύρινο Βλέμμα στις πρώιμες εικόνες που κοσμούσαν τους πρώτους λίθινους καθεδρικούς ναούς του 14ου αιώνα και τις παρουσιάζει ως τεκμήρια για την ανάπτυξη της σχολής ζωγραφικής της Μόσχας. Στον ίδιο κατάλογο βρίσκεται και μια άλλη απεικόνιση του Χριστού σε προτομή από τον Καθεδρικό Ναό της Κοιμήσεως: ο Σωτήρας «έως τους ώμους» (αριθμός καταγραφής Ж-315). Το δελτίο του αποδίδει το έργο σε Έλληνες τεχνίτες και το χρονολογεί στο πρώτο τρίτο του 14ου αιώνα. Σχεδόν ίδιες οι διαστάσεις των δύο πινάκων, 104 επί 82 εκατοστά ο Σωτήρας έως τους ώμους, 100 επί 77 ο Σωτήρας με το Πύρινο Βλέμμα, και αμφότεροι ζωγραφισμένοι με αυγοτέμπερα σε ξύλο προετοιμασμένο με ύφασμα και γέσσο.

Σε δύο σημεία τα δελτία του μουσείου τούς διαχωρίζουν. Ο Σωτήρας έως τους ώμους αποδίδεται σε Έλληνες ζωγράφους, ενώ ο Σωτήρας με το Πύρινο Βλέμμα δίνεται απλώς στη Μόσχα, χωρίς δημιουργό. Ο πρώτος, επιπλέον, χρονολογείται κάπως νωρίτερα. Δύο μεγάλες κεφαλές του Χριστού, λοιπόν, συγκρίσιμες στο σχήμα και καταλογογραφημένες αμφότερες ανάμεσα στις εικόνες του Καθεδρικού Ναού της Κοιμήσεως, βρίσκονται εκατέρωθεν μιας γραμμής που χαράζει το μουσείο ανάμεσα στο ελληνικό και στο μοσχοβίτικο έργο του 14ου αιώνα. Μια προσεκτική σύγκριση του πλασίματός τους θα ήταν το φυσικό επόμενο βήμα για όποιον ερευνά τις απαρχές της μοσχοβίτικης τεχνοτροπίας.

Στον Σωτήρα έως τους ώμους σώζεται επένδυση, χρονολογημένη στο αγγλικό του δελτίο στον 16ο και 17ο αιώνα, με θραύσματα από το πρώτο τρίτο του 16ου αιώνα. Το δελτίο του Σωτήρα με το Πύρινο Βλέμμα δεν αναφέρει επένδυση, και η ζωγραφική του επιφάνεια μένει ολόκληρη εκτεθειμένη, με τις απώλειες, τους φαινομενικούς αρμούς και το φθαρμένο, χωρισμένο σε φύλλα έδαφος γύρω από την κεφαλή.