Εικόνα του Σωτήρα έως τους ώμους από Έλληνες τεχνίτες, Κρεμλίνο της Μόσχας
Από τους ώμους και πάνω εμφανίζεται εδώ ο Χριστός, τίποτε περισσότερο. Το επίμηκες κεφάλι, πλαισιωμένο από σκούρα μαλλιά, προβάλλει σε βάθος φθαρμένου χρυσού και το περικλείουν στενές λωρίδες έκτυπου αργύρου. Λείπουν το ευλογούν χέρι και το Ευαγγέλιο. Τα Μουσεία του Κρεμλίνου της Μόσχας καταγράφουν την εικόνα ως Σωτήρα έως τους ώμους (στα ρωσικά Spas Oplechny). Την αποδίδουν σε Έλληνες τεχνίτες και χρονολογούν τη ζωγραφική στο πρώτο τρίτο του 14ου αιώνα, ενώ η αργυρή επένδυση προστέθηκε τον 16ο ή τον 17ο αιώνα. Με διαστάσεις 104 επί 82 εκατοστά, η εικόνα είναι ζωγραφισμένη με αυγοτέμπερα σε ξύλινο υπόστρωμα προετοιμασμένο με ύφασμα και γύψο. Ανήκει στις πρώιμες εικόνες του Καθεδρικού Ναού της Κοιμήσεως στο Κρεμλίνο της Μόσχας και φέρει τον αριθμό μουσείου Ж-315.
Εκείνο που τον ξεχωρίζει μέσα στη συλλογή αυτή, τον Σωτήρα έως τους ώμους, είναι ένα ζεύγος στοιχείων στο δελτίο του μουσείου. Οι ζωγράφοι χαρακτηρίζονται Έλληνες, ως τόπος εκτέλεσης όμως δίνεται η Μόσχα. Την ίδια διπλή ταυτότητα ακολουθούν και οι εκδόσεις του μουσείου. Η εικόνα περιλαμβάνεται στον επιστημονικό κατάλογο Εικόνες του Καθεδρικού Ναού της Κοιμήσεως του Κρεμλίνου της Μόσχας, 11ος – αρχές 15ου αιώνα (Μόσχα, 2007), αλλά και στις Βυζαντινές αρχαιότητες, τον κατάλογο των Μουσείων του Κρεμλίνου για έργα από τον 4ο έως τον 15ο αιώνα, σε επιμέλεια της Ι. Α. Στερλίγκοβα (Μόσχα, 2013). Στην ιστορία ενός ρωσικού καθεδρικού ναού ανήκει λοιπόν το έργο και συγχρόνως σε εκείνη της βυζαντινής ζωγραφικής, χωρίς καμία από τις δύο κατατάξεις να το εξαντλεί πραγματικά.
Κεφαλή και ώμοι χωρίς εικονογραφικά σύμβολα
Απλούστερη σύνθεση δύσκολα θα μπορούσε να υπάρξει. Η μορφή είναι αυστηρά μετωπική, και οι ώμοι απλώνονται σχεδόν ως τις άκρες του ζωγραφικού πεδίου, ώστε η προτομή να καλύπτει όλο το πλάτος της εικόνας. Το κεφάλι υψώνεται στο άνω μισό της, και τα μάτια, τοποθετημένα κοντά στο μέσον του ύψους, κοιτάζουν κατευθείαν μπροστά. Τίποτε στην εικόνα δεν ανταγωνίζεται το πρόσωπο. Ακριβής, στο σημείο αυτό, είναι η ορολογία του μουσείου: η συλλογή του Κρεμλίνου διακρίνει τις απεικονίσεις του Σωτήρα «έως τους ώμους» από εκείνες «έως τον λαιμό», όρο που χρησιμοποιεί, για παράδειγμα, για μια εικόνα του Σωτήρα του 17ου αιώνα στον ίδιο ναό (Ж-171/1-2). Εδώ η τομή πέφτει κάτω από τους ώμους, αρκετά για να φανούν τα ενδύματα και η πτώση των μαλλιών, όχι όμως τόσο χαμηλά ώστε να χρειαστεί να μπουν στην εικόνα τα χέρια.
Η κλίμακα μετρά όσο και ο τύπος. Με βάση τις καταγεγραμμένες διαστάσεις, το πρόσωπο, από τη ρίζα των μαλλιών ως το πηγούνι, φτάνει περίπου τα σαράντα εκατοστά, δηλαδή σχεδόν το διπλάσιο του φυσικού μεγέθους. Μια προτομή με τέτοιες αναλογίες δεν προορίζεται για να την κρατά κανείς κοντά του, σε ιδιωτική χρήση. Όποιος την παρήγγειλε ήθελε προφανώς το πρόσωπο να φαίνεται από απόσταση, και η σημερινή της κατάσταση, με το μεγαλύτερο μέρος του χρυσού χαμένο, κάνει αυτό το πρόσωπο να κυριαρχεί στην εικόνα ακόμη περισσότερο απ' ό,τι άλλοτε.
Το πρόσωπο του Σωτήρα έως τους ώμους
Φρύδια, μάτια και η μακριά μύτη
Γύρω από έναν μοναδικό κατακόρυφο άξονα οργανώνεται το σχέδιο του προσώπου. Από το σημείο όπου συναντώνται τα φρύδια κατεβαίνει μια μακριά, στενή μύτη. Στη δεξιά πλευρά του Χριστού το περίγραμμά της αποδίδεται με μία σκούρα, σχεδόν αδιάσπαστη γραμμή, ενώ στη βάση της τα ρουθούνια και η στρογγυλεμένη άκρη δέχονται μικρές, χωριστές πινελιές φωτός. Βαριά και τοξωτά, τα φρύδια σμίγουν πάνω από τη μύτη σε οξεία γωνία που ζαρώνει το μέτωπο σε αυλάκι. Κάτω τους, τα μάτια είναι μεγάλα και αμυγδαλωτά. Οι σκούρες καστανές ίριδες βρίσκονται ψηλά, κολλημένες στα άνω βλέφαρα, ενώ βαριές ημικυκλικές σκιές βαθουλώνουν τη σάρκα κάτω από τα κάτω βλέφαρα. Από τον συνδυασμό αυτό αποκτά το βλέμμα το βάρος του: ευθύ, σταθερό, χωρίς ανοιγόκλεισμα, και κάπως κουρασμένο. Και τα δύο αυτιά μένουν ακάλυπτα, σχεδιασμένα με απλά στρογγυλά περιγράμματα και ζεσταμένα με έναν ροδαλό τόνο που ξαναβρίσκουμε στην άκρη της μύτης.
Μικρό και κλειστό το στόμα. Λεπτό το άνω χείλος, πιο σαρκώδες το κάτω, φωτισμένο με μια νότα κοραλλί κόκκινου, και από τις άκρες του ένα λεπτό μουστάκι καμπυλώνει προς τα κάτω για να καταλήξει σε κοντή γενειάδα. Η γενειάδα είναι ζωγραφισμένη ελαφρά πάνω στη σάρκα του πηγουνιού. Κατά μήκος της δεξιάς σιαγόνας του Χριστού σκουραίνει σε πυκνότερη σκιά, που χαρίζει σε εκείνη την πλευρά του προσώπου εντονότερο περίγραμμα απ' ό,τι στην άλλη.
Σάρκα, μαλλιά και λαιμός
Πάνω σε ένα σκουρότερο λαδοκάστανο υπόστρωμα απλώνονται οι θερμές ώχρες της σάρκας, με βαθμιαίες μεταβάσεις: το φως συγκεντρώνεται πλατιά στο μέτωπο, κατά μήκος της ράχης της μύτης και στα ζυγωματικά κάτω από τα μάτια, χωρίς να διασπάται σε λεπτές γραμμικές πινελιές. Ο λαιμός αποδίδεται σαν φαρδιά στήλη, ανοιχτότερος από το πρόσωπο, με το πλάσιμό του να διακόπτεται σήμερα από μικρές, διάσπαρτες απώλειες. Τα μαλλιά, σκούρα καστανά και με χωρίστρα στη μέση, σχηματίζουν μια μάζα από λεπτές, πυκνές καμπύλες γραμμές που κατεβαίνουν από τη χωρίστρα και τυλίγουν τους κροτάφους. Στη δεξιά πλευρά του Χριστού περνούν πίσω από τον λαιμό. Στην αριστερή πέφτουν μπροστά, σε έναν μακρύ βόστρυχο πάνω στον ώμο, και σμίγουν εκεί με το σκούρο ιμάτιο.
Ενδύματα, φωτοστέφανο και το χαμένο χρυσό βάθος
Από το σταυροφόρο φωτοστέφανο μόνο η άνω κεραία διασώζεται με κάποια σαφήνεια. Πρόκειται για μια κοκκινοκαφετιά ταινία που υψώνεται πάνω από την κορυφή του κεφαλιού, διακοσμημένη στο κέντρο της με έναν σκουροπράσινο ρόμβο, σε μίμηση πολύτιμου λίθου, και πλαισιωμένη από μικρές σκούρες κουκκίδες. Το κυκλικό περίγραμμα του φωτοστέφανου και οι πλάγιες κεραίες του δεν μπορούν να παρακολουθηθούν με ασφάλεια στο φθαρμένο βάθος.
Περισσότερο με το χρώμα παρά με την πτυχολογία διακρίνονται τα ενδύματα. Πάνω στον αριστερό ώμο του Χριστού και σε εκείνη την πλευρά του στήθους απλώνεται ιμάτιο τόσο σκούρο, ώστε μοιάζει σχεδόν μαύρο, με την επιφάνειά του διάστικτη από ανοιχτόχρωμες τριβές. Στη δεξιά πλευρά διακρίνεται, κάτω από τον λαιμό και στο κάτω μέρος του στήθους, ένας κοκκινοκαφετής χιτώνας. Πάνω του, στην κορυφή του δεξιού ώμου, τρέχει μια σκούρα ταινία με ίχνη λεπτών χρυσών γραμμών, ίσως υπολείμματα χρυσοκονδυλιάς. Ελάχιστες πτυχώσεις φαίνονται σε οποιοδήποτε από τα δύο ενδύματα. Αν αυτό οφείλεται στη λιτότητα του ζωγράφου ή στην απώλεια των ανώτερων χρωματικών στρωμάτων, δύσκολα κρίνεται από τη σημερινή επιφάνεια.
Το βάθος έχει υποφέρει περισσότερο απ' όλα. Η επιχρύσωση σώζεται μόνο σε νησίδες, και σε μεγάλες επιφάνειες φαίνεται από κάτω η ανοιχτόχρωμη προετοιμασία. Κηλίδες θερμού κοκκινοκαφετί, πιο εμφανείς δεξιά από το κεφάλι, ίσως είναι βώλος που αποκαλύφθηκε εκεί όπου χάθηκε ο χρυσός. Δύο μακριές κατακόρυφες ρωγμές διατρέχουν όλο το ύψος της εικόνας. Η μία περνά μέσα από τα μαλλιά, στα αριστερά του Χριστού. Η άλλη κόβει το δεξί του φρύδι, το μάγουλο και τη γενειάδα, ακριβώς δίπλα στο μάτι, και πιθανότατα ακολουθεί τον αρμό ανάμεσα σε δύο σανίδες. Το πρόσωπο, παρ' όλα αυτά, μένει σε μεγάλο βαθμό ευανάγνωστο, και οι απώλειες συγκεντρώνονται στο βάθος και στα ενδύματα.
Ξύλο, pavoloka και αυγοτέμπερα
Στη ρωσική εκδοχή του δελτίου τα τεχνικά στρώματα κατονομάζονται με μεγαλύτερη ακρίβεια απ' ό,τι στην αγγλική. Το ξύλο, η pavoloka (το ύφασμα που επικολλάται στο σανίδι κάτω από την προετοιμασία) και το levkas (ο γύψος) συνιστούν το υπόστρωμα. Η ζωγραφική είναι σε αυγοτέμπερα. Για την επένδυση, το ρωσικό λήμμα αναφέρει basma, όρο της ρωσικής βιβλιογραφίας για τη διακόσμηση από λεπτά έκτυπα μεταλλικά φύλλα. Το αγγλικό δελτίο τον αποδίδει ως «dyed silver», δηλαδή βαμμένο ασήμι, απόδοση που συσκοτίζει τη φύση της τεχνικής. Τον κατάλογο συμπληρώνουν η επιχρύσωση και ο άργυρος, μαζί με ένα μπροκάρ, τη θέση του οποίου στο σύνολο το δελτίο δεν διευκρινίζει.
Η αργυρή επένδυση και τα αβέβαια θραύσματά της
Όπως σώζεται σήμερα η εικόνα, το μέταλλο περιορίζεται στα περιθώρια. Στενές αργυρές λωρίδες, με επαναλαμβανόμενο έκτυπο διάκοσμο φυλλοφόρων ελίκων, την περιτρέχουν και από τις τέσσερις πλευρές. Στις άνω γωνίες το μέταλλο προχωρεί προς τα μέσα ακολουθώντας καμπύλη ακμή, έτσι ώστε η ζωγραφική επιφάνεια να μοιάζει σχεδόν τοξωτή στο επάνω μέρος. Ομοιόμορφος ο διάκοσμος δεν είναι: οι λωρίδες του δεξιού περιθωρίου φέρουν συνεχέστερο ελικοειδές μοτίβο από τις τετράγωνες μονάδες της άνω πλαισίωσης, ενώ ένας μικρός δίσκος καταλαμβάνει την κάτω δεξιά γωνία. Η ποικιλία αυτή συμβαδίζει με τη διάκριση που κάνει το δελτίο ανάμεσα στην επένδυση ως σύνολο και σε παλαιότερα θραύσματα ενσωματωμένα σε αυτήν.
Η χρονολόγηση των θραυσμάτων αυτών, πάντως, δεν δίνεται με συνέπεια. Το αγγλικό λήμμα τα τοποθετεί στο πρώτο τρίτο του 16ου αιώνα. Το ρωσικό τα χρονολογεί, με ερωτηματικό, στο πρώτο τρίτο του 14ου, πράγμα που θα τα καθιστούσε σύγχρονα με την ίδια τη ζωγραφική. Η υπόλοιπη επένδυση χρονολογείται και στις δύο εκδοχές στον 16ο ή τον 17ο αιώνα. Τα ίδια, επομένως, τα δεδομένα του μουσείου αφήνουν ανοιχτό το ερώτημα αν κάποιο μεταλλικό στοιχείο της εικόνας ανήκει στην αρχική της μορφή του 14ου αιώνα.
Έλληνες τεχνίτες στη Μόσχα των αρχών του 14ου αιώνα
Η χρονολόγηση της ζωγραφικής συμπίπτει με τα χρόνια κατά τα οποία η Μόσχα απέκτησε τον πρώτο λίθινο καθεδρικό της ναό. Σύμφωνα με την ιστορία του ναού που δημοσιεύουν τα Μουσεία του Κρεμλίνου, ο ναός θεμελιώθηκε πανηγυρικά στις 4 Αυγούστου 1326, όταν ο μέγας ηγεμόνας Ιβάν Καλίτα και ο Μητροπολίτης Πέτρος είχαν ήδη εγκαταστήσει την έδρα τους στο Κρεμλίνο. Ήταν μικρό κτίσμα, με έναν τρούλο, τρεις αψίδες και τέσσερις πεσσούς. Ο Πέτρος εκοιμήθη πριν από την ολοκλήρωσή του και ετάφη δίπλα στον βόρειο τοίχο. Στις 13 Αυγούστου 1329 ο διάδοχός του Θεόγνωστος, Έλληνας, θεμελίωσε πάνω από τον τάφο ένα παρεκκλήσιο αφιερωμένο στην Προσκύνηση της Τιμίας Αλύσεως του Αποστόλου Πέτρου. Ο ναός εκείνος στάθηκε ως τις αρχές της δεκαετίας του 1470, και ο σημερινός καθεδρικός ανεγέρθηκε το 1475–1479 από τον Μπολονιέζο αρχιτέκτονα Αριστοτέλη Φιοραβάντι (Aristotele Fioravanti).
Ένας Έλληνας μητροπολίτης που διέμενε στη Μόσχα από τα τέλη της δεκαετίας του 1320 προσφέρει έναν τεκμηριωμένο δίαυλο, μέσω του οποίου θα μπορούσαν Έλληνες ζωγράφοι να έχουν εργαστεί στην πόλη. Το δελτίο, ωστόσο, δεν συνδέει την εικόνα ούτε με τον Θεόγνωστο ούτε με τον Μητροπολίτη Πέτρο, ούτε αναφέρει για ποιον ναό ζωγραφίστηκε ή πώς πέρασε στον μεταγενέστερο καθεδρικό. Με επιφύλαξη πρέπει να διαβάζεται και ο πληθυντικός «Έλληνες τεχνίτες» της απόδοσης. Κατονομάζει μια παράδοση και μια ομάδα καλλιτεχνών, χωρίς να ταυτίζει εργαστήριο ή συγκεκριμένο χέρι.
Μια σύγχυση αξίζει να προληφθεί. Στην ίδια συλλογή του ναού βρίσκεται ο γνωστότερος Σωτήρας του Πύρινου Βλέμματος (Ж-128), προτομή του Χριστού σχεδόν ίδιου μεγέθους (100 επί 77 εκατοστά), ζωγραφισμένη επίσης με αυγοτέμπερα σε ξύλο προετοιμασμένο με ύφασμα και γύψο. Το μουσείο χρονολογεί εκείνη την εικόνα στα μέσα του 14ου αιώνα και δίνει ως τόπο προέλευσης τη Μόσχα, χωρίς όμως να αναφέρει ελληνική πατρότητα. Ο Σωτήρας έως τους ώμους είναι λοιπόν, κατά τη χρονολόγηση του μουσείου, η παλαιότερη από τις δύο εικόνες και η μόνη που αποδίδεται σε Έλληνες ζωγράφους. Όποια κι αν ήταν η σχέση τους, η πρωιμότερη στέκει στο κατώφλι του αιώνα κατά τον οποίο διαμορφώθηκε η ζωγραφική των καθεδρικών ναών της Μόσχας, και το επίμηκες πρόσωπό της, με τα βαριά φρύδια και τα σκιασμένα μάτια, είναι το έργο που το μουσείο αποδίδει σε ελληνικά χέρια.