Η Παναγία του Βλαδιμήρ: εικόνα των αρχών του 15ου αιώνα στο Κρεμλίνο της Μόσχας
| Εικόνα της Παναγίας του Βλαδιμήρ, Μόσχα, πρώτο τέταρτο του 15ου αιώνα. Αυγοτέμπερα σε πανί και γύψο πάνω σε ξύλο, 102 × 68 εκ. Μουσεία του Κρεμλίνου της Μόσχας, Ж-310. |
Από την πάνω ως την κάτω άκρη του ξύλου τρέχει ένας και μόνος κάθετος αρμός, που στο κατέβασμά του περνά ίσια μέσα από το πρόσωπο της Παναγίας και μοιράζει τη μύτη και τα χείλη της σχεδόν ακριβώς στη μέση. Ανήκει στο υπόστρωμα της εικόνας της Παναγίας του Βλαδιμήρ που φυλάσσεται στα Μουσεία του Κρεμλίνου της Μόσχας. Το δελτίο του μουσείου την αποδίδει σε μοσχοβίτικο εργαστήριο του πρώτου τετάρτου του 15ου αιώνα και την περιγράφει ως αυγοτέμπερα σε ξύλο προετοιμασμένο με πανί και γύψο, ύψους 102 και πλάτους 68 εκατοστών, με αριθμό ευρετηρίου Ж-310. Με τέτοιες διαστάσεις, η εικόνα προοριζόταν για το εσωτερικό ναού. Και το πρότυπο που αντιγράφει κάθε άλλο παρά συνηθισμένο ήταν.
Επαναλαμβάνει, συγκεκριμένα, τη Βλαντιμίρσκαγια, τη βυζαντινή εικόνα της Θεοτόκου που επί αιώνες λογιζόταν η πιο σεβάσμια σε όλες τις ρωσικές χώρες και που σε εμάς είναι γνωστή ως Παναγία ή Θεοτόκος του Βλαδιμήρ. Ζωγράφο το δελτίο του Κρεμλίνου δεν κατονομάζει. Η βιβλιογραφία του, ωστόσο, εντάσσει την εικόνα στον επιστημονικό κατάλογο των εικόνων του Καθεδρικού Ναού της Κοιμήσεως στο Κρεμλίνο, από τον 11ο ως τις αρχές του 15ου αιώνα, που εκδόθηκε το 2007 - και σε αυτόν ακριβώς τον ναό έμελλε να καταλήξει κάποτε και το ίδιο το βυζαντινό πρωτότυπο.
Ξύλο, πανί και γύψος: η κατασκευή της εικόνας
Το υπόστρωμα συναρμολογήθηκε από περισσότερες της μιας σανίδες, και ο αρμός ανάμεσα στις δύο που συναντιούνται στο κέντρο, ανοίγοντας με τον καιρό, διαβάζεται σήμερα σαν σκούρα γραμμή σε όλο το ύψος της παραστάσεως. Στην όψη του ξύλου ο μαραγκός του εργαστηρίου σκάλισε ένα αβαθές, χαμηλωμένο πεδίο, τη λεγόμενη «κιβωτό» (ρωσ. kovcheg), αφήνοντας γύρω του, και στις τέσσερις πλευρές, πλατιά υπερυψωμένα περιθώρια. Το σκαλοπάτι ανάμεσα στα δύο επίπεδα φαίνεται καθαρά στο πάνω χείλος του πεδίου, και ξανά στο κάτω, εκεί όπου οι ημίσωμες μορφές κόβονται στη μέση. Φαρδιά τα περιθώρια σε σχέση με το πεδίο, ιδίως το επάνω, που υψώνεται ασυνήθιστα πολύ.
Πάνω στο ξύλο απλώθηκε ένα φύλλο πανί (η pavoloka της ρωσικής πρακτικής) και ύστερα ο γύψος, πάνω στον οποίο ζωγραφίστηκε με αυγοτέμπερα η παράσταση. Μεγάλο μέρος αυτής της προετοιμασίας είναι σήμερα ορατό. Κάμπος και περιθώρια έχουν εξίσου μια φθαρμένη, ανοιχτή ωχρή επιφάνεια, διάστικτη από μικρές απώλειες εκεί όπου ο γύψος ξεφλούδισε και άφησε το λευκό να φανεί, με τη φθορά να βαραίνει περισσότερο στις άκρες παρά στην ομάδα των μορφών στο κέντρο. Αν οι επιφάνειες αυτές ήταν αρχικά επιχρυσωμένες, με γυμνό μάτι δεν μπορεί να κριθεί. Ένας θερμός, κάπως κιτρινισμένος τόνος σκεπάζει μορφές και κάμπο μαζί. Δεξιά από το κεφάλι της Παναγίας, μια μικρή στρογγυλή κοκκινωπή μάζα έχει προσκολληθεί στον κάμπο. Βρίσκεται έξω από τις ζωγραφισμένες μορφές και μοιάζει περισσότερο με μεταγενέστερη επικάθιση παρά με μέρος της εικόνας.
Σειρές από μικρές οπές και το ζήτημα της επενδύσεως
Στα δύο πλάγια περιθώρια, κατά μήκος του επάνω, αλλά και γύρω από τις άκρες του πεδίου, απλώνονται σειρές από μικρές οπές σε κανονικές αποστάσεις. Η διάταξή τους αντιστοιχεί στη στερέωση μεταλλικού καλύμματος, και είναι πιθανό ότι, για ένα διάστημα της ιστορίας της, η εικόνα έφερε μια τέτοια επένδυση (oklad ή riza), στα περιθώρια τουλάχιστον. Η συλλογή του Κρεμλίνου διασώζει αρκετές επενδύσεις φτιαγμένες για εικόνες αυτού του θέματος. Η μία, από επίχρυσο ασήμι με σφυρήλατη διακόσμηση και μπάσμα, χρονολογείται στα τέλη του 14ου ή στις αρχές του 15ου αιώνα, έχει διαστάσεις 105 × 70 εκ. και προέρχεται από το παρεκκλήσι των Αγίων Πέτρου και Παύλου στον Ναό της Κοιμήσεως. Η άλλη, από χρυσό και ασήμι, με έκτυπη και συρματερή διακόσμηση, κατασκευάστηκε από Έλληνες και Ρώσους τεχνίτες στα χρόνια 1410–1431, με εντολή του Μητροπολίτη Φωτίου, και μετρά 100,5 × 70 εκ. Οι διαστάσεις τους πλησιάζουν εκείνες της εικόνας του Κρεμλίνου. Τα διαδικτυακά δελτία, όμως, δεν συνδέουν καμία από τις δύο με το Ж-310, και η ομοιότητα στο μέγεθος, από μόνη της, δεν αποδεικνύει τίποτα.
Ο εναγκαλισμός της Παναγίας του Βλαδιμήρ: σύνθεση και εικονογραφία
Ο τύπος είναι εκείνος που οι ελληνικές πηγές ονομάζουν Ελεούσα ή Γλυκοφιλούσα, και οι ρωσικές Ουμιλένιε, δηλαδή «τρυφερότητα». Ο σχολιασμός των επιμελητών του Βρετανικού Μουσείου για ένα συγγενές αντίγραφο της συλλογής του περιγράφει τον τύπο ως απώτερο παράγωγο της Οδηγήτριας, της περίφημης κωνσταντινουπολίτικης εικόνας της Θεοτόκου με τον Χριστό, και το πρότυπο του Βλαδιμήρ ακολουθεί κατά πόδας αυτή την καταγωγή. Η Θεοτόκος, ημίσωμη, κρατά τον Υιό της στο ένα χέρι, ενώ η χειρονομία της Οδηγήτριας, που Τον παρουσιάζει στον θεατή, μεταμορφώνεται εδώ σε αγκάλιασμα.
Στην εικόνα του Κρεμλίνου ο Χριστός κάθεται στο δεξί χέρι της Παναγίας, δηλαδή στα αριστερά της συνθέσεως. Το δεξί της χέρι προβάλλει από κάτω, στηρίζοντας το σώμα του Παιδιού, ενώ το αριστερό, με τα μακριά δάχτυλα ανοιχτά, υψώνεται μπροστά στο στήθος, στο κέντρο της παραστάσεως. Γέρνει το κεφάλι προς τα δεξιά της, ώστε η παρειά της να συναντήσει τη δική Του. Το Παιδί, στραμμένο προς εκείνη, κολλά το πρόσωπό Του στο δικό της, ανασηκώνοντάς το ελαφρά. Ένα χέρι περνά πάνω από τον λαιμό της, και ένα μικρό χεράκι ξεπροβάλλει στην άλλη πλευρά του αυχένα. Στην κάτω άκρη της ομάδας, κάτω από το στρίφωμα του ενδύματος, διακρίνεται ένα γυμνό πόδι. Μητέρα και Υιός σχηματίζουν έτσι μία ενιαία, κλειστή σιλουέτα, μια σκοτεινή στρογγυλεμένη μάζα που ανεβαίνει από τη βάση του πεδίου ως την κορυφή του κεφαλιού της Παναγίας, χωρίς σχεδόν τίποτα να μένει ανάμεσά τους.
Τα μάτια της δεν συναντούν τα δικά Του. Κοιτάζουν προς τα έξω, πέρα από το Παιδί, και αυτή ακριβώς η αντίθεση, ανάμεσα στην πίεση των δύο προσώπων και στο απόμακρο βλέμμα της Μητέρας, χαρίζει στον τύπο του Βλαδιμήρ την ιδιαίτερη βαρύτητά του. Η σάρκα πλάθεται σε λαδιούς και ώχρινους τόνους, με μαλακές μεταβάσεις και φωτεινές πινελιές κατά μήκος της μύτης και στο πάνω μέρος της παρειάς.
Το σκούρο καστανό μαφόριο φέρει χρυσή παρυφή, που πλαισιώνει το πρόσωπο σαν στενή διακοσμημένη ταινία, και πάνω από το μέτωπο, στο κάλυμμα της κεφαλής, ένα μικρό χρυσό αστέρι, με ακόμη ένα στον αριστερό ώμο. Το τρίτο, που συνήθως τοποθετείται στον δεξιό ώμο, θα έπεφτε εδώ πίσω από το Παιδί. Κάτω δεξιά το μανίκι της καταλήγει σε διακοσμημένο επιμάνικο στον καρπό. Σε έντονη αντίθεση με όλο αυτό το σκοτάδι, το ένδυμα του Χριστού: χιτώνας ωχροχρυσός, δουλεμένος με πυκνές γραμμές χρυσής ανταύγειας (χρυσοκονδυλιές), τον οποίο διασχίζει διαγώνια, πάνω στο σώμα, μια ταινία με σκουρότερες ρίγες.
Αχνά τόξα στον κάμπο γύρω από το κεφάλι της Παναγίας μοιάζουν να διαγράφουν τον κύκλο του φωτοστέφανου, εγχάρακτα ίσως στον γύψο πριν από τη ζωγράφιση, αν και σήμερα ούτε χρώμα ούτε χρυσός τα γεμίζει.
Κόκκινα μονογράμματα στον κάμπο
Συντομογραφημένα ονόματα σε κόκκινο πλαισιώνουν το επάνω τμήμα του πεδίου. Πάνω αριστερά διακρίνονται τα γράμματα ΜΗΡ και πάνω δεξιά ΘΥ, που μαζί δίνουν το ελληνικό μονόγραμμα της Θεοτόκου (Μήτηρ Θεοῦ), εδώ στη μορφή με το ήτα στη μέση. Μικρότερα κόκκινα γράμματα στα αριστερά, δίπλα στο κεφάλι του Παιδιού, διαβάζονται ως IC XC, η καθιερωμένη σύντμηση του ονόματος του Ιησού Χριστού. Άλλα ίχνη κόκκινης γραφής, χαμηλότερα στην αριστερή πλευρά του πεδίου, είναι πολύ φθαρμένα για να διαβαστούν με βεβαιότητα.
Ένα μοσχοβίτικο αντίγραφο της Βλαντιμίρσκαγια και το πρόβλημα της χρονολογήσεώς του
Γιατί χρειαζόταν η Μόσχα ένα μεγάλο αντίγραφο ακριβώς εκείνη την εποχή; Την απάντηση τη δίνει η ιστορία του προτύπου. Κατά τη σύνοψη του Βρετανικού Μουσείου, η βυζαντινή εικόνα μεταφέρθηκε από την Κωνσταντινούπολη στο Κίεβο το 1131 για τον πρίγκιπα Μστισλάβ, πέρασε στο Βλαντίμιρ το 1155 με τον πρίγκιπα Αντρέι Μπογκολιούμπσκι, ήρθε προσωρινά στη Μόσχα το 1395 για να προστατεύσει την πόλη από τον Ταμερλάνο και εγκαταστάθηκε οριστικά στον Ναό της Κοιμήσεως το 1480. Σήμερα βρίσκεται στην Πινακοθήκη Τρετιακόφ. Την ίδια αλληλουχία, μαζί με την προσωρινή επίσκεψη του 1395, εκθέτει και μια μελέτη στο περιοδικό της Βουδαπέστης Ars Decorativa: μετά από σύντομη παραμονή στον καθεδρικό του Κρεμλίνου, σημειώνει, η εικόνα επεστράφη στο Βλαντίμιρ και έμεινε εκεί ως το 1480, και παραπέμπει σε ένα βιβλίο του 16ου αιώνα από τη Μονή της Αγίας Τριάδος και του Αγίου Σεργίου. Η μεταγενέστερη παράδοση, που έκανε το 1395 καθοριστική χρονιά της αφίξεως της εικόνας στη Μόσχα, αφηγείται άλλη ιστορία, και τις δύο εκδοχές οφείλουμε να τις κρατούμε χωριστά.
Αν ισχύει η πρώτη εκδοχή, η εικόνα του Κρεμλίνου ζωγραφίστηκε στις δεκαετίες κατά τις οποίες η Μόσχα είχε γνωρίσει, το 1395, την προστασία της Παναγίας του Βλαδιμήρ χωρίς να κατέχει ακόμη το πρωτότυπο. Ένα αντίγραφο σε φυσικό μέγεθος στην πρωτεύουσα θα κρατούσε αυτή την προστασία παρούσα μέσα στην πόλη. Πρόκειται, βέβαια, για συμπέρασμα που απορρέει μόνο από τη χρονολογία, αφού καμία παραγγελία δεν τεκμηριώνεται και το δελτίο δεν δίνει την παραμικρή ένδειξη για το ποιος παρήγγειλε την εικόνα ή για ποιο θυσιαστήριο.
Όπως και να έχει, η εικόνα του Κρεμλίνου είναι μία ανάμεσα σε πολλές. Το Βρετανικό Μουσείο σημειώνει ότι αντίγραφα της Βλαντιμίρσκαγια φιλοτεχνήθηκαν σε μεγάλο αριθμό σε όλη τη Ρωσία, ενίοτε με μικρές παραλλαγές στην παραδοσιακή εικονογραφία. Μέσα σε αυτή τη μακρά σειρά, η μοσχοβίτικη εικόνα στέκεται χρονικά κοντά στην αρχή, και οι γενναιόδωρες διαστάσεις της την ξεχωρίζουν από τα μικρά αντίγραφα κατ' ιδίαν ευλαβείας που θα πολλαπλασιάζονταν αργότερα.
Από τη μεταγενέστερη πορεία της εικόνας μόνο ένα περίγραμμα μπορούμε να ακολουθήσουμε. Πέρα από τον κατάλογο του 2007 για τις εικόνες του Ναού της Κοιμήσεως, δημοσιεύθηκε στον κατάλογο της εκθέσεως του 2005 για τον τσάρο Αλέξιο Μιχαήλοβιτς και τον Πατριάρχη Νίκωνα, καθώς και στον τόμο των Μουσείων του Κρεμλίνου του 2021 για τους τελευταίους Ρουρικίδες και τον Ψευδοδημήτριο. Ο κατάλογος του 2005 περιλαμβάνει επίσης μια επένδυση για εικόνα της Παναγίας του Βλαδιμήρ, έργο του τεχνίτη Π. Ιβανόφ στα εργαστήρια του Κρεμλίνου το 1657, από χρυσό, ασήμι, πολύτιμους λίθους, μαργαριτάρια και σμάλτο, διαστάσεων 105 × 70 εκ. Η σύμπτωση δημοσιεύσεως και διαστάσεων υποδηλώνει ένα κεφάλαιο του 17ου αιώνα στην ιστορία της εικόνας, ίσως με επίκεντρο εκείνη την επένδυση. Τη σχέση, όμως, τα διαδικτυακά δελτία του μουσείου την αφήνουν ανείπωτη.