Παναγία Ελεούσα: εικόνα από το Νόβγκοροντ των μέσων του 12ου αιώνα
| Εικόνα της Παναγίας Ελεούσας (Bogomater' Umilenie), Νόβγκοροντ, μέσα του 12ου αιώνα. Αβγοτέμπερα σε ξύλο, με ύφασμα και προετοιμασία από γέσο. Μουσεία του Κρεμλίνου της Μόσχας, αρ. ευρ. Ж-267. |
Μάγουλο με μάγουλο με τον γιο της, η Παναγία αυτής της εικόνας κοιτάζει έξω, προς τον θεατή. Τα μάτια της, τοποθετημένα αρκετά μακριά το ένα από το άλλο σε ένα μακρύ και στενό πρόσωπο, στρέφονται σε όποιον στέκεται μπροστά στην εικόνα, ενώ το Βρέφος σηκώνει το πρόσωπό του προς το δικό της. Η εικόνα της Παναγίας Ελεούσας που καταγράφουν τα Μουσεία του Κρεμλίνου της Μόσχας με αριθμό ευρετηρίου Ж-267 είναι έργο του Νόβγκοροντ από τα μέσα του 12ου αιώνα, ζωγραφισμένο με αβγοτέμπερα σε ξύλο, πάνω σε ύφασμα και προετοιμασία από γέσο. Στο ρωσόγλωσσο λήμμα του μουσείου η ίδια εικόνα τιτλοφορείται Bogomater' Umilenie, δηλαδή Θεοτόκος της Τρυφερότητας, και το λήμμα αυτό τοποθετεί επίσης την κατασκευή της στο Νόβγκοροντ, στα μέσα του 12ου αιώνα. Ουμιλένιε (Umilenie) ονομάζεται στα ρωσικά ο τύπος της Ελεούσας.
Η εικόνα έχει δημοσιευθεί στον επιστημονικό κατάλογο των εικόνων του Καθεδρικού Ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στο Κρεμλίνο της Μόσχας, από τον 11ο έως τις αρχές του 15ου αιώνα, που εκδόθηκε στη Μόσχα το 2007 από τους L. A. Shchennikova, O. V. Zonova, I. Ya. Kachalova, N. D. Markina, E. Ya. Ostashenko, E. P. Salikova και A. I. Yakovleva. Ο ζωγράφος της παραμένει άγνωστος. Όσα σώζονται συνθέτουν μια ημίσωμη παράσταση μητέρας και παιδιού σε χρυσό βάθος, φθαρμένη σε όλες τις άκρες, αρκετά όμως ακέραιη στα κεντρικά της τμήματα ώστε η σχέση ανάμεσα στις δύο μορφές να διαβάζεται με αξιοσημείωτη ακρίβεια.
Ελεούσα και Ουμιλένιε: ο τύπος πίσω από την εικόνα
Το «Ελεούσα», ελληνικό επίθετο που συνήθως αποδίδεται ως «εύσπλαχνη», χαρακτηρίζει μια ολόκληρη οικογένεια εικόνων όπου το Βρέφος αγκαλιάζεται από τη μητέρα του. Ο κατάλογος της Πινακοθήκης Ουφίτσι, στο λήμμα για το αντίγραφο της Παναγίας του Βλαντιμίρ που διαθέτει, ορίζει τον τύπο συνοπτικά: η Θεοτόκος και το Βρέφος σε τρυφερό εναγκαλισμό, με τα μάγουλα να αγγίζονται, ένα σχήμα που έγινε πολύ συνηθισμένο από τον 12ο αιώνα και έπειτα. Τη μελαγχολική έκφραση της Παναγίας το ίδιο λήμμα τη διαβάζει ως σημάδι ότι προγνωρίζει τα κατοπινά παθήματα του Χριστού. Παρακολουθεί, επίσης, το κωνσταντινουπολίτικο πρωτότυπο εκείνης της περίφημης εικόνας στη διαδρομή του μέσα στη Ρως: το 1130 τοποθετήθηκε στον καθολικό μιας γυναικείας Μονής στο Βίσγκοροντ, το 1155 ο πρίγκιπας Αντρέι Μπογκολιούμπσκι τη μετέφερε στο Βλαντιμίρ και το 1395 μεταφέρθηκε στη Μόσχα.
Αξίζει να κρατήσει κανείς στο μυαλό του τη χρονολογία. Η εικόνα του Νόβγκοροντ ανήκει ακριβώς στις δεκαετίες κατά τις οποίες μια βυζαντινή Ελεούσα ύψιστου κύρους είχε ήδη φτάσει στα πριγκιπάτα της Ρως και μεταφερόταν από τη μία πριγκιπική έδρα στην άλλη. Αν ο ζωγράφος του Νόβγκοροντ γνώριζε εκείνη την εικόνα, κάποιο άλλο ελληνικό πρότυπο ή μια εκδοχή που είχε περάσει μέσα από ενδιάμεσα αντίγραφα, δεν μπορεί να κριθεί με τα στοιχεία που είναι εδώ διαθέσιμα. Για πρότυπο, άλλωστε, το λήμμα του Κρεμλίνου δεν λέει απολύτως τίποτα.
Η σύνθεση της Ελεούσας του Νόβγκοροντ
Αποδοσμένη ως τη μέση, η Θεοτόκος είναι σχεδόν μετωπική ως προς το σώμα, γέρνει όμως το κεφάλι προς τα αριστερά της, προς το Βρέφος, που το κρατά στο αριστερό της χέρι. Πάνω στην εικόνα αυτό σημαίνει ότι το Βρέφος βρίσκεται στα δεξιά του θεατή. Τα δύο κεφάλια συναντιούνται στο μάγουλο: το δικό του ακουμπά στο αριστερό μάγουλο της μητέρας, λίγο χαμηλότερα από το δικό της, κι έτσι στο επάνω μισό της σύνθεσης κυριαρχεί μία και μόνη διαγώνιος, που ξεκινά από το μέτωπο της Παναγίας, κατεβαίνει μέσα από το πρόσωπο του Βρέφους και χάνεται στις πυκνές πτυχές του ενδύματός του.
Τη στήριξη την αναλαμβάνουν τα χέρια της. Χαμηλά, στα αριστερά του θεατή, το δεξί της χέρι περνά από κάτω και αγκαλιάζει τα πόδια του Βρέφους. Το αριστερό, στην αντίθετη πλευρά, διαγράφει καμπύλη γύρω από το κάτω μέρος του σώματός του, με τα μακριά δάχτυλα να απλώνονται κατά μήκος των πτυχών του ενδύματος. Ανάμεσά τους το Βρέφος κάθεται στητό, με το σώμα στραμμένο προς τη μητέρα του και όχι προς τον θεατή.
Το πρόσωπο της Θεοτόκου
Μακρύ το πρόσωπο, με σφιχτό σχέδιο. Μια ίσια, στενή μύτη κατεβαίνει από το μέτωπο σχεδόν χωρίς διακοπή, τα μάτια είναι μεγάλα, με βαριά βλέφαρα, το στόμα μικρό και κλειστό, με μια πινελιά κόκκινου. Η σάρκα έχει στρωθεί σε ελαιώδη ωχρό τόνο, που ζεσταίνεται με ρόδινο στο μάγουλο το πλησιέστερο στο Βρέφος. Τα περιγράμματα είναι σταθερά και σκούρα, και το πλάσιμο, αν και δίνει όγκο στο πρόσωπο, δεν χαλαρώνει ποτέ σε μαλακότητα. Το βλέμμα, στραμμένο έξω από την εικόνα, μακριά από τον γιο που ακουμπά το μάγουλό του στο δικό της, χαρίζει στην παράσταση την ιδιαίτερη ένταση της: ενώνει την οικειότητα του εναγκαλισμού με μια σοβαρή έκφραση που απευθύνεται στον θεατή.
Οι χειρονομίες του Βρέφους
Με πυκνές καστανοκόκκινες μπούκλες, το Βρέφος κοιτάζει προς τα πάνω, προς το πρόσωπο της μητέρας του. Το ένα του χέρι διασχίζει οριζόντια το στήθος της Παναγίας, και η ανοιχτή παλάμη ακουμπά κοντά στον λαιμό της. Πιο κάτω, κοντά στο κέντρο της εικόνας, ένα μικρό χέρι κλείνει γύρω από ένα ανοιχτόχρωμο αντικείμενο που ίσως είναι τυλιγμένο ειλητάριο, και δίπλα του μια λωρίδα πορτοκαλί υφάσματος σχηματίζει θηλιά προς τα αριστερά, πάνω από το μανίκι της Παναγίας. Το σκούρο χρώμα των πτυχώσεων και οι τριβές σε αυτή τη ζώνη δυσκολεύουν να πει κανείς με βεβαιότητα ποιο χέρι του Βρέφους είναι ποιο ή αν το ανοιχτόχρωμο σχήμα είναι ειλητάριο ή η άκρη του ενδύματός του. Με αυτή την επιφύλαξη προτείνεται εδώ η ανάγνωση.
Μαφόριο, κεκρύφαλος και χρυσοκονδυλιές
Περιορισμένη η παλέτα, με έντονες αντιθέσεις. Το μαφόριο της Θεοτόκου, σε βαθύ καφεκόκκινο του κρασιού, πλαισιώνει το κεφάλι της και πέφτει πίσω από τους ώμους χωρίς να τυλίγει ολόκληρο το σώμα, έτσι που μια μεγάλη επιφάνεια γαλάζιου ενδύματος μένει ακάλυπτη στο στήθος και στα χέρια. Το γαλάζιο αυτό φωτίζεται με λευκά φώτα, και στο δεξί της μανίκι (στα αριστερά του θεατή) το διασχίζουν πορτοκαλοκόκκινες ταινίες, ίσως το διακοσμημένο επιμάνικο του χιτώνα. Μια λεπτή πορτοκαλί ταινία σημαδεύει επίσης τη λαιμόκοψη.
Το πιο εντυπωσιακό σημείο της ενδυμασίας είναι ο κεκρύφαλος κάτω από το μαφόριο. Σφιγμένος πάνω στο μέτωπο και με πορτοκαλοκόκκινη παρυφή, είναι ζωγραφισμένος στο ίδιο απαλό γαλάζιο και σκεπάζεται από στροβιλιστά λευκά φώτα, σχεδόν σπειροειδή, που τραβούν αμέσως το μάτι ακριβώς πάνω από το πρόσωπο της Παναγίας. Μικρό κομμάτι της εικόνας, κι όμως κουβαλά περισσότερη διακοσμητική ενέργεια από οτιδήποτε άλλο στην ενδυμασία της Θεοτόκου.
Απέναντι σε αυτά τα ψυχρά γαλάζια ξεχωρίζει ο πορτοκαλοώχρινος χιτώνας του Βρέφους, χαραγμένος παντού με λεπτές χρυσές γραμμές. Οι χρυσοκονδυλιές ακολουθούν από κοντά τις πτυχές, πυκνώνουν εκεί όπου το ύφασμα μαζεύεται στη μέση και στα γόνατα και ανοίγουν πάνω από τον ώμο και τον μηρό. Μεταφράζουν την πτυχολογία σε δίκτυο φωτός, και δένουν τη μορφή του Βρέφους με το χρυσό βάθος πίσω από τα δύο κεφάλια.
Ξύλο, ύφασμα και γέσο: τεχνική και κατάσταση διατήρησης
Ως υλικά το μουσείο αναφέρει ξύλο, ύφασμα και γέσο, ως τεχνική την αβγοτέμπερα, και δίνει δύο σειρές διαστάσεων: 56,0 × 42,5 εκ. μαζί με τα περιθώρια και 52,0 × 38,5 εκ. Οι δύο γλωσσικές εκδοχές του λήμματος διαφέρουν ελαφρά σε αυτό το σημείο. Το αγγλικό λήμμα μιλά απλώς για περιθώρια, ενώ το ρωσικό διευκρινίζει διαστάσεις «με προσθετά περιθώρια», δηλαδή περιθώρια που προστέθηκαν στο σανίδι. Η μικρότερη διάσταση φαίνεται επομένως να αντιστοιχεί στο σανίδι χωρίς αυτές τις προσθήκες. Οι ανοιχτόχρωμες, φθαρμένες λωρίδες που περιβάλλουν σήμερα τη ζωγραφισμένη παράσταση ίσως είναι αυτά τα προσθετά περιθώρια, αν και το λήμμα δεν τις περιγράφει.
Η επιφάνεια έχει υποστεί σοβαρές φθορές. Λεπτό κρακελάρισμα απλώνεται στο χρυσό βάθος, και κατά μήκος των άκρων έχουν χαθεί μεγάλες περιοχές χρώματος και επιχρύσωσης, αφήνοντας γυμνό το λευκό γέσο από κάτω. Οι απώλειες είναι βαρύτερες στο κάτω μέρος της εικόνας, κατά μήκος της αριστερής πλευράς και επάνω δεξιά, όπου το φωτοστέφανο της Θεοτόκου διακόπτεται από τη φθορά. Το ίδιο το φωτοστέφανο, ένας χρυσοπορτοκαλής δίσκος με περίγραμμα σε σκουρότερο τόνο, σώζεται καλύτερα στα αριστερά. Πίσω από το κεφάλι του Βρέφους, μια σκουρότερη, φθαρμένη ζώνη διατηρεί το δικό του φωτοστέφανο, με ορατές γραμμικές διαιρέσεις. Οι κεντρικές μορφές, αντίθετα, έχουν κρατήσει τα πρόσωπα, τα χέρια και το μεγαλύτερο μέρος των ενδυμάτων τους.
Η επιγραφή
Ίχνη κόκκινων γραμμάτων επιβιώνουν στις επάνω γωνίες του χρυσού βάθους. Επάνω αριστερά διαβάζεται η συντομογραφία ΜΡ, με το σημείο συντομογραφίας της, και επάνω δεξιά ένα φθαρμένο ζεύγος γραμμάτων συμφωνεί με το ΘΥ. Μαζί σχηματίζουν το καθιερωμένο ελληνικό μονόγραμμα του Μήτηρ Θεοῦ, που εδώ ονομάζει τη μορφή στα ελληνικά, πάνω σε μια εικόνα ζωγραφισμένη στο Νόβγκοροντ.
Από το Νόβγκοροντ στο Κρεμλίνο
Πού φτιάχτηκε η εικόνα και πού βρίσκεται σήμερα, το λήμμα το βεβαιώνει. Πώς ταξίδεψε από το ένα σημείο στο άλλο, όχι. Η δημοσίευσή της ανάμεσα στις εικόνες του Καθεδρικού Ναού της Κοιμήσεως την τοποθετεί στη συλλογή του κυριότερου καθεδρικού ναού της Μόσχας, τα στάδια όμως μέσα από τα οποία έφτασε σε εκείνον τον ναό δεν τεκμηριώνονται στο υλικό που εξετάστηκε εδώ. Κάποιο πλαίσιο για τέτοιες μετακινήσεις προσφέρει η μελέτη της Σαλίνα για μια άλλη εικόνα Ουμιλένιε, η οποία σημειώνει ότι μεγάλο μέρος της πρώιμης εικονογραφικής κληρονομιάς του Βλαντιμίρ, του Ροστόφ, του Νόβγκοροντ και άλλων πόλεων μεταφέρθηκε σε διάφορες εποχές στον κεντρικό καθεδρικό ναό της Μοσχοβίτικης Ρως, με ιδιαίτερα μεγάλες ομάδες σεβάσμιων εικόνων να μεταφέρονται με διαταγή του Ιβάν του Τρομερού το 1561 και το 1570. Πρόκειται για ένα γενικό μοτίβο, που δεν μπορεί να εφαρμοστεί σε αυτή την εικόνα χωρίς συγκεκριμένα τεκμήρια.
Το ίδιο άρθρο φωτίζει και τη θέση της εικόνας μέσα στη ζωγραφική του Νόβγκοροντ. Συζητώντας τη μνημειακή Ουμιλένιε από το Μπελοζέρσκ, που βρίσκεται σήμερα στο Κρατικό Ρωσικό Μουσείο, η Σαλίνα παρατηρεί ότι οι παλαιότερες αποδόσεις εκείνης της εικόνας στο Ροστόφ ή στο Βλαντιμίρ-Σούζνταλ στηρίζονταν συχνά λιγότερο στην τεχνοτροπική ανάλυση και περισσότερο στην προέλευσή της και στην παραδοχή ότι ο τύπος της Ουμιλένιε ανήκε μόνο σε εκείνα τα κέντρα. Η ίδια την αποδίδει σε ζωγράφο του Νόβγκοροντ του δεύτερου τετάρτου του 13ου αιώνα. Η Ελεούσα του Κρεμλίνου, καταλογογραφημένη ως έργο του Νόβγκοροντ και χρονολογημένη περίπου τρεις γενιές νωρίτερα, δείχνει προς την ίδια κατεύθυνση: η εικόνα της τρυφερότητας ανάμεσα σε μητέρα και παιδί είχε ήδη θέση στη ζωγραφική του ίδιου του Νόβγκοροντ από τα μέσα του 12ου αιώνα.