Βυζαντινή Τέχνη

Η Κολακεία της Θεοτόκου: εικόνα του 16ου αιώνα από την Καστοριά

Σκύβουν ο Ιωακείμ και η Άννα πάνω από ένα παιδί όχι μεγαλύτερο από κούκλα, και το παιδί, καθισμένο στο μπράτσο της μητέρας του, απλώνει κι εκείνο προς το μέρος τους. Θέμα της εικόνας είναι η Κολακεία της Θεοτόκου, που στα αγγλικά αποδίδεται ως Caressing of the Virgin και στα ελληνικά είναι γνωστή επίσης ως Φιλοστοργία των Θεοπατόρων, η τρυφερή, δηλαδή, στοργή των Προγόνων του Θεού. Τη φορητή αυτή εικόνα της Κολακείας της Θεοτόκου τη ζωγράφισαν στα μέσα του 16ου αιώνα πάνω σε ενιαίο κομμάτι ξύλου, διαστάσεων 121 × 52,5 × 3 εκ., και προέρχεται από τον ναό του Αγίου Νικολάου του Κυρίτζη στην Καστοριά, στη Δυτική Μακεδονία.

Η εικόνα της Κολακείας της Θεοτόκου από την Καστοριά: η Άννα και ο Ιωακείμ κρατούν τη μικρή Μαρία μπροστά σε γκρίζο πυργωτό κτίριο, όπου κρέμεται ένα κόκκινο ύφασμα.
Κολακεία της Θεοτόκου, μέσα του 16ου αιώνα, φορητή εικόνα από τον ναό του Αγίου Νικολάου του Κυρίτζη, Καστοριά, 121 × 52,5 εκ.

Δεν είναι συνηθισμένες οι φορητές εικόνες με αυτό το θέμα. Η συνήθης θέση του στη βυζαντινή τέχνη βρίσκεται μέσα στον αφηγηματικό κύκλο των πρώτων χρόνων της Θεοτόκου, όπου αποτελεί μία σκηνή ανάμεσα σε πολλές. Εδώ, αποσπασμένο από κάθε ακολουθία, έχει αποκτήσει μια ψηλή σανίδα δική του, με ύψος πάνω από το διπλάσιο του πλάτους της, ώστε να στέκονται ολόσωμοι και οι δύο γονείς. Η ζωγραφική παράσταση σώζεται σε μεγάλο βαθμό ακέραιη, αν και ρωγμές διατρέχουν την επιφάνεια και φθορές έχουν πλήξει τόσο τις παρυφές όσο και τον χρυσό κάμπο. Ένα λιτό πλαίσιο, με κόκκινη ταινία κατά μήκος της επάνω οριζόντιας πλευράς του, περικλείει το ζωγραφικό πεδίο.

Ο Ιωακείμ και η Άννα στην Κολακεία της Θεοτόκου

Την αριστερή πλευρά της σύνθεσης την καταλαμβάνει η Άννα. Στέκεται όρθια, στραμμένη κατά τρία τέταρτα προς το κέντρο, με το κεφάλι γερμένο προς την κόρη της, και από την κορυφή ως σχεδόν τα γόνατα η μορφή της είναι μια ενιαία κόκκινη στήλη. Στενή χρυσή παρυφή φέρει το κόκκινο μαφόριο. Από κάτω του, η σκουροπράσινη καλύπτρα διακρίνεται σαν ταινία στο μέτωπο. Ο μακρύς χιτώνας, που περιγράφεται ως γαλαζοπράσινος, δείχνει σήμερα βαθύς, σχεδόν μαύρος, εκεί όπου πέφτει κάτω από τον μανδύα, και στο κάτω άκρο μόνο κάποιες κόκκινες λάμψεις σημαδεύουν τα πόδια της.

Από τα δεξιά γέρνει προς τα μέσα ο Ιωακείμ, με έντονη στροφή του σώματος, τα γόνατα λυγισμένα και το ένα πόδι, με σανδάλι, προτεταμένο, και οι μακριές διαγώνιες πτυχές του ιματίου του ακολουθούν αυτή την κίνηση ως το στρίφωμα. Κάτω από το ανοιχτό ροδόχρωμο ιμάτιο φορά ποδήρη σκουροπράσινο χιτώνα, με ταινία χρυσού διακόσμου στο επάνω μέρος του αριστερού μανικιού. Το κεφάλι του, βαρύ από τις σκούρες μπούκλες και τα πυκνά γένια, σκύβει προς το παιδί.

Ανάμεσά τους, στο ύψος του στήθους τους, κάθεται η Μαρία. Ακουμπά άνετα στην αγκαλιά της μητέρας της, με το χέρι της Άννας να περνά από κάτω της, ενώ το κάτω μέρος του σώματός της, τυλιγμένο σε σκουροπράσινο χιτώνα, απλώνεται προς τον Ιωακείμ, που τα χέρια του φτάνουν ως τα πόδια της πάνω από μια μαζεμένη πτυχή του ιματίου του. Με το δεξί της χέρι τείνει το παιδί προς τη μητέρα του. Βαθυκόκκινο μαφόριο σκεπάζει το κεφάλι και τους ώμους της και ανοίγει στις άκρες. Σχεδόν μετωπικό το πρόσωπό της, και το φωτοστέφανό της, πολύ μικρότερο από των γονέων της, τοποθετείται ανάμεσα στα δικά τους και λίγο χαμηλότερα. Χρυσά είναι και τα τρία φωτοστέφανα.

Τη διαφορά ανάμεσα στους δύο γονείς οφείλει η σύνθεση την κίνησή της. Η Άννα είναι κατακόρυφος και σχεδόν στατικός όγκος, ο Ιωακείμ μια διαγώνιος, και το αγκάλιασμα που προκύπτει είναι σταθερό από τη μία πλευρά, ορμητικό από την άλλη. Εκεί όπου συναντιούνται οι δύο μορφές, στο στενό διάκενο που είναι συγχρόνως ο κατακόρυφος άξονας της σανίδας, έχει τοποθετήσει ο ζωγράφος το παιδί.

Το πυργωτό κτίριο και το κόκκινο ύφασμα

Πίσω από τις μορφές υψώνεται ένα κτίριο ζωγραφισμένο σε ανοιχτό γκρίζο. Ψηλός ορθογώνιος τοίχος γεμίζει το μεγαλύτερο μέρος του βάθους και καταλήγει εκατέρωθεν σε πυργοειδή κατασκευή. Και οι δύο πύργοι αποδίδονται σε πλάγια προοπτική, ο καθένας με ένα τοξωτό παράθυρο και μονοκλινή κεραμοσκεπή, ενώ ένα χαμηλότερο τμήμα τοίχου τους ενώνει στο μέσο. Από τη μία στέγη ως την άλλη κρέμεται ένα κόκκινο ύφασμα, σε φαρδιά καμπύλη κάτω από τον τίτλο. Βάθος επιτρέπεται μόνο στις άκρες, όπου οι σκοτεινές πλευρές των πύργων υποχωρούν προς τα πίσω, τέρμα αριστερά και τέρμα δεξιά. Παντού αλλού ο τοίχος απλώνεται επίπεδος πίσω από τις μορφές, σαν παραπέτασμα.

Για να σπάσει τη μονοτονία του γκρίζου, ο ζωγράφος σκόρπισε στην πρόσοψη κυκλικά κοσμήματα και στυλιζαρισμένα ανθέμια: κάθε δίσκος σκούρος στο κέντρο, με λευκό δακτύλιο γύρω του, και από αυτόν να φυτρώνουν ελικοειδείς βλαστοί. Ένας τους βρίσκεται πάνω στον κεντρικό άξονα, ακριβώς πάνω από το φωτοστέφανο του παιδιού, ανάμεσα στα κεφάλια της Άννας και του Ιωακείμ. Πάνω από την αρχιτεκτονική ο κάμπος είναι χρυσός. Κάτω, μια λωρίδα πράσινου εδάφους, σκουρόχρωμη πια και με κηλίδες, δέχεται τα πόδια των δύο γονέων.

Οι επιγραφές στον χρυσό κάμπο

Με κόκκινα γράμματα πάνω στο χρυσό, στο επάνω κέντρο της σανίδας και πάνω από το κόκκινο ύφασμα, είναι γραμμένος ο τίτλος, που προσδιορίζει το θέμα ως «Η Κολακεία της Θεοτόκου». Το όνομα της σκηνής εμφανίζεται με μη καθιερωμένη ορθογραφία, ενώ ο τίτλος της Θεοτόκου συντέμνεται σε ΘΚΟΥ, και το σίγμα του άρθρου έχει τη μηνοειδή μορφή. Μικρότερες κόκκινες επιγραφές πάνω από τα φωτοστέφανα των γονέων δίνουν τα ονόματα της Άννας και του Ιωακείμ. Πάνω από το παιδί βρίσκεται η συντομογραφία Μ(ΗΤΗ)Ρ Θ(ΕΟ)Υ, Μήτηρ Θεού, τοποθετημένη στο στενό διάστημα ανάμεσα στις μεγαλύτερες μορφές.

Η τελευταία αυτή επιγραφή, μαζί με τον τίτλο, ονομάζει ένα μικρό κορίτσι στην αγκαλιά των γονιών του με τον ρόλο που δεν έχει ακόμη αναλάβει στην ιστορία. Ως παιδί δεν την περιγράφει καν κανένα από τα δύο κείμενα.

Το Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου πίσω από την εικόνα

Από πού προέρχεται το επεισόδιο; Στις κανονικές ευαγγελικές αφηγήσεις δεν απαντά. Η εικονογραφία ανήκει στον κύκλο της Θεοτόκου και προέρχεται από το απόκρυφο Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου, ειδικότερα από τη συριακή και την αρμενική εκδοχή του, όχι από το ελληνικό κείμενο.

Στη μνημειακή διακόσμηση το θέμα εμφανίζεται, για παράδειγμα, στον ψηφιδωτό κύκλο του βίου της Θεοτόκου στον εσωνάρθηκα της Μονής της Χώρας στην Κωνσταντινούπολη, κύκλο που βασίζεται στο Πρωτευαγγέλιο. Εκεί η Θεοτόκος θωπευόμενη από τους γονείς της καταλαμβάνει την ανατολική πλευρά ενός θόλου στο δεύτερο διάχωρο, απέναντι από τη Θεοτόκο ευλογούμενη από τους ιερείς στη δυτική πλευρά, και σε όλο τον κύκλο η Μαρία εικονίζεται ως μικροσκοπική ενήλικη με γαλάζιο ένδυμα. Τη σύμβαση της ενήλικης σε μικρογραφία ο ζωγράφος της εικόνας της Καστοριάς την κρατά, την ντύνει όμως με βαθυκόκκινο μαφόριο πάνω από σκουροπράσινο χιτώνα και αλλάζει ολοκληρωτικά την κλίμακα του επεισοδίου. Ένα διαμέρισμα μιας πυκνής αφηγηματικής ακολουθίας έχει γίνει αυτοτελές θέμα, που του παραχωρείται ολόκληρο το ύψος του ξύλου.

Ο Ιωακείμ και η Άννα επανέρχονται αργότερα στην ίδια ιστορία, οδηγώντας την κόρη τους προς τον αρχιερέα στα Εισόδια της Θεοτόκου. Στην Κολακεία το παιδί κρατιέται ακόμη στην αγκαλιά, και η προσοχή των γονιών στρέφεται ολόκληρη πάνω του.

Πρόσωπα και πτυχώσεις από κοντά

Λεπτομέρεια της εικόνας της Κολακείας της Θεοτόκου: η Άννα με κόκκινο μαφόριο και ο Ιωακείμ με τα σκούρα γένια σκύβουν προς τη μικρή Παρθένο Μαρία με το φωτοστέφανο.
Τα κεφάλια της Άννας και του Ιωακείμ, με τη μικρή Μαρία ανάμεσα στα φωτοστέφανά τους και τη συντομογραφία ΜΡ ΘΥ από πάνω της.

Από κοντά αποδεικνύεται ότι μεγάλο μέρος του συναισθήματος της εικόνας κρέμεται από λίγες κλίσεις της γραμμής. Μακρύ και στενό το πρόσωπο της Άννας, η μύτη μια λεπτή κατακόρυφος, το στόμα μικρό και κόκκινο, τα μάτια μεγάλα, με βαριά βλέφαρα, κάτω από τοξωτά φρύδια. Η σάρκα αποδίδεται σε σκούρους λαδί τόνους και φωτίζεται με ώχρα στο μέτωπο, στο ζυγωματικό και στη ράχη της μύτης. Σφιχτά πλαισιώνει το πρόσωπο το κόκκινο μαφόριο, και κάτω από την άκρη του η σκούρα καλύπτρα διασχίζει το μέτωπο.

Πλατύτερο και σκουρότερο το κεφάλι του Ιωακείμ: τα μαλλιά πέφτουν σε πυκνές μπούκλες, τα γένια είναι πυκνά, το πρόσωπο, σε τρία τέταρτα, σκύβει προς το κέντρο, και τα φώτα προστίθενται με κοντές πινελιές στο μέτωπο και στο μάγουλο. Με κάποια ποικιλία αποδίδονται και τα ενδύματα. Ο μανδύας της Άννας πλάθεται σε βαθύτερους κόκκινους τόνους, με λίγα φώτα. Το ιμάτιο του Ιωακείμ το διατρέχουν καθαρές λευκές γραμμές που σπάζουν το ύφασμα σε γωνιώδη επίπεδα. Το βαθυκόκκινο μαφόριο του παιδιού διαμορφώνεται με σκούρες πτυχές και ανοιχτότερο βυσσινί, με το στρίφωμα σηκωμένο να ανεμίζει, και το μικρό της χέρι ανοίγει προς την Άννα. Η χρυσή ταινία στο μανίκι του Ιωακείμ, σχεδιασμένη με ένα μικρό επαναλαμβανόμενο μοτίβο, και η λεπτή χρυσή παρυφή του μαφορίου της Άννας συγκαταλέγονται στα λίγα διακοσμητικά στοιχεία πάνω στις ίδιες τις μορφές.

Η Καστοριά και οι ζωγράφοι της στα μέσα του 16ου αιώνα

Η προέλευση της σανίδας την τοποθετεί σε ένα από τα κορυφαία κέντρα της μεταβυζαντινής ζωγραφικής στα Βαλκάνια. Η Καστοριά διασώζει περίπου εβδομήντα ναούς και μεγάλο σύνολο φορητών εικόνων, ανάμεσά τους και την Παναγία Ελεούσα της Καστοριάς των αρχών του 15ου αιώνα, και περίπου μεταξύ 1481 και 1510 έδωσε το όνομά της στη Σχολή της Καστοριάς, μια ομάδα ανώνυμων ζωγράφων που το έργο τους έφτασε πολύ πέρα από την πόλη. Στα μέσα του 16ου αιώνα η πόλη, έδρα μητρόπολης από το 1532 περίπου, προσέλκυε επίσης ζωγράφους από αλλού. Ο Φράγκος Κατελάνος από τη Θήβα ζωγράφισε τον ναό της Παναγίας Ρασιώτισσας το 1553 και φιλοτέχνησε φορητές εικόνες. Ο Ονούφριος από το Άργος, πρωθιερέας του Νεοκάστρου (Ελμπασάν), εργάστηκε στους Αγίους Αποστόλους το 1547 και στους Αναργύρους του Γυμνασίου γύρω στα μέσα του αιώνα, και ζωγράφισε επίσης εικόνες. Πλούσιοι έμποροι, στο μεταξύ, έφερναν στην πόλη εικόνες της Κρητικής Σχολής.

Κανένα από αυτά τα ονόματα δεν μπορεί να συνδεθεί με την Κολακεία της Θεοτόκου. Υπογραφή δεν σώζεται στη σανίδα ούτε έχει καταγραφεί κάποια απόδοση, κι έτσι ο ζωγράφος της παραμένει άγνωστος. Εκείνο που διατηρεί η εικόνα είναι ο δεσμός της με τον ναό του Αγίου Νικολάου του Κυρίτζη, αφιερωμένο σε έναν άγιο του οποίου η λατρεία διαδόθηκε ευρέως στην Καστοριά εξαιτίας της σημασίας που είχε η λίμνη στη ζωή της πόλης.