Βυζαντινή Τέχνη

Εικόνα των Εισοδίων της Θεοτόκου από την Κορυτσά

Σκυμμένος πάνω από τη σκουροπράσινη κλίμακα, ο γηραιός αρχιερέας Ζαχαρίας χαμηλώνει το χέρι ώσπου τα ακροδάχτυλά του ακουμπούν στον φωτοστέφανο ενός μικρού κοριτσιού με κόκκινο μαφόριο, ενώ οι γονείς του, η Άννα και ο Ιωακείμ, το οδηγούν προς το μέρος του. Θέμα της είναι η Παρουσίαση της Παρθένου στον Ναό, όπως την ονομάζει η δυτική παράδοση, γνωστή στην ορθόδοξη χρήση ως Είσοδος της Υπεραγίας Θεοτόκου στον Ναό ή Εισόδια, και τούτη η εικόνα των Εισοδίων της Θεοτόκου την τοποθετεί μέσα σε έναν ναό αξιοσημείωτης αρχιτεκτονικής φαντασίας. Προέρχεται από τον ναό του Αγίου Νικολάου στην Κορυτσά, στη νοτιοανατολική Αλβανία, και βρίσκεται σήμερα στα Τίρανα, στη συλλογή που δημοσιεύεται ως συλλογή του Μουσείου Τέχνης και Αρχιτεκτονικής. Έχει δημοσιευθεί ως έργο του 18ου αιώνα του Δαβίδ Σελενιτσιώτη, όπως τον γνωρίζει η ελληνική βιβλιογραφία, που γράφεται επίσης David Selenica ή Selenicasi.

Εικόνα των Εισοδίων της Θεοτόκου από την Κορυτσά: ο Ζαχαρίας υποδέχεται τη μικρή Μαρία δίπλα στα σκαλιά του ναού, με άγγελο επάνω και λαμπαδηφόρες κόρες δεξιά.
Η Είσοδος της Υπεραγίας Θεοτόκου στον Ναό, φορητή εικόνα από τον ναό του Αγίου Νικολάου στην Κορυτσά, δημοσιευμένη ως έργο του Δαβίδ Σελενιτσιώτη. Σήμερα στα Τίρανα.

Το πεδίο είναι γεμάτο. Γοτθικός θόλος με κρεμαστό πολυέλαιο, βωμός που καίει πίσω από ανοιγμένα παραπετάσματα, πλήθος κοριτσιών με κεριά, ντυμένων με ενδυμασίες της εποχής, δύο λέοντες στη βάση της κλίμακας και, ψηλά αριστερά, ξανά η Θεοτόκος, τώρα μέσα στα Άγια των Αγίων, να δέχεται την επίσκεψη αγγέλου: όλα αυτά χωρούν σε μία και μόνη εικόνα. Κοντά στο κάτω άκρο, γραμμένη με μικρά επισεσυρμένα γράμματα, απλώνεται μια σειρά κειμένου που φαίνεται να κατονομάζει έναν εντελώς διαφορετικό ζωγράφο.

Ένας ναός χτισμένος με δυτικές μορφές

Η σύνθεση ανεβαίνει από κάτω δεξιά προς τα επάνω αριστερά. Τα πόδια του Ιωακείμ, με σανδάλια, πατούν σε κόκκινο δάπεδο κοντά στο κάτω μέρος της εικόνας. Το παιδί στέκεται δίπλα σε μια φαρδιά κλίμακα, βαμμένη σε βαθύ μπουκαλί πράσινο, με τα μέτωπα των βαθμίδων πλαισιωμένα από χρυσό διάκοσμο, η οποία ανεβαίνει προς τα αριστερά ως το πλατύσκαλο όπου στέκεται ο Ζαχαρίας. Πίσω του και ψηλότερα, υψωμένο πάνω σε δική του πολυεδρική ροζ βάση, ένα τρουλωτό κιβώριο με λεπτούς κίονες και επίχρυσα κιονόκρανα περικλείει τη δεύτερη εμφάνιση της Θεοτόκου. Ό,τι βρίσκεται στη δεξιά πλευρά, οι γονείς, οι κόρες και το βαρύ βυσσινί παραπέτασμα που κρέμεται σε καμπύλη στην επάνω γωνία, γέρνει ή δείχνει προς τα αριστερά, και το βλέμμα ακολουθεί αυτή την κλίση ανεβαίνοντας ως το κιβώριο.

Η αρχιτεκτονική αντλεί σε μεγάλο βαθμό από δυτικό λεξιλόγιο. Στο κέντρο ένας θολωτός χώρος, πλαισιωμένος από δέσμες κιονίσκων και οξυκόρυφα τόξα, ανοίγεται προς τον θεατή, με τις νευρώσεις του να συγκλίνουν γύρω από έναν δακτυλιόσχημο οφθαλμό, από τον οποίο μια αλυσίδα κατεβάζει μια στεφάνη με λυχνάρια και, κάτω από αυτήν, ένα μεμονωμένο κρεμαστό καντήλι. Κόκκινα παραπετάσματα, τραβηγμένα στις δύο πλευρές, αποκαλύπτουν ένα εσωτερικό ιερό, όπου ένας κυλινδρικός βωμός πάνω σε κλιμακωτή βάση φέρει μια προσφορά που καίγεται. Σκούρος καπνός υψώνεται από αυτήν ως τις πτυχές του παραπετάσματος, ενώ δίπλα στον βωμό, δεξιά, διακρίνονται μικρές μορφές. Πέρα από τον θόλο ο ναός μεταπίπτει σε λευκή πρόσοψη με εξώστη με κιγκλίδωμα, ωοειδές παράθυρο και ψηλό παράθυρο γεμάτο κυκλικά διάτρητα μοτίβα πάνω από οξυκόρυφα υαλοστάσια με μολύβδινα πλαίσια. Επάνω αριστερά, γκρίζα τοιχοποιία με κίονα, κιονόκρανο με κυμάτια και ένα ακόμη ωοειδές άνοιγμα κλείνει τη σκηνή. Ελάχιστη δομική λογική δένει αυτά τα μέρη μεταξύ τους, και το αποτέλεσμα θυμίζει περισσότερο θεατρικό σκηνικό παρά κτίριο.

Στην κάτω αριστερή γωνία δύο χαιτοφόροι λέοντες, ζωγραφισμένοι σε χρυσή ώχρα, κείτονται δίπλα στην κλίμακα: ο ένας ξαπλωμένος στο πρώτο επίπεδο με τα μπροστινά πόδια τεντωμένα, ο δεύτερος πίσω του, σε ψηλότερη βαθμίδα, και οι δύο με υψωμένο κεφάλι. Πλαισιώνουν την άνοδο προς τον ιερέα και προς το ιερό επάνω από αυτόν.

Τη μεγαλύτερη φθορά την έχει υποστεί το επίχρυσο πλαίσιο. Κατά μήκος της αριστερής πλευράς και στις κάτω γωνίες ο χρυσός έχει τριφτεί ως το κόκκινο στρώμα που βρίσκεται από κάτω, ενώ μικρότερες απώλειες υπάρχουν στο επάνω μέρος. Μια σκούρα κηλίδα φθοράς διακόπτει το κόκκινο δάπεδο κάτω από τα πόδια της Άννας, και μια λεπτή ρωγμή διασχίζει διαγώνια τη λευκή αρχιτεκτονική στα δεξιά. Οι μορφές παραμένουν σε μεγάλο βαθμό ευανάγνωστες, ως και τα φωτίσματα των ενδυμάτων τους.

Ο Ζαχαρίας, η Άννα και ο Ιωακείμ υποδέχονται το παιδί

Λεπτομέρεια της εικόνας των Εισοδίων της Θεοτόκου: ο Ζαχαρίας αγγίζει τον φωτοστέφανο της μικρής Μαρίας, καθώς η Άννα και ο Ιωακείμ την προσφέρουν, με μια μάσκα σε γκριζαΐγ πίσω τους.
Ο Ζαχαρίας αγγίζει τον φωτοστέφανο του παιδιού, καθώς η Άννα και ο Ιωακείμ το προσφέρουν στον ναό. Λεπτομέρεια της εικόνας που αποδίδεται στον Δαβίδ Σελενιτσιώτη.

Από πιο κοντά, η κεντρική ομάδα δείχνει πόση φροντίδα δόθηκε στις μορφές. Ο Ζαχαρίας φορά ένα μικρό κόκκινο κάλυμμα κεφαλής, και τα γκρίζα μαλλιά του πέφτουν στον ώμο σε μακριούς κατσαρούς βοστρύχους, που ενώνονται με μια γενειάδα σχεδιασμένη με λεπτές γκρίζες και λευκές γραμμές. Το πρόσωπό του είναι μακρύ και λιπόσαρκο, με έντονη μύτη και βαριά βλέφαρα, και τα μάτια στρέφονται προς τα κάτω, στο παιδί. Πάνω από μαυροπράσινο χιτώνα και ροζ υποχίτωνα φορά κόκκινο και πορτοκαλόχρυσο μανδύα, μαζεμένο στη μέση. Το ένα χέρι ακουμπά ανοιχτό στη ζώνη του, ενώ το άλλο, σε σκούρο μανίκι με πορτοκαλί περιμάνικο, απλώνεται μπροστά, έτσι ώστε μόνο τα ακροδάχτυλα να αγγίζουν το περίγραμμα του φωτοστέφανου του κοριτσιού.

Το παιδί, με χρυσό φωτοστέφανο, φορά κόκκινο μαφόριο πάνω από σκούρο χιτώνα και μακριά κόκκινη φούστα. Το μικρό, στρογγυλό του πρόσωπο είναι στραμμένο προς τον ιερέα, και τα δύο χέρια απλώνονται προς αυτόν κάτω από τον μανδύα. Η Άννα, ακριβώς πίσω από τη μικρή, σκύβει μπροστά με κόκκινο μαφόριο πάνω από γκριζοϊώδες φόρεμα, με ένα λευκό μαντήλι να πλαισιώνει το πρόσωπό της. Το χέρι της, στο γκρίζο μανίκι, κατεβαίνει ώσπου η παλάμη ακουμπά στον ώμο του κοριτσιού. Ο Ιωακείμ, μελαχρινός και μαυρογένης, με πορτοκαλί ιμάτιο πάνω από μαύρο χιτώνα, τεντώνει μπροστά και τα δύο χέρια, το ένα υψωμένο προς το μπράτσο της Άννας, το άλλο χαμηλότερα και ανοιχτό.

Τα σαρκώματα περνούν από σκούρες λαδοκάστανες σκιές σε θερμότερες, φωτεινότερες περιοχές στα μέτωπα, στα ζυγωματικά και στις μύτες, με απαλές μεταβάσεις. Οι κόγχες των ματιών μένουν βαθιά σκιασμένες, και τα πρόσωπα των ηλικιωμένων αποκτούν μια κουρασμένη σοβαρότητα, της Άννας πάνω απ’ όλα, με τις γραμμές της ηλικίας χαραγμένες δίπλα στο στόμα και κάτω από τα μάτια. Τα ενδύματα αποδίδονται πιο πλατιά. Το ιμάτιο του Ιωακείμ διαγράφεται με μεγάλα πορτοκαλί επίπεδα και ανοιχτόχρωμα, στιλπνά φώτα τραβηγμένα κατά μήκος των ράχεων των πτυχών, ώστε το ύφασμα να φαίνεται βαρύ και ελαφρά γυαλιστερό.

Η μάσκα σε γκριζαΐγ στον τοίχο του ναού

Στον γκρίζο τοίχο ανάμεσα στον Ζαχαρία και την Άννα, στο ύψος των κεφαλιών τους, ο ζωγράφος έχει τοποθετήσει μια μικρή μάσκα σε γκριζαΐγ, ένα ωχρό, ανέκφραστο πρόσωπο, πλαισιωμένο από κάλυμμα κεφαλής με λοβωτές απολήξεις και σκιασμένο από κάτω. Δεύτερη μάσκα του ίδιου τύπου στέφει την τοξωτή θύρα της λευκής πρόσοψης, επάνω δεξιά. Καμία από τις δύο δεν έχει αφηγηματικό ρόλο. Ανήκουν στο ίδιο διακοσμητικό ρεπερτόριο με τον νευρωτό θόλο και τα διάτρητα μοτίβα, και, όπως θα φανεί στο ζήτημα της απόδοσης, ανάλογη μάσκα έχει επισημανθεί σε μια άλλη εικόνα που συνδέεται με τον κύκλο του Δαβίδ.

Ο άγγελος, οι κόρες και η αφήγηση των Εισοδίων

Η εορτή δεν έχει έρεισμα στα κανονικά Ευαγγέλια. Η αφήγησή της προέρχεται από την απόκρυφη παράδοση, κυρίως από το Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου, όπου ο ιερέας παίρνει το παιδί, το φιλά και το ευλογεί, και η Μαρία ζει έκτοτε στον Ναό, δεχόμενη τροφή από άγγελο. Κατά την ίδια παράδοση αφιερώθηκε στον Ναό σε ηλικία τριών ετών, και η βυζαντινή τέχνη μπορούσε να την εικονίσει δεύτερη φορά μέσα στην ίδια σύνθεση, καθισμένη στα Άγια των Αγίων και τρεφόμενη από άγγελο. Ένα χαρακτικό του 17ου αιώνα, που εξετάζεται σε έκθεση του Dumbarton Oaks για το Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου, τοποθετεί αυτή την επίσκεψη επάνω αριστερά, όπως και εδώ.

Στην εικόνα της Κορυτσάς το δεύτερο επεισόδιο καταλαμβάνει το ροζ κιβώριο. Η Θεοτόκος στέκεται όρθια, με φωτοστέφανο, με κόκκινο μαφόριο πάνω από σκούρο ένδυμα, και απλώνει και τα δύο χέρια. Ένας άγγελος με ροζ και πορτοκαλί ενδύματα εφορμά προς το μέρος της από τα δεξιά, με ανοιχτές φτερούγες, κρατώντας στο υψωμένο του χέρι ένα μακρύ στέλεχος. Δύο στιγμές της ιστορίας μοιράζονται έτσι τον ίδιο αρχιτεκτονικό χώρο, και το ύψος είναι εκείνο που χωρίζει τα επεισόδια.

Οι κόρες, που συνωστίζονται από την άκρη κρατώντας μακριά λευκά κεριά με αναμμένη φλόγα, καταλαμβάνουν το δεξί τρίτο της εικόνας. Καμία δεν φέρει φωτοστέφανο. Ο ζωγράφος τις έχει ντύσει με τη μόδα της δικής του εποχής: εφαρμοστά μπούστα, φουσκωτά μανίκια, δαντέλα στον λαιμό και στους καρπούς, κοσμήματα στο στήθος, κατσαρά μαλλιά ακάλυπτα. Τα πρόσωπά τους είναι πιο λεία και πιο στρογγυλά από εκείνα των αγίων. Η πρώτη, με μαύρο μπούστο και πορτοκαλί μανίκι, τεντώνει το χέρι και δείχνει με τον δείκτη, διασχίζοντας τη σκηνή, προς το εσωτερικό ιερό, τη μόνη χειρονομία της εικόνας που απευθύνεται στο ίδιο το κτίριο.

Επιγραφές: ένας φθαρμένος τίτλος και μια υπογραφή σε επισεσυρμένη γραφή

Σώζονται δύο επιγραφές. Στο επάνω περιθώριο, με κόκκινα κεφαλαιογράμματα στοιχεία πάνω στον χρυσό, ήταν γραμμένος ο τίτλος της εορτής. Διακρίνονται μόνο τα αρχικά γράμματα ΤΑ και τα τελικά ΩΝ, εκατέρωθεν ενός σκούρου στοιχείου στερεωμένου στο κέντρο του πλαισίου, και ό,τι υπήρχε ανάμεσά τους δεν μπορεί να αποκατασταθεί από την ορατή επιγραφή.

Η δεύτερη επιγραφή έχει μεγαλύτερη σημασία.

Κοντά στο κάτω άκρο, κάτω από την κλίμακα, μια σειρά μικρών μαύρων μικρογράμματων χαρακτήρων σε επισεσυρμένη γραφή δίνει κάτι που μοιάζει με όνομα ζωγράφου: ποίημα Θεοδώρου Πουλάκη, «έργο του Θεοδώρου Πουλάκη». Η κατάληξη της γενικής του βαπτιστικού ονόματος φαίνεται να είναι γραμμένη ως συμπαγές σύμπλεγμα, και οι τόνοι δεν διακρίνονται με σαφήνεια. Δεξιότερα, κατά μήκος του κάτω άκρου, σώζονται ίχνη μιας ακόμη σειράς, υπερβολικά αποσπασματικά για να μεταγραφούν.

Δαβίδ Σελενιτσιώτης ή Θεόδωρος Πουλάκης; Η απόδοση της εικόνας των Εισοδίων της Θεοτόκου

Ο Δαβίδ Σελενιτσιώτης και η ζωγραφική στην περιοχή της Κορυτσάς

Η δημοσιευμένη απόδοση εντάσσει την εικόνα στο έργο της σημαντικότερης καλλιτεχνικής προσωπικότητας της ζωγραφικής των αρχών του 18ου αιώνα στη νότια Αλβανία. Στην επισκόπησή του για τη θρησκευτική ζωγραφική στην Αλβανία, που προλογίζει τον κατάλογο της συλλογής της Κορυτσάς (Θεσσαλονίκη 2006), τον ίδιο τόμο στον οποίο δημοσιεύθηκε και η εικόνα του Χριστού Ζωοδότη που αποδίδεται στον Φράγκο Κατελάνο, ο Παναγιώτης Βοκοτόπουλος περιγράφει τον Δαβίδ ως ιερομόναχο από τη Σελενίτσα κοντά στην Αυλώνα, ο οποίος διακόσμησε τον νάρθηκα του παρεκκλησίου της Παναγίας Κουκουζέλισσας στη Μεγίστη Λαύρα το 1715 και τη μεγάλη βασιλική του Αγίου Νικολάου στη Μοσχόπολη το 1726, και στον οποίο αποδίδονται οι τοιχογραφίες της Μεγάλης Παναγίας στη Θεσσαλονίκη (1727) και του εξωνάρθηκα της Μονής Δοχειαρίου. Ο ναός του Αγίου Νικολάου που αναφέρεται ως τόπος προέλευσης της εικόνας καταγράφεται στην ίδια την Κορυτσά, ενώ το τεκμηριωμένο έργο του Δαβίδ σε ναό της ίδιας αφιέρωσης βρίσκεται στη Μοσχόπολη.

Ο Βοκοτόπουλος συνδέει τον Δαβίδ με ένα λόγιο κίνημα των αρχών του 18ου αιώνα, που επιδίωκε την επιστροφή στην τέχνη του Πανσελήνου, του ζωγράφου του Πρωτάτου, και θεωρητικός του οποίου ήταν ο Διονύσιος εκ Φουρνά, και τον αναδεικνύει σε κύριο εκπρόσωπο της προσπάθειας αναβίωσης της παλαιολόγειας τεχνοτροπίας. Τα γνωρίσματα που απαριθμεί ως χαρακτηριστικά, ανάμεσά τους η επιτυχημένη απόδοση του όγκου, το πλατύ και μαλακό πλάσιμο, η φωτεινή παλέτα, τα ρεαλιστικά σύγχρονα ενδύματα και η ζωηρή κίνηση, αναγνωρίζονται εδώ ένα προς ένα: στο πλατιά φωτισμένο ιμάτιο του Ιωακείμ, στα κορεσμένα κόκκινα και πορτοκαλί, στα μπούστα και στις δαντέλες των κορών, στο χέρι που δείχνει και θέτει σε κίνηση το δεξί μισό της εικόνας. Η ίδια επισκόπηση αναφέρει μια Ψηλάφηση του Θωμά στη συλλογή της Κορυτσάς, ενταγμένη στο ίδιο καλλιτεχνικό κλίμα, στο κτίριο του βάθους της οποίας εμφανίζεται μάσκα σε γκριζαΐγ. Σε αυτή τη συντροφιά οι δύο μάσκες των Εισοδίων ταιριάζουν άνετα.

Μια υπογραφή με το όνομα του Θεοδώρου Πουλάκη

Ο Πουλάκης ανήκει σε προγενέστερη γενιά και σε άλλον γεωγραφικό χώρο. Σύμφωνα με το λήμμα του αρχείου ζωγράφων του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Ερευνών, γεννήθηκε στα Χανιά γύρω στο 1620. Έχοντας φτάσει στη Βενετία ως το 1644, έμεινε εκεί ως το 1657 και έπειτα εγκαταστάθηκε στην Κέρκυρα, όπου εργάστηκε και δίδαξε. Βρέθηκε ξανά στη Βενετία μεταξύ 1671 και 1675 και πέθανε στην Κέρκυρα στις 16 Νοεμβρίου 1692. Το λήμμα τονίζει την έντονα προσωπική εικονογραφία του και την επιλογή γνωστών χαρακτικών κατά έργα Φλαμανδών ζωγράφων ως προτύπων, και σημειώνει ότι οι εικόνες του έγιναν ευρέως αποδεκτές από ορθόδοξους παραγγελιοδότες στη Βενετία, στα Επτάνησα και στην Ανατολική Μεσόγειο. Προειδοποιεί επίσης ότι το έργο του έχει νοθευθεί από αρκετές πλαστές υπογραφές, κυρίως σε αθηναϊκές συλλογές.

Το όνομά του δεν είναι καινούργιο για το αλβανικό υλικό. Ο Βοκοτόπουλος μετέφερε μια μικρή εικόνα δύο ζωνών στα Τίρανα, με τα Εισόδια της Θεοτόκου και την Κοίμηση επάνω και τρεις έφιππους αγίους κάτω, από τη σχολή του Ονουφρίου στην τέχνη του Πουλάκη, χρονολογώντας την στο δεύτερο μισό του 17ου αιώνα. Πρόκειται για άλλο αντικείμενο, και η περίπτωσή του δεν κρίνει τίποτε για την παρούσα εικόνα. Δείχνει ωστόσο πόσο ασταθή έχουν αποδειχθεί στη βιβλιογραφία τα όρια ανάμεσα στα έργα αυτών των ζωγράφων.

Αν διαβαστεί κατά γράμμα, η επισεσυρμένη σειρά θα έβγαζε την εικόνα έξω από τον 18ο αιώνα, αφού ο Πουλάκης πέθανε το 1692, και έξω από το έργο του Δαβίδ. Περισσότερες εξηγήσεις μένουν ανοιχτές. Η υπογραφή μπορεί να είναι γνήσια, οπότε θα χρειαζόταν αναθεώρηση τόσο της δημοσιευμένης χρονολόγησης όσο και της απόδοσης. Μπορεί να είναι μεταγενέστερη προσθήκη, από εκείνες που η βιβλιογραφία για τον Πουλάκη έμαθε να αντιμετωπίζει με καχυποψία. Ή η απόδοση στον Δαβίδ μπορεί να στηρίζεται σε τεχνοτροπικά κριτήρια που έδωσαν λίγο βάρος στην επιγραφή. Η δυτική αρχιτεκτονική, τα θεατρικά παραπετάσματα και το κομψά ντυμένο πλήθος των κορών συμβιβάζονται με την τεκμηριωμένη εξάρτηση του Πουλάκη από έντυπα πρότυπα. Το μαλακό πλάσιμο, το φωτεινό χρώμα και η σύγχρονη ενδυμασία αντιστοιχούν εξίσου στενά στην περιγραφή του Δαβίδ από τον Βοκοτόπουλο. Με βάση μόνο τη ζωγραφική επιφάνεια το ζήτημα μένει ανοιχτό, και το καθοριστικό επόμενο βήμα θα ήταν να εξεταστεί πώς η επιγραφή εδράζεται πάνω και μέσα στα γειτονικά στρώματα χρώματος.