Hans von Aachen: Ο Δίας, η Αντιόπη και ο Έρωτας
Κεραυνό δεν κρατεί ο τραγοπόδαρος εραστής, ούτε αετός παραμονεύει κάπου κοντά. Τίποτε στα χέρια του δεν τον φανερώνει βασιλέα των θεών, κι όμως ο μικρός πίνακας σε χάλκινη πλάκα του Hans von Aachen, που φυλάσσεται στο Μουσείο Ιστορίας της Τέχνης (Kunsthistorisches Museum) της Βιέννης, είναι από παλιά γνωστός ως «Ο Δίας, η Αντιόπη και ο Έρωτας». Φιλοτεχνήθηκε γύρω στα 1595–98 και έχει διαστάσεις 30,5 × 21 εκ. (στις αναπαραγωγές στρογγυλεύονται συχνά σε 31 × 21 εκ.). Στον λίθο, κάτω δεξιά, φέρει το μονόγραμμα HVA, και η παρουσία του στην πινακοθήκη της Βιέννης καταγράφεται από το 1783 και εξής. Στο δελτίο της συλλογής (αριθμός ευρετηρίου GG 1110), ωστόσο, το μουσείο τον καταχωρίζει με άλλον τίτλο, «Αφροδίτη, Έρωτας και Σάτυρος (;)», κρατώντας το ερωτηματικό ως μέρος της ονομασίας.
Οι δύο τίτλοι περιγράφουν τις ίδιες τρεις μορφές και την ίδια στιγμή του εναγκαλισμού, και η απόσταση που τους χωρίζει είναι το πιο ενδιαφέρον πρόβλημα που θέτει το έργο. Ο Hans von Aachen γεννήθηκε στην Κολωνία το 1552 και πέθανε στην Πράγα το 1615. Η χρονολόγηση που προτείνεται για τη χάλκινη πλάκα πέφτει στα χρόνια της εισόδου του στην αυτοκρατορική υπηρεσία - το ερώτημα, λοιπόν, τι ήθελε να παραστήσει δένεται με την αυλική του σταδιοδρομία.
Η σύνθεση: Δίας, Αντιόπη και Έρωτας
Όρθιο και στενό το σχήμα, και ο von Aachen το γεμίζει σχεδόν ολόκληρο με σώματα. Στο κέντρο κάθεται η γυναίκα, πάνω σε έναν όγκο βαθυπράσινου υφάσματος ριγμένου επάνω σε βράχο. Ο κορμός της κοιτάζει προς τον θεατή, το κεφάλι της όμως γέρνει πίσω και ψηλά, προς τον άνδρα που την πιέζει από τα δεξιά. Ως τη μέση είναι άνθρωπος. Από εκεί και κάτω, στο δεξί άκρο, αναδύονται από τη σκιά δασύτριχα, καστανά σκέλη - τα πόδια ενός σατύρου. Ένα κομμάτι κόκκινου υφάσματος πέφτει πίσω από τον κορμό του, και το πρόσωπό του, σκυμμένο κοντά στο δικό της, χάνεται σχεδόν ολόκληρο μέσα στο σκοτάδι. Το ένα του χέρι περνά γύρω από τη μέση της. Του άλλου η παλάμη φαίνεται στον δεξί της ώμο, πάνω από μια πτυχή πορτοκαλόκοκκινου υφάσματος.
Στην αντίθετη πλευρά ο Έρωτας, μικρό γυμνό αγόρι με πυκνές, ανοιχτόχρωμες, σχεδόν ασημόχρυσες μπούκλες, συστρέφεται μακριά από το ζεύγος: το ένα του χέρι απλώνεται προς την αριστερή παρυφή με τα δάχτυλα ανοιχτά, ενώ το άλλο στηρίζεται σε έναν χαμηλό βράχο. Το πρόσωπό του, στο μεταξύ, γυρίζει πίσω, προς το ζευγάρι, έτσι που σώμα και βλέμμα τραβούν σε αντίθετες κατευθύνσεις. Στο έδαφος, κοντά στα πόδια του, βρίσκεται κάτι που μοιάζει να είναι το τόξο του. Κάτω δεξιά, σαν να του αποκρίνεται από την άλλη άκρη του πίνακα, κείτεται διαγώνια στο πρώτο επίπεδο μια κόκκινη φαρέτρα δεμένη με χρυσές ταινίες. Τα βέλη της, με λευκά φτερά, προεξέχουν προς τη δεξιά παρυφή, και πλάι της σέρνεται ένας τσαλακωμένος ωχροκίτρινος ιμάντας.
Το τοπίο περιορίζεται σε μια φευγαλέα ματιά. Πίσω από τον Έρωτα, ένα μικρό άνοιγμα αφήνει να φανεί γκριζογάλανος ουρανός ή νερό και μια σκοτεινή μάζα φυλλωσιάς. Παντού αλλού το φόντο είναι ένα βαθύ καστανόμαυρο, πάνω στο οποίο οι μορφές φωτίζονται σαν από μία και μόνη, έντονη πηγή από τα αριστερά. Διαγώνια ανεβαίνει η σύνθεση, από το απλωμένο χέρι του Έρωτα, μέσα από το ανασηκωμένο πρόσωπο της γυναίκας, ως το κεφάλι του σατύρου, τοποθετημένο ψηλά στη δεξιά γωνία, ενώ το πράσινο ύφασμα και τα παρατημένα όπλα κρατούν το κάτω μισό της πλάκας.
Σάρκα, μετάξι και μαργαριτάρια σε χαλκό
Μεγάλο μέρος του νοήματος του εναγκαλισμού το σηκώνει το χρώμα. Ωχρή και ψυχρή η επιδερμίδα της γυναίκας, πλασμένη με απαλές γκρίζες σκιές, με ένα άγγιγμα ροδαλού στα μάγουλα και στις αρθρώσεις, ενώ το μπράτσο και ο κορμός του σατύρου έχουν ένα κοκκινωπό καστανό, ώστε, όπου συναντώνται τα δύο σώματα, η αντίθεση του τόνου να είναι οξεία. Ανάμεσά τους η σάρκα του Έρωτα, θερμότερη και πιο ρόδινη από τη δική της.
Τα μικρά πράγματα ζωγραφίζονται με μεγάλη φροντίδα. Από το δεξί της αυτί κρέμεται ένα μακρύ σκουλαρίκι από θηλιές μαργαριταριών. Ψηλά στο δεξί της μπράτσο ένα χρυσό περιβραχιόνιο αφήνει να κρέμονται λεπτές κλωστές, και μια σειρά μαργαριτάρια τυλίγει τον καρπό του ίδιου χεριού. Τα ξανθά της μαλλιά είναι μαζεμένα ψηλά, σφιχτά γύρω από το κεφάλι. Το πράσινο ύφασμα από κάτω της μοιάζει να έχει στρώσεις: ένα πυκνό, βελουδένιο πράσινο κάτω από ένα λεπτότερο, διάφανο πανί, του οποίου τις πτυχές χαράσσουν λεπτά λευκά φωτίσματα. Στην άλλη άκρη του πίνακα, τα φτερά των βελών και ο ζαρωμένος ιμάντας της φαρέτρας τυγχάνουν της ίδιας προσοχής.
Αυτή η ακρίβεια οφείλει πολλά στη λεία επιφάνεια του υποστρώματος. Καμία ύφανση μουσαμά δεν διακόπτει την επιφάνεια, οι μεταβάσεις στη σάρκα λιώνουν η μία μέσα στην άλλη με ελάχιστα ορατή πινελιά, ενώ τα μαργαριτάρια και οι λεπτές κλωστές αποδίδονται με μικροσκοπικές, χωριστές πινελιές. Τον χαλκό ο von Aachen τον χρησιμοποίησε την ίδια δεκαετία και για άλλες μυθολογικές συνθέσεις μικρών διαστάσεων, έργα για το καβινέτο του συλλέκτη. Μία από αυτές είναι η «Έκπληξη των θεών», μια πολυπρόσωπη ολύμπια σκηνή 35,5 × 45,8 εκ., την οποία η Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου χρονολογεί πιθανότατα στη δεκαετία του 1590.
Χέρια, πόδια και το μανιεριστικό παιχνίδι των άκρων
Δύο γνωρίσματα ύφους ξεχωρίζουν οι περιγραφές του μουσείου: την επίδραση του Κορρέτζιο και την προτίμηση του καλλιτέχνη για την εκλεπτυσμένη, εκφραστική χειρονομία. Το γερμανικό κείμενο προχωρεί ακόμη παραπέρα και μιλά για ένα επιτηδευμένο παιχνίδι των άκρων που φτάνει ως τα δάχτυλα των ποδιών. Αρκεί μια ματιά στον πίνακα για να καταλάβει κανείς γιατί.
Τα χέρια μοιράζονται στη σύνθεση σχεδόν σαν τονισμοί σε στίχο. Το δεξί χέρι της γυναίκας ακουμπά στον μηρό της, με τα δάχτυλα λυγισμένα και χωριστά, τον δείκτη χαμηλωμένο ώσπου να αγγίξει το δέρμα και τον αντίχειρα να καμπυλώνει μακριά του. Το αριστερό, με ανοιχτά δάχτυλα, πέφτει πάνω στο μπράτσο του σατύρου. Τον τραβά πιο κοντά ή τον κρατά σε απόσταση; Ο πίνακας δεν το λέει. Το απλωμένο χέρι του Έρωτα, αριστερά, επαναλαμβάνει τα ανοιχτά δάχτυλα σε πιο απότομο τόνο, και το χέρι του σατύρου στον ώμο της κλείνει τον κύκλο στο επάνω μέρος.
Λυγισμένο στο γόνατο, το μόνο ορατό πόδι της σπρώχνεται μπροστά, προς τα αριστερά, και το γυμνό πέλμα από κάτω πατά στο έδαφος με τα δάχτυλα ανοιγμένα σαν βεντάλια. Μικρό το απόσπασμα, δείχνει όμως πώς η κομψότητα των χεριών συνεχίζεται σε όλο το σώμα, ώστε ακόμη και το πόδι να μετέχει στη στάση.
Αντιόπη ή Αφροδίτη; Ένα θέμα που μένει ανοιχτό
Ο παραδοσιακός τίτλος ακολουθεί τον μύθο όπου ο Δίας πλησιάζει την Αντιόπη, κόρη του Νυκτέα, με τη μορφή σατύρου. Οι αμφιβολίες γεννήθηκαν επειδή στη μορφή λείπει κάθε σύμβολο του θεού. Το αγγλικό κείμενο του μουσείου καταλήγει ότι ο πίνακας εικονίζει μάλλον την Αφροδίτη, τη θεά του έρωτα, με τον γιο της, τον Έρωτα. Πιο συγκρατημένο το γερμανικό, δημοσιευμένο στον ιστότοπο του ίδιου ιδρύματος: δέχεται ότι η ταύτιση με τον Δία έχει αμφισβητηθεί, δεν βρίσκει όμως πιο πειστική την προτεινόμενη εναλλακτική, την Αφροδίτη με έναν σάτυρο. Διαφωνούν, επομένως, τα δύο κείμενα ως προς το πόσο μακριά πρέπει να φτάσει η επανερμηνεία, και ο τίτλος του καταλόγου, με το ερωτηματικό του, καταγράφει αυτή ακριβώς την αβεβαιότητα.
Τα οπτικά τεκμήρια σηκώνουν επιχειρήματα και προς τις δύο πλευρές. Η παρουσία του Έρωτα, με το τόξο και τη φαρέτρα παραμερισμένα, ταιριάζει αβίαστα δίπλα στην Αφροδίτη, τη μητέρα του. Τα κοσμήματα αρμόζουν σε θεά του έρωτα, αν και ο στολισμός από μόνος του δεν κρίνει τίποτα. Από την άλλη, η ένσταση κατά του Δία στηρίζεται στην προσδοκία ότι κάποιο σύμβολο θα έπρεπε να τον χαρακτηρίζει. Σε μια ιστορία όμως που όλο της το νόημα είναι η μεταμφίεση, ένας ζωγράφος θα μπορούσε κάλλιστα να τον αφήσει χωρίς διακριτικό, και έτσι η απουσία του κεραυνού είναι επιχείρημα ασθενέστερο απ' ό,τι φαίνεται με την πρώτη ματιά. Εκείνο που ο πίνακας δείχνει καθαρά είναι μια γυναίκα ξύπνια, στραμμένη προς τον εραστή της. Το πρόσωπό της υψώνεται προς το δικό του, το χέρι της ακουμπά στο μπράτσο του.
Ο καμβάς του Κορρέτζιο στο Λούβρο και μια παράλληλη μετονομασία
Το πλησιέστερο παράλληλο σε αυτή τη συζήτηση αφορά έναν πίνακα του δασκάλου του οποίου την επίδραση διακρίνει το μουσείο. Ο μεγάλος καμβάς του Κορρέτζιο στο Λούβρο, περ. 1524–27 (1,88 × 1,25 μ., INV 42), φέρει στο λήμμα του καταλόγου του μουσείου μια σχεδόν ταυτόσημη σειρά ονομάτων. Σημερινός του τίτλος είναι «Αφροδίτη, Σάτυρος και κοιμώμενος Έρωτας». Ο τίτλος που επικράτησε στη χρήση είναι «Ο ύπνος της Αντιόπης», παλαιότερα ονομαζόταν «Ο Δίας και η Αντιόπη», ενώ μια ακόμη παραλλαγή περιγράφει την Αφροδίτη και τον Έρωτα τη στιγμή που τους ανακαλύπτει ένας σάτυρος. Η ίδια ταλάντευση ανάμεσα στην Αντιόπη και την Αφροδίτη συνόδευσε, συνεπώς, και τα δύο έργα.
Οι διαφορές διδάσκουν όσο και η ομοιότητα. Οι τίτλοι του Λούβρου περιγράφουν έναν σάτυρο που ανακαλύπτει κοιμισμένες μορφές, ενώ οι μορφές του von Aachen είναι ολότελα ξύπνιες και σε σωματική επαφή, και ο Έρωτάς του άγρυπνος, σε κίνηση στροφής. Διαφέρει και η κλίμακα: ο Κορρέτζιο δούλεψε σε μνημειακό καμβά, ενώ τη χάλκινη πλάκα του von Aachen μπορούσε κανείς να την κρατήσει στα χέρια του. Κατά την προέλευση που καταγράφει το Λούβρο, ο καμβάς βρισκόταν τον 16ο αιώνα στη Μάντοβα, στην οικογένεια Maffei και αργότερα πιθανότατα στους Γονζάγα, τίποτε όμως στο αρχείο δεν τον συνδέει άμεσα με τον von Aachen. Η σχέση τους περιγράφεται καλύτερα ως σχέση τύπου και τρόπου, χωρίς στοιχεία για κάποιο καταγεγραμμένο δάνειο.
Πράγα, Ροδόλφος Β΄ και η χρονολόγηση περ. 1595–98
Από το 1596 ο Hans von Aachen εργάστηκε στην Πράγα ως αυλικός ζωγράφος του αυτοκράτορα της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας Ροδόλφου Β΄, τον οποίο, όπως σημειώνει η Εθνική Πινακοθήκη, απεικόνιζαν συχνά με τη μορφή του Δία. Η πρόταση χρονολογήσεως του μουσείου για τη χάλκινη πλάκα της Βιέννης, γύρω στα 1595–98, καλύπτει ακριβώς αυτή τη μετάβαση. Αν ο πίνακας φιλοτεχνήθηκε λίγο πριν ή λίγο μετά την είσοδό του στην αυλή, δεν μπορεί να κριθεί από τα διαθέσιμα στοιχεία. Αν ανήκει πράγματι στα χρόνια της Πράγας, ένας μεταμφιεσμένος Δίας θα είχε ιδιαίτερη απήχηση σε έναν κύκλο όπου ο ίδιος ο αυτοκράτορας ταυτιζόταν με τον θεό. Υπόθεση, ωστόσο, για το πλαίσιο, όχι τεκμήριο για το θέμα.
Σύντομη η τεκμηριωμένη ιστορία του έργου. Το λήμμα του μουσείου το καταγράφει στην πινακοθήκη από το 1783 και δεν αναφέρει προγενέστερους κατόχους. Η παρουσία του ανάμεσα στα αυτοκρατορικά αποκτήματα της Βιέννης μαρτυρείται, επομένως, μόνο από τα τέλη του 18ου αιώνα και εξής.
