Ευρωπαϊκή Τέχνη

Η Αφροδίτη και ο Άδωνις του Χανς φον Άαχεν στα Μουσεία Τέχνης του Χάρβαρντ

Η Αφροδίτη και ο Άδωνις του Χανς φον Άαχεν: η Αφροδίτη αγκαλιάζει τον Άδωνι σε πέτρινο κάθισμα μέσα στο δάσος, αριστερά ο Έρωτας με πέπλο, δεξιά κυνηγετικό σκυλί
Χανς φον Άαχεν (Hans von Aachen), Αφροδίτη και Άδωνις, περ. 1574–1588, λάδι σε μουσαμά, 68,2 × 95,2 εκ. Μουσεία Τέχνης του Χάρβαρντ/Μουσείο Busch-Reisinger, Κέιμπριτζ, Μασαχουσέτη (BR77.1).

Μέτριου μεγέθους μουσαμάς, μόλις 68,2 επί 95,2 εκατοστά, είναι η «Αφροδίτη και Άδωνις» του Χανς φον Άαχεν (Hans von Aachen). Πάνω σε έναν ανοιχτόχρωμο πέτρινο όγκο, στην άκρη ενός δάσους, κάθονται πλεγμένοι ο ένας με τον άλλον η θεά του έρωτα και ο νεαρός κυνηγός, ενώ από τη μία πλευρά γονατίζει ο Έρωτας κι από την άλλη περιμένει ένα κυνηγόσκυλο. Χρονολογείται περίπου στο 1574–1588, στα μακρά δηλαδή χρόνια που πέρασε στην Ιταλία ο γεννημένος στην Κολωνία ζωγράφος, και ανήκει στα Μουσεία Τέχνης του Χάρβαρντ, στο Κέιμπριτζ της Μασαχουσέτης. Το δελτίο του μουσείου τον καταγράφει ως ελαιογραφία σε μουσαμά, με αριθμό BR77.1.

Στο Fogg Art Museum τον τοποθετούν συχνά οι κατάλογοι αναφοράς. Η καταγραφή του Χάρβαρντ, αντίθετα, τον αποδίδει στο Μουσείο Busch-Reisinger, που τον αγόρασε το 1977 με πόρους του Antonia Paepcke DuBrul Fund και του Friends of the Busch-Reisinger Museum Fund. Πού οφείλεται η ασυμφωνία; Στο εύρος του συνοπτικού καταλόγου που εξέδωσε το 1990 ο Edgar Peters Bowron, του European Paintings Before 1900 in the Fogg Art Museum, ο οποίος περιελάμβανε και τους πίνακες του Busch-Reisinger - και οι δύο συλλογές, άλλωστε, αποτελούν σήμερα μέρος των Μουσείων Τέχνης του Χάρβαρντ. Κατά τον κατάλογο του Χάρβαρντ, το έργο εκτίθεται στην αίθουσα της Αναγεννήσεως (αίθουσα 2540).

Οι εραστές πάνω στον βράχο

Σχεδόν ολόκληρο το πλάτος της εικόνας το καταλαμβάνει ένας κόμπος σωμάτων. Η Αφροδίτη, καθισμένη λίγο ψηλότερα, στα αριστερά, είναι γυμνή ως τη μέση, και ένα γαλαζοπράσινο ύφασμα μαζεύεται πάνω στους γοφούς και στα πόδια της. Γέρνει προς τον Άδωνι. Το αριστερό της χέρι περνά πίσω από τον λαιμό του, ώστε τα δάχτυλα ν' ακουμπούν στον απέναντι ώμο του, και το κεφάλι της σκύβει τόσο, που τα χείλη της σχεδόν αγγίζουν το μέτωπό του. Τα ξανθά της μαλλιά, μαζεμένα ψηλά, τα συγκρατεί ένα χρυσό κόσμημα.

Ενδίδει στο αγκάλιασμα ο Άδωνις. Το κεφάλι του γέρνει πίσω και στρέφεται προς εκείνη, τα χείλη μισάνοιχτα, τα μάτια υψωμένα στο πρόσωπό της. Απλώνει το δεξί του χέρι προς το μέρος της, και τα χέρια τους συναντιούνται πάνω στο ύφασμα που σκεπάζει τα γόνατά της. Στο ανασηκωμένο αριστερό γόνατο ακουμπά ο αριστερός του πήχυς, κι από εκείνο το χέρι ένα λουρί κατεβαίνει σε χαλαρές θηλιές ως το περιλαίμιο του σκύλου. Ένα πορτοκαλόχρυσο ύφασμα με κοκκινωπή μπορντούρα περνά λοξά πάνω από τους γοφούς του, κατά τα άλλα είναι γυμνός. Τα πόδια του ανοίγουν σε μια μακριά διαγώνιο: το δεξί, τεντωμένο μπροστά σχεδόν ως την κάτω άκρη του πίνακα, πατά στο γυμνό χώμα, ενώ το αριστερό κρέμεται πλάι στην πέτρα. Ανάμεσα στις δύο μορφές, κοντά στη γωνία του καθίσματος, είναι μαζεμένο προς τα πάνω το άλλο γυμνό πόδι της Αφροδίτης, κι εκεί τα μέλη, που επικαλύπτονται, δύσκολα πια ξεχωρίζουν. Αυτή την πυκνότητα, στο ίδιο το κέντρο της ομάδας, φαίνεται πως την επιδίωξε ο ζωγράφος.

Πίσω από το ζευγάρι υψώνεται ένας κορμός δέντρου και χωρίζει τον μουσαμά στα δύο. Αριστερά το δάσος, πυκνό και σκοτεινό, με φύλλωμα δοσμένο σε χαλαρές, πουπουλένιες πινελιές καφέ και λαδί. Δεξιά το έδαφος κατηφορίζει σε μια κοιλάδα: δασωμένες πλαγιές, ένα κομμάτι νερό που αναδεύεται σε ωχρό αφρό, ένα μικρό σπίτι πάνω σε ύψωμα και ουρανός συννεφιασμένος. Από τα κλαδιά, στην πάνω αριστερή γωνία, κρέμεται ένα κομμάτι ροζ υφάσματος, και μια δεύτερη πτυχή στο ίδιο χρώμα πέφτει κοντά στην πάνω άκρη, δεξιά από το κέντρο. Περασμένο έτσι ανάμεσα στα δέντρα, το ύφασμα μετατρέπει το δάσος σε κάτι σαν κιόσκι ή σαν σκηνή με αυλαία, και το ζεστό αυτό ροζ μένει το μόνο έντονο χρώμα στο πάνω μισό της εικόνας. Το κλειστό δάσος με το ανοιχτό βάθος θα το ξαναβρούμε πολύ αργότερα στο «Τοπίο της Ρωμαϊκής Κάμπανιας» του Μπέκλιν, ενώ και η δική του «Κοιμωμένη Διάνα» τοποθετεί μια θεά ανάμεσα σε βράχους και δέντρα.

Ο Έρωτας, το κυνηγόσκυλο και ο κάπρος που πλησιάζει

Από το δέκατο βιβλίο των «Μεταμορφώσεων» του Οβιδίου προέρχεται η ιστορία. Η Αφροδίτη ερωτεύεται τον Άδωνι και φοβάται γι' αυτόν στο κυνήγι, όπου αργότερα θα τον σκοτώσει ένας αγριόχοιρος. Στο κείμενο της αιθούσης του, το Χάρβαρντ διαβάζει τον πίνακα ως τη στιγμή της προειδοποιήσεως της Αφροδίτης, μιας προειδοποιήσεως που ο Άδωνις αγνοεί, και βλέπει στα κυνηγόσκυλα προμήνυμα του θανάτου του.

Πόσο ελεύθερα χειρίστηκε το θέμα ο Άαχεν, το δείχνει η σύγκριση με τη γνωστότερη βενετσιάνικη εκδοχή του. Στη σύνθεση του Τιτσιάνου, μία από τις poesie που εμπνεύστηκε από τον Οβίδιο, η Αφροδίτη, ιδωμένη από πίσω, προσπαθεί να συγκρατήσει τον εραστή της, που έχει ήδη ξεκινήσει με μεγάλες δρασκελιές για το κυνήγι, και ο Έρωτας παρακολουθεί φοβισμένος. Η εκδοχή του Μητροπολιτικού Μουσείου χρονολογείται στη δεκαετία του 1550, και το ίδιο το μουσείο σημειώνει ότι το εργαστήριο του Τιτσιάνου παρήγαγε αρκετές παραλλαγές της συνθέσεως. Στον μουσαμά του Άαχεν δεν φεύγει κανείς. Ο Άδωνις κάθεται, γέρνει πίσω, κοιτάζει ψηλά την Αφροδίτη, κι εκείνη σκύβει από πάνω του ήρεμη, χωρίς ίχνος ανησυχίας στη χειρονομία. Όποια προειδοποίηση κι αν κρύβει η σκηνή, θα πρέπει να την αναζητήσουμε στις παρυφές της.

Εκεί ακριβώς μπαίνει το σκυλί. Κάθεται όρθιο κάτω δεξιά, με το ρύγχος υψωμένο και ανοιχτό προς το ζευγάρι, και το χαλαρό λουρί το δένει με το χέρι του Άδωνι. Για δύο κυνηγόσκυλα κάνει λόγο η περιγραφή του μουσείου. Ένα δεύτερο, σκουρότερο ζώο μόλις που διακρίνεται στη σκιά πίσω από το πρώτο, χάνεται όμως σχεδόν μέσα στην πινελιά. Απέναντι από το σκυλί, κάτω αριστερά, γονατίζει στο έδαφος ο Έρωτας, σηκώνοντας με το ένα χέρι πάνω από το κεφάλι του ένα αέρινο, γκριζωπό πέπλο και τεντώνοντας το άλλο προς τα έξω. Το σώμα του στρέφεται προς την αριστερή άκρη, το πρόσωπο όμως γυρίζει πίσω, στους εραστές. Δύο μικρές μορφές, λοιπόν, πλαισιώνουν την αγκαλιά, η μία από την πλευρά του έρωτα, η άλλη από την πλευρά του κυνηγιού που θα του δώσει τέλος.

Βενετσιάνικο χρώμα και αναλογίες του Παρμιτζιανίνο στο έργο «Αφροδίτη και Άδωνις» του Χανς φον Άαχεν

Με δύο ρεύματα της βορειοϊταλικής τέχνης συνδέει τον πίνακα το κείμενο του Χάρβαρντ, με τα χρωματικά εφέ της Βενετίας και με τις επιμηκυμένες μορφές που συνδέονται με τον Παρμιτζιανίνο. Και τα δύο είναι ορατά πάνω στην ίδια τη ζωγραφική επιφάνεια. Η Αφροδίτη έχει τον μακρύ λαιμό, τους κατηφορικούς ώμους και το μικρό κεφάλι εκείνου του ιδεώδους, και το χέρι που απλώνει πάνω στον Άδωνι είναι αισθητά επιμηκυμένο. Η σάρκα της, ψυχρή και ωχρή, πλάθεται με γκριζωπούς ενδιάμεσους τόνους, ενώ το δέρμα του Άδωνι είναι θερμότερο και πιο μελαχρινό, με τη μυολογία του στήθους και της κοιλιάς αποδοσμένη σε σταθερά, ευδιάκριτα επίπεδα. Φέρουν έτσι τα δύο σώματα την παλαιά διάκριση ανάμεσα στους τόνους της γυναικείας και της ανδρικής σάρκας, σχηματίζοντας συνάμα την κύρια χρωματική αντίθεση της συνθέσεως, ανάμεσα στο ψυχρό γαλαζοπράσινο ύφασμα αριστερά και στο πορτοκαλί δεξιά.

Βενετσιάνικος είναι ο πίνακας και στον χειρισμό του χρωστήρα. Τα φώτα στο γαλάζιο ύφασμα απλώνονται με πλατιές, ελαφριές πινελιές, οι πτυχές του ροζ μεταξιού πιάνουν το φως στις ράχες τους, και το νερό στο βάθος δεν είναι παρά σπασμένες πινελιές λευκού πάνω σε πράσινο. Σύμφωνα με το λήμμα του 1875 στην Allgemeine Deutsche Biographie, ο Άαχεν συνέχισε στη Βενετία τη μαθητεία του κοντά στον Kaspar Rems και διαμορφώθηκε έπειτα πάνω στον Τιντορέττο και στους συνεχιστές του Μιχαήλ Αγγέλου. Το νεότερο λήμμα της Neue Deutsche Biographie τοποθετεί το ιταλικό ταξίδι στο 1574–1588, με διαμονές στη Βενετία, στη Ρώμη και στη Φλωρεντία. Σημειώνει επίσης ότι το όνομά του το πήρε από τον τόπο καταγωγής του πατέρα του και ότι μαθήτευσε στην Κολωνία κοντά σε έναν δάσκαλο από τις Κάτω Χώρες, ονόματι Giorgie ή Jerrigh, ασκώντας κυρίως την προσωπογραφία. Σε καμία από τις ιταλικές πόλεις δεν μπορεί ο πίνακας του Χάρβαρντ να δεθεί με έγγραφα. Η χρονολόγησή του απλώς καλύπτει ολόκληρο το ταξίδι.

Από τον Γιόζεφ Χάιντς στον Χανς φον Άαχεν: απόδοση και προέλευση

Σύντομο είναι το ιστορικό κυριότητος στην καταγραφή του Χάρβαρντ. Ο μουσαμάς ανήκε στον Torrey Little της Βοστώνης ως το 1958, οπότε πωλήθηκε στον Νεοϋορκέζο έμπορο έργων τέχνης Victor D. Spark, κι εκείνος τον πούλησε στο Μουσείο Busch-Reisinger το 1977. Πριν περάσει στα χέρια του Spark, ο πίνακας αποδιδόταν στον Γιόζεφ Χάιντς τον Πρεσβύτερο (Joseph Heintz). Κατανοητή η σύγχυση. Η Neue Deutsche Biographie κατονομάζει τον Χάιντς, μαζί με τον Άαχεν και τον Μπαρτολομέους Σπράνγκερ, ανάμεσα στους κύριους ζωγράφους του κύκλου του Ροδόλφου, της μανιεριστικής δηλαδή σχολής της αυτοκρατορικής αυλής στην Πράγα, η δε παλαιότερη Allgemeine Deutsche Biographie συγκαταλέγει τον Χάιντς ακόμη και στους μαθητές του Άαχεν.

Πρωιμότερη δημοσίευση στην καταγραφή είναι το άρθρο του Rüdiger an der Heiden στο περιοδικό Pantheon, το 1974, αφιερωμένο σε νεοανακαλυφθέντες πίνακες του Χανς φον Άαχεν, όπου ο μουσαμάς δημοσιεύεται με εικόνα. Την απόκτησή του το Busch-Reisinger την ανακοίνωσε στο ενημερωτικό του δελτίο τον Νοέμβριο του 1977, και στη συνέχεια το έργο το συζήτησε η Eliška Fučíková στο Umění (1979), το κατέγραψε ο Bowron (1990) και το εξέτασε η μονογραφία του Joachim Jacoby για τον καλλιτέχνη (2000). Έγχρωμη αναπαραγωγή του περιλαμβάνεται στον τόμο Hans von Aachen (1552–1615): Court Artist in Europe, σε επιμέλεια του Thomas Fusenig, το 2010. Στην πάνω δοκό του τελάρου είναι στερεωμένη μια χειρόγραφη χάρτινη ετικέτα με το όνομα «Brandt», για την οποία η καταγραφή δεν δίνει καμία εξήγηση. Το Χάρβαρντ δηλώνει, ακόμη, ότι το λήμμα συντάχθηκε με βάση την ιστορική τεκμηρίωση και ίσως δεν έχει ελεγχθεί ακόμη από επιμελητή.

Βόρεια των Άλπεων εκτυλίχθηκε η μεταγενέστερη σταδιοδρομία του Άαχεν. Κατά τη Neue Deutsche Biographie, επέστρεψε στη Γερμανία το 1588, εργάστηκε στην Κολωνία, στο Άουγκσμπουργκ και στην αυλή του δούκα Γουλιέλμου Ε΄ στο Μόναχο, διορίστηκε ζωγράφος του αυτοκράτορα Ροδόλφου Β΄ το 1592, έλαβε τίτλο ευγενείας το 1594 και εγκαταστάθηκε στην Πράγα το 1601. Το ίδιο λήμμα υπολογίζει σε διακόσιους περίπου τους πίνακες που του αποδίδονται με ασφάλεια, παρατηρώντας ότι πολλοί έχουν χαθεί και είναι γνωστοί μόνο από χαρακτικά των κορυφαίων χαρακτών της εποχής. Το κείμενο της αιθούσης του Χάρβαρντ προσθέτει ότι συνέχισε να εργάζεται στο μανιεριστικό ιδίωμα που είχε διαμορφώσει στην Ιταλία, και ο μουσαμάς του Κέιμπριτζ, με τη μακρυμέλη θεά του και τη βενετσιάνικη πινελιά του, δείχνει το ιδίωμα αυτό ήδη πλήρως διαμορφωμένο πριν από τα χρόνια της Πράγας.