Κοιμωμένη Διάνα με δύο φαύνους: έργο του Άρνολντ Μπέκλιν
Μια νεαρή γυναίκα κοιμάται πάνω σε μια όχθη από βρυώδη πέτρα, με το ένα χέρι ριγμένο πάνω από το κεφάλι, και πίσω από έναν ογκόλιθο δύο κερασφόρα πλάσματα σκύβουν μπροστά για να την κοιτάξουν. Η Κοιμωμένη Διάνα παρακολουθούμενη από δύο φαύνους (Die schlafende Diana, von zwei Faunen belauscht) του Άρνολντ Μπέκλιν είναι ελαιογραφία σε μουσαμά διαστάσεων 77,4 × 105 εκ., που ανήκει στο Kunstpalast του Ντίσελντορφ με αριθμό ευρετηρίου M 5561. Την υπογραφή A Böcklin, ζωγραφισμένη πάνω στον βράχο στο κάτω άκρο του πίνακα, ακολουθεί η χρονολογία 1877. Το ίδιο το μουσείο χρονολογεί τον πίνακα 1877/1885, και η δημοσιευμένη καταχώρισή του δεν κάνει κανένα σχόλιο για τη δεύτερη χρονολογία.
![]() |
| Άρνολντ Μπέκλιν, Κοιμωμένη Διάνα παρακολουθούμενη από δύο φαύνους, 1877 (χρονολόγηση μουσείου 1877/1885), ελαιογραφία σε μουσαμά, 77,4 × 105 εκ. Kunstpalast, Ντίσελντορφ, αρ. ευρ. M 5561. |
Ο Ελβετός ζωγράφος, γεννημένος στη Βασιλεία το 1827, φιλοτέχνησε το έργο στα πρώτα του χρόνια στη Φλωρεντία, όπου εγκαταστάθηκε το 1874. Δεν ήταν η πρώτη φορά που καταπιανόταν με τη θεά. Το 1862 την είχε ζωγραφίσει σε μνημειακή κλίμακα για το Kunstmuseum Basel, αντλώντας μοτίβα από τον Οβίδιο. Ο πίνακας του Ντίσελντορφ, πολύ μικρότερος, περιορίζει το θέμα σε τρεις μορφές και σε μια συνάντηση που δεν ολοκληρώνεται ποτέ.
Σύνθεση: η κοιμωμένη, ο ογκόλιθος και το ορεινό τοπίο
Το σώμα της Διάνας διασχίζει σχεδόν όλο το πλάτος του μουσαμά. Το κεφάλι της ακουμπά κοντά στην αριστερή άκρη, πάνω σε ένα βαθύ μπλε ύφασμα απλωμένο στην πέτρα, και από εκεί η μορφή κατεβαίνει σε μια ήπια διαγώνιο ως τα πόδια, που φορούν δετές πορτοκαλέρυθρες μπότες, κοντά στην κάτω δεξιά γωνία. Πίσω της υψώνεται ένας μεγάλος βραχώδης όγκος, σκεπασμένος με βρύα και ωχρές λειχήνες, που κλείνει σαν τείχος το μεσαίο επίπεδο. Πάνω από το χείλος αυτού του βράχου εμφανίζονται οι φαύνοι. Ο πίνακας χωρίζεται έτσι σε δύο άνισες περιοχές: κάτω η φωτισμένη, ξαπλωμένη μορφή της θεάς και, πάνω από αυτήν, στριμωγμένα στην επάνω δεξιά γωνία, τα σκυφτά καστανά σώματα που διαγράφονται πάνω στα σύννεφα.
Ανάμεσα στις δύο ομάδες, στο κέντρο του μουσαμά, τα χέρια σχεδόν συναντιούνται. Το αριστερό χέρι της Διάνας απλώνεται κατά μήκος του βράχου, με τα δάχτυλα χαλαρά και ελαφρώς κυρτωμένα από τον ύπνο, προς το φαρδύ χέρι του πλησιέστερου φαύνου, που στηρίζεται στην άκρη του ογκόλιθου. Η περιγραφή του μουσείου επισημαίνει αυτήν την παρ' ολίγον επαφή, γύρω από την οποία περιστρέφεται ολόκληρη η σύνθεση. Το μικρό κενό από ζωγραφισμένα βρύα ανάμεσα στα δάχτυλα φορτίζει με ένταση τις δύο ομάδες που μοιράζονται το τοπίο.
Ο Μπέκλιν εκπαιδεύτηκε ως τοπιογράφος. Από το 1845 ως το 1847 σπούδασε στην Ακαδημία του Ντίσελντορφ κοντά στον Γιόχαν Βίλχελμ Σίρμερ, ο οποίος τον μύησε στην εντατική μελέτη από τη φύση. Από το 1850 τα ταξίδια του τον έφεραν στην Ιταλία, και στη Ρώμη εντάχθηκε στον κύκλο των λεγόμενων Deutschrömer, των Γερμανών καλλιτεχνών που ζούσαν εκεί. Η μαθητεία αυτή, εμφανής ήδη στο πρώιμο Τοπίο της Ρωμαϊκής Κάμπανιας, διακρίνεται εδώ σε κάθε σημείο του σκηνικού. Ένας βράχος πυκνός από σκοτεινά κωνοφόρα γεμίζει το βάθος αριστερά από το κέντρο, ενώ πέρα από αυτόν, στο άκρο αριστερά, φαίνεται μια λεπτή λωρίδα γυμνού, φωτόλουστου βουνού. Δεξιά το έδαφος ανοίγεται σε μια ωχρή, πετρώδη έκταση, όπου λίγα λιγνά δέντρα στέκουν μεμονωμένα στον ορίζοντα. Βαριά γκριζόλευκα σύννεφα, που τα διακόπτουν κομμάτια γαλάζιου, κινούνται σε όλη την επάνω ζώνη. Οι λειχήνες αποδίδονται πάνω στους βράχους με ξεχωριστές πινελιές, και στην κάτω αριστερή γωνία μια ορθογώνια φαρέτρα ακουμπά γερμένη στην πέτρα, με τις άκρες των βελών να προεξέχουν από το ανοιχτό στόμιο, σύμβολο που ταυτίζει την κοιμωμένη με την κυνηγέτιδα.
Το κεφάλι της Διάνας, το χρυσό δίχτυ των μαλλιών και το διάφανο φόρεμα
Η λεπτομέρεια του κεφαλιού δείχνει με πόση φροντίδα διέκρινε ο Μπέκλιν τις υφές μέσα σε μια περιορισμένη επιφάνεια. Τα μάτια είναι κλειστά κάτω από βαριά βλέφαρα, τα χείλη ελαφρώς ανοιχτά και βαμμένα σε ένα θαμπό κόκκινο, το πρόσωπο χλωμό, με μια αχνή θέρμη στο αυτί. Τα σκούρα, σγουρά μαλλιά της, μαζεμένα κάτω από ένα δίχτυ από χρυσή κλωστή, φέρουν ένα πλέγμα αποδοσμένο με μικρές κίτρινες πινελιές πάνω στο καστανό. Το δεξί της χέρι λυγίζει πάνω από το κεφάλι και η παλάμη κρέμεται χαλαρά πάνω στα μαλλιά, με τα δάχτυλα μισοκυρτωμένα. Η λευκότητα του βραχίονα και του ώμου, πλασμένη με ψυχρές γκριζωπές σκιές, ακουμπά κατευθείαν στο μπλε ύφασμα από κάτω.
![]() |
| Λεπτομέρεια του κεφαλιού της Διάνας, με το δίχτυ από χρυσή κλωστή, το διάφανο κίτρινο φόρεμα και τη ζώνη του με το πετράδι, καθώς και το κρακελάρισμα της γήρανσης στη σάρκα. |
Το φόρεμα είναι κοντό και χρυσοκίτρινο, τόσο λεπτό ώστε το σώμα διαφαίνεται μέσα από αυτό. Οι λεπτές πτυχώσεις του χαράσσονται με γραμμές σκουρότερης ώχρας και η επιφάνειά του είναι σπαρμένη με μικροσκοπικές ανοιχτόχρωμες κουκκίδες, σαν ψήγματα χρυσού. Μια στενή ζώνη σε ροδοκόκκινο τόνο περνά κάτω από το στήθος, κοσμημένη με μια μικρή πράσινη πέτρα. Το ένδυμα αφήνει ακάλυπτο το δεξί στήθος. Στην παρυφή του μπλε υφάσματος τρέχει μια λεπτή χρυσή μπορντούρα, και το ίδιο το ύφασμα, σκουρότερο στις πτυχές του, έχει την πυκνή υφή του βελούδου, που απορροφά το φως. Πάνω στη σάρκα του προσώπου και του λαιμού ένα δίκτυο ρωγμών γήρανσης είναι σαφώς ορατό στη λεπτομέρεια, με το κρακελάρισμα να διατρέχει αδιάσπαστο τα τμήματα του δέρματος και των μαλλιών.
Το μουσείο χαρακτηρίζει τη Διάνα υπέρμαχο της αγνότητας και εντάσσει την ημίγυμνη κοιμωμένη στη μακρά παράδοση των ξαπλωμένων γυναικείων μορφών, όπως η αναπαυόμενη Αφροδίτη. Η ένταση που χτίζει ο Μπέκλιν γύρω από αυτήν την παράδοση πηγάζει από τις περιστάσεις. Η θεά που στον μύθο τιμωρεί όσους την αντικρίσουν είναι εδώ κοιμισμένη, εν μέρει γυμνή και ανυποψίαστη. Το ότι ο πίνακας συμπεριλήφθηκε το 2016 στην έκθεση του Kunstpalast Hinter dem Vorhang, αφιερωμένη στην κάλυψη και την αποκάλυψη στην τέχνη από την Αναγέννηση και μετά, δείχνει πόσο μεγάλο μέρος του νοήματος του έργου βρίσκεται στο διάφανο ένδυμα. Άλλη υπόθεση οι μπότες, γερές και δεμένες με κορδέλες: ο πρακτικός τους χαρακτήρας ταιριάζει κάπως παράξενα με το αέρινο, σαν γάζα, ύφασμα του φορέματος και θυμίζει ότι πρόκειται για κυνηγέτιδα που αναπαύεται ανάμεσα σε δύο κυνήγια.
Οι δύο φαύνοι πίσω από τον ογκόλιθο
Από κοντά, οι δύο φαύνοι διαφοροποιούνται με σχεδόν προσωπογραφική προσοχή. Ο πλησιέστερος, με κοκκινοκαστανό δέρμα και ανοιχτόχρυση δασιά χαίτη και γενειάδα, έχει μακριά σκούρα κέρατα: το ένα υψώνεται πάνω από το κεφάλι του, το άλλο προβάλλει οριζόντια, περνώντας μπροστά από το μέτωπο του συντρόφου του. Το στόμα του κρέμεται ανοιχτό και τα μάτια του στρέφονται προς τα κάτω, προς την κοιμωμένη. Πίσω του, μισοκρυμμένος από τον ώμο του, ο δεύτερος φαύνος είναι πιο σκουρόχρωμος, με μαύρα μαλλιά που στέκονται όρθια σε τσουλούφια σαν βρεγμένα και μικρότερα κυρτά κέρατα. Τα φρύδια του είναι ανασηκωμένα, τα μάτια ορθάνοιχτα. Έχει στρέψει το κεφάλι μακριά από τη Διάνα και κοιτάζει κατευθείαν έξω από τον πίνακα.
![]() |
| Λεπτομέρεια με τους δύο φαύνους: ο πλησιέστερος γέρνει προς τη θεά, ενώ ο σύντροφός του, που τον συγκρατεί, στρέφει το βλέμμα προς τον θεατή. |
Τα σώματά τους είναι τριχωτά, με το τρίχωμα αποδοσμένο με στικτές πινελιές ανοιχτού χρώματος πάνω στο καστανό, ενώ αριστερά, πίσω από την ομάδα, διακρίνεται το δασύτριχο ισχίο του πλησιέστερου φαύνου. Τα μέλη τους πλέκονται. Ένα μεγάλο χέρι πιάνει από πίσω τον βραχίονα του πλησιέστερου φαύνου και ένα άλλο σφίγγει τον πήχη του, έτσι ώστε το ζεύγος να σχηματίζει έναν ενιαίο, σφιχτό κόμπο. Κατά την ανάγνωση του μουσείου, ο πίσω φαύνος συγκρατεί τον σύντροφό του την τελευταία στιγμή. Το Ίδρυμα Πολιτισμού των Ομόσπονδων Κρατιδίων (Kulturstiftung der Länder), που στήριξε την απόκτηση του πίνακα, περιγράφει τον έναν φαύνο κυριευμένο από ηδονοβλεπτική έξαψη και τον άλλον να προσπαθεί, ξαφνιασμένος και γεμάτος δέος, να τον συγκρατήσει. Τα ίδια τα χέρια φέρουν αυτήν την αντίθεση με τη Διάνα: φαρδιά, με χοντρές αρθρώσεις και σκούρα νύχια, διαφέρουν αισθητά από τα λεπτά δάχτυλα που αναπαύονται στα βρύα λίγο πιο πέρα.
Αυτό που δίνει στην ομάδα την ιδιαίτερη δύναμή της είναι το βλέμμα του σκουρόχρωμου φαύνου, στραμμένο προς τα έξω. Τα ορθάνοιχτα μάτια του συναντούν τα μάτια του θεατή, κι έτσι όποιος στέκεται μπροστά στον πίνακα κοιτάζοντας την κοιμωμένη θεά πιάνεται στην ίδια πράξη με τους δύο εισβολείς. Το κείμενο του μουσείου κάνει λόγο για τη γοητεία του απαγορευμένου βλέμματος, και ο πίνακας ενσωματώνει αυτή τη γοητεία στην ίδια του τη δομή. Τα πρόσωπα πλησιάζουν το γκροτέσκο χωρίς να γίνονται καρικατούρα, ένα ύφος που το Ίδρυμα Πολιτισμού θεωρεί χαρακτηριστικό της τεχνοτροπίας που ανέπτυξε ο Μπέκλιν στη Φλωρεντία, μιας τεχνοτροπίας που κινήθηκε προς το φανταστικό και δεν απέφυγε το γκροτέσκο.
Χρώμα και πρότυπα της πρώιμης Αναγέννησης στην «Κοιμωμένη Διάνα παρακολουθούμενη από δύο φαύνους»
Σύμφωνα με το μουσείο, ο Μπέκλιν ζωγράφισε τον πίνακα υπό την επίδραση των χρωματικών εφέ της ιταλικής πρώιμης Αναγέννησης. Το Ίδρυμα Πολιτισμού διακρίνει επίσης στη σύνθεσή του την επίδραση της ζωηρόχρωμης ζωγραφικής της πρώιμης Αναγέννησης και θεωρεί το έργο τη στιγμή κατά την οποία ο καλλιτέχνης περνά στην ωριμότητα. Ο μουσαμάς το επιβεβαιώνει με τον τρόπο που αναπτύσσει τα χρώματά του. Οι κύριοι τόνοι απλώνονται ως καθαρές, κορεσμένες επιφάνειες τοπικού χρώματος: το βαθύ μπλε του υφάσματος, το χρυσοκίτρινο του φορέματος, το πορτοκαλέρυθρο των μποτών, η μικρή πράσινη πινελιά στη ζώνη, καθεμία κλεισμένη στο δικό της περίγραμμα και ελάχιστα μαλακωμένη από την ατμόσφαιρα. Γύρω τους, τα καστανά των φαύνων και τα σκούρα πράσινα των βρύων και των κωνοφόρων σχηματίζουν ένα σκοτεινότερο πεδίο, ενώ ο ουρανός, γκριζόλευκος και ψυχρός, λειτουργεί ως ανοιχτόχρωμο φόντο για την επάνω ομάδα.
Το φως πέφτει πληρέστερα στη Διάνα. Η σάρκα της είναι, μετά τα σύννεφα, το φωτεινότερο τμήμα του πίνακα, έτσι ώστε το μάτι επιστρέφει σε αυτήν από κάθε σημείο της σύνθεσης, ενώ οι φαύνοι πλάθονται με θερμούς, χαμηλούς τόνους που τους κρατούν σε διαφορετικό επίπεδο ύπαρξης. Η αντίθεση που περιγράφει το μουσείο, ανάμεσα στη θεά και το πλάσμα της φύσης, στην αγνότητα και το ένστικτο, στο υψηλό και το γκροτέσκο, μεταφέρεται έτσι από το χρώμα και το φως όσο και από το θέμα.
Το μουσείο θεωρεί τον Μπέκλιν κύριο εκπρόσωπο της ιδεαλιστικής και συμβολιστικής τέχνης του 19ου αιώνα, και το Ίδρυμα Πολιτισμού σημειώνει ότι το έργο του αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για υπερρεαλιστές όπως ο Μαξ Ερνστ και ο Τζόρτζιο ντε Κίρικο. Στον πίνακα αυτόν το κλασικό θέμα διαβάζεται απολύτως καθαρά. Ωστόσο η συνάντηση μιας κοιμωμένης θεότητας με δύο μισοάνθρωπα όντα που την παρακολουθούν, μέσα σε ένα πραγματικό, προσεκτικά παρατηρημένο ορεινό τοπίο, υπερβαίνει ήδη τη μυθολογική αφήγηση και περνά στο πιο αμφίσημο έδαφος που θα διεκδικούσαν αργότερα άλλοι καλλιτέχνες. d:kult online
Προέλευση: η συλλογή Μπέρενς, το Λιντς και η επιστροφή στους κληρονόμους
Η καταχώριση του έργου στη συλλογή του μουσείου ανασυνθέτει λεπτομερώς την ιστορία του πίνακα. Γύρω στο 1894 πέρασε στη συλλογή του τραπεζίτη από το Αμβούργο Έντουαρντ Λούντεβιχ Μπέρενς του πρεσβύτερου, ο οποίος πέθανε το 1895. Στη συνέχεια περιήλθε κληρονομικά στον Έντουαρντ Λ. Μπέρενς τον νεότερο, που πέθανε το 1925, και στη σύζυγό του Φραντσίσκα Μπέρενς, το γένος Γκόρισεν. Το 1904 εκτέθηκε στο Kunstsalon Schulte του Ντίσελντορφ. Μεταξύ Απριλίου 1935 και Μαρτίου 1939 το Γερμανικό Ράιχ τον απέκτησε μέσω της γκαλερί της Μαρίας Άλμας στο Μόναχο, και ο πίνακας προορίστηκε για το μουσείο που σχεδιαζόταν στο Λιντς.
Μετά τον πόλεμο, από τον Οκτώβριο του 1945, ο πίνακας φυλασσόταν στο Central Collecting Point του Μονάχου, υπό την προστασία της αμερικανικής στρατιωτικής διοίκησης, η οποία τον Ιούνιο του 1949 τον μεταβίβασε ως καταπίστευμα στον πρωθυπουργό της Βαυαρίας. Από το 1966 η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας τον δάνεισε, ως πρώην περιουσία του Ράιχ, στο Kunstmuseum Düsseldorf, το ίδρυμα που είναι σήμερα γνωστό ως Kunstpalast, όπου εκτίθετο στη μόνιμη συλλογή. Η διαδικασία επιστροφής που κίνησε η κοινότητα των κληρονόμων της περιουσίας Μπέρενς διήρκεσε από το 2006 ως το 2010. Ο πίνακας, που επιστράφηκε στους κληρονόμους το 2010, αγοράστηκε ταυτόχρονα για το μουσείο, με τη στήριξη της Πόλης του Ντίσελντορφ, της κυβέρνησης του κρατιδίου της Βόρειας Ρηνανίας-Βεστφαλίας, του Kunststiftung NRW, του Ιδρύματος Πολιτισμού των Ομόσπονδων Κρατιδίων και του Επιτρόπου της Ομοσπονδιακής Κυβέρνησης για τον Πολιτισμό και τα Μέσα Ενημέρωσης. Η απόκτηση σηματοδοτήθηκε την ίδια χρονιά με τη μικρή έκθεση Spot On 5: Bleiberecht für Diana, και το μουσείο καταγράφει τον πίνακα στη μόνιμη έκθεσή του από τον Νοέμβριο του 2023.


