Ευρωπαϊκή Τέχνη

Κάστρο δίπλα στη θάλασσα (Φόνος στον κήπο του κάστρου): Άρνολντ Μπέκλιν

Δύο άνδρες περιμένουν δίπλα σε μια κόκκινη βάρκα, εκεί όπου σπάει το κύμα, ενώ μια μορφή τυλιγμένη σε μανδύα, σκυμμένη προς τα εμπρός, φαίνεται να μεταφέρει μια άλλη μορφή πάνω στη βρεγμένη άμμο προς το μέρος τους. Ψηλότερα, στα σκαλιά που ανεβαίνουν τον βράχο, ένα πτώμα κείτεται εκεί όπου έπεσε. Αυτό είναι το έγκλημα στο οποίο παραπέμπει ο δεύτερος τίτλος του έργου του Άρνολντ Μπέκλιν «Κάστρο δίπλα στη θάλασσα (Φόνος στον κήπο του κάστρου)», και καταλαμβάνει εκπληκτικά μικρό μέρος του πίνακα. Ζωγραφισμένο το 1859, λάδι σε μουσαμά, 112 × 177,3 εκ., το έργο βρίσκεται σήμερα στο Μουσείο Φόλκβανγκ (Museum Folkwang) του Έσσεν. Η καταγραφή της συλλογής του μουσείου δίνει τον γερμανικό τίτλο Schloss am Meer (Mord im Schloss). Ο Μπέκλιν, που γεννήθηκε στη Βασιλεία το 1827 και πέθανε στη Φιέζολε το 1901, είχε μόλις περάσει τα τριάντα όταν χρονολογήθηκε ο πίνακας.

Το «Κάστρο δίπλα στη θάλασσα» του Άρνολντ Μπέκλιν: δασωμένος γκρεμός και λευκή λότζια πάνω από μια παραλία, με ένα πτώμα στα σκαλιά και μορφές δίπλα σε μια κόκκινη βάρκα.
Άρνολντ Μπέκλιν, «Κάστρο δίπλα στη θάλασσα (Φόνος στον κήπο του κάστρου)», 1859, λάδι σε μουσαμά, 112 × 177,3 εκ. Μουσείο Φόλκβανγκ, Έσσεν, μόνιμος δανεισμός της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας από το 1966. Πρώιμος πρόδρομος των συνθέσεων του ζωγράφου με την «Έπαυλη δίπλα στη θάλασσα».

Το μεγαλύτερο μέρος της επιφάνειας ανήκει σε άλλα πράγματα: στο δασωμένο ακρωτήριο, σε μια λευκή λότζια μισοχωμένη στο φύλλωμα, σε δύο κυπαρίσσια και σε ένα μακρύ γαλάζιο κύμα που σπάει απλωμένο στο δεξί μισό της εικόνας. Το «Κάστρο δίπλα στη θάλασσα» του Μπέκλιν είναι επομένως ένα τοπίο μέσα στο οποίο, κατά σύμπτωση, διαδραματίζεται μια βίαιη πράξη. Το Φόλκβανγκ το κατατάσσει στους πρώτους από τους λεγόμενους πίνακες των «Επαύλεων», θέμα που απασχόλησε τον ζωγράφο για περισσότερα από τριάντα χρόνια.

Πειρατική επιδρομή με το πρώτο φως

Ο Heinrich Alfred Schmid, ο ιστορικός τέχνης από τη Βασιλεία που γνώριζε τον Μπέκλιν και δημοσίευσε μονογραφία γι' αυτόν, περιέγραψε το θέμα χωρίς περιστροφές. Κατά την αφήγησή του, πειρατές εφορμούν σε ένα λαμπρό κτήμα δίπλα στη θάλασσα με το πρώτο κόκκινο της αυγής. Ο ουρανός το επιβεβαιώνει. Ωχρός και ψυχρός, τον διασχίζουν λεπτές λωρίδες σύννεφων με ροζ και ιώδεις αποχρώσεις, και μόνο οι ψηλότερες κορυφές των δέντρων έχουν πιάσει το θερμό, χαμηλό φως που έρχεται από τη θάλασσα.

Η αριστερή πλευρά της σύνθεσης είναι κλειστή και σκιασμένη. Μια πέτρινη σκάλα ανεβαίνει απότομα κατά μήκος του γκρεμού, προς ένα σκοτεινό άνοιγμα στη βλάστηση κοντά στο επάνω άκρο. Σε ένα από τα χαμηλότερα πλατύσκαλά της κείτεται απλωμένος πάνω στα σκαλιά ο νεκρός, σκοτεινό σχήμα που μόλις ξεχωρίζει από τη σκιασμένη πέτρα. Ο Μπέκλιν δεν τον φώτισε, δεν τον πλαισίωσε, ούτε τον τοποθέτησε σε κάποιον άξονα που θα τραβούσε το βλέμμα. Ο θεατής τον ανακαλύπτει, λίγο-πολύ, τυχαία.

Δίπλα στη σκάλα, μια μικρή τοξωτή κόγχη περιέχει κάτι κοκκινωπό, όπως φαίνεται μια ζωγραφισμένη εικόνα, με μια λευκή επιχρισμένη επιφάνεια από κάτω. Μοιάζει να είναι ένα από εκείνα τα εικονοστάσια που σημαδεύουν τα μονοπάτια και τα σημεία αποβίβασης στις ιταλικές ακτές. Η ανάγνωση αυτή δύσκολα επιβεβαιώνεται σε τέτοια κλίμακα, όμως η ανοιχτόχρωμη κηλίδα είναι ένα από τα λίγα φωτεινά σημεία στη σκιασμένη πλευρά του πίνακα.

Οι μορφές ανάμεσα στον βράχο και στο κύμα

Το κέντρο της παραλίας ανήκει στη μορφή με τον μανδύα. Τυλιγμένη σε σκούρο καφέ, σκύβει προς τα εμπρός στην άκρη του νερού, με το κεφάλι ακόμη πάνω από τους ώμους και τον μανδύα να σέρνεται πίσω της προς τα αριστερά. Η κίνηση κατευθύνεται προς τα δεξιά, προς το νερό και τη βάρκα. Η μορφή που, όπως φαίνεται, μεταφέρεται δεν διακρίνεται καθαρά μέσα στη ζωγραφική ύλη, και η αβεβαιότητα αυτή μπορεί κάλλιστα να είναι σκόπιμη. Διαβασμένη μαζί με την αφήγηση του Schmid για μια επιδρομή, η εικόνα υπονοεί έναν αιχμάλωτο που τον παίρνουν μακριά.

Οι δύο άνδρες δίπλα στη βάρκα αποδίδονται με μεγαλύτερη ευκρίνεια. Ο πλησιέστερος, με γαλάζιο σκούφο, στέκεται στα ρηχά και ακουμπά στην κουπαστή του σκάφους με το κόκκινο κύτος. Ο σύντροφός του, λίγο πιο πίσω, φορά ανοιχτόχρωμο κεφαλομάντιλο και κρατά ένα μακρύ κουπί ή κοντάρι, που εκτείνεται προς τα δεξιά πάνω από τη βάρκα. Ανάμεσα σε αυτούς και στη μορφή με τον μανδύα υψώνεται ένα κύμα σε βαθύ, κορεσμένο γαλάζιο, με την κορυφή του σπασμένη σε λευκό, και απλώνεται σαν λεπτό, υαλώδες στρώμα πάνω στην άμμο.

Μακριά στον ορίζοντα, κάτω από μια χαμηλή συστάδα ανοιχτόχρωμων σύννεφων, ένα ιστιοφόρο διαγράφεται πάνω στη θάλασσα. Η σχέση του με τους επιδρομείς παραμένει αβέβαιη.

Φως, χρώμα και χώρος στο «Κάστρο δίπλα στη θάλασσα» του Μπέκλιν

Σχεδόν ό,τι ξεχωρίζει οπτικά σε αυτόν τον πίνακα προέρχεται από την κατανομή των όγκων. Τα δύο τρίτα στα αριστερά καλύπτονται από άκρη σε άκρη με βράχο και φύλλωμα, δομημένα σε λαδί, ούμπρα και θαμπό πράσινο και ζεσταμένα κατά τόπους με κοκκινοκαφέ και πορτοκαλί, εκεί όπου το φως αγγίζει τα φύλλα. Το δεξί τρίτο ανοίγεται σχεδόν ολόκληρο προς τον αέρα και το νερό. Κατά μήκος της ακτής το μάτι κινείται από τη σκιασμένη σκάλα, περνά τις μορφές και τη βάρκα και φτάνει ως το μακρινό πλοίο.

Ο Schmid παρατήρησε αυτή την κίνηση στους μεταγενέστερους πίνακες των «Επαύλεων». Σε εκείνα τα έργα, έγραφε, το βλέμμα οδηγείται από τα αριστερά, πέρα από τα τεκμήρια μιας μεγαλοπρέπειας που σβήνει, προς τον θαλάσσιο ορίζοντα στα δεξιά. Το σχήμα υπάρχει ήδη εδώ, σε ένα έργο που εκείνος θεωρούσε το πρώτο βήμα προς τους πίνακες αυτούς.

Πάνω από τη γραμμή των δέντρων, το κύριο αρχιτεκτονικό στοιχείο είναι η λευκή λότζια. Το κιγκλίδωμα και το ημικυκλικό τόξο της ανήκουν σε ένα κλασικό λεξιλόγιο με αναγεννησιακή καταγωγή, και ένα μικρό άγαλμα φαίνεται να στέφει τη μία γωνία της. Το φύλλωμα την κόβει και από τις δύο πλευρές, έτσι ώστε το «κάστρο» του τίτλου να μην εμφανίζεται ποτέ ολόκληρο. Μόνο ένα διακοσμητικό θραύσμα του αναδύεται από τον κήπο που το περιβάλλει. Δεξιά του, δύο ψηλά κυπαρίσσια υψώνονται σε σκουριόχρωμα σχήματα φλόγας πάνω από τον στρογγυλεμένο όγκο των άλλων δέντρων. Το χρώμα τους αντανακλά το φως της αυγής περισσότερο από το σκούρο πράσινο που συνήθως συνδέουμε με το δέντρο αυτό.

Το ενδιαφέρον του Μπέκλιν για το φως είχε ήδη ωριμάσει εκείνη την εποχή. Σύμφωνα με τον Schmid, τα χρόνια της Ρώμης είχαν μάθει στον ζωγράφο να παρατηρεί τις σκιές των σύννεφων που κινούνται πάνω σε ένα τοπίο και το τρεμόπαιγμα του ήλιου μέσα στα άλση, και πολύ αργότερα εξακολουθούσε να εξυμνεί στον μαθητή του Ρούντολφ Σικ (Rudolf Schick) τους πολλούς γαλάζιους τόνους των σκιών στην ύπαιθρο της Ρώμης. Εδώ τα γαλάζια συγκεντρώνονται στη θάλασσα, από το μενεξεδένιο βάθος ως τη σχεδόν μαύρη κοιλότητα του κύματος που σπάει. Τα ροζ περιορίζονται στον ουρανό, τα θερμά πορτοκαλιά στο φύλλωμα που μπορεί να φτάσει το φως. Η παραλία στο πρώτο πλάνο, υγρή και αντανακλαστική, παίρνει κάτι από το καθένα.

Μέσα σε όλα αυτά, οι μορφές είναι μικρές. Ο Schmid παρατήρησε ότι ως το 1860 περίπου η ανθρώπινη μορφή είχε παίξει μόνο δευτερεύοντα ρόλο στους πίνακες του Μπέκλιν, και ο «Φόνος στον κήπο του κάστρου» ταιριάζει στην περιγραφή του. Η αφήγηση στηρίζεται στις μορφές, ωστόσο στη δομή της εικόνας αυτές λειτουργούν ως απλή στελέχωση του τοπίου (staffage): ένας σκοτεινός τόνος στη σκάλα, ένα καφέ σχήμα στην άμμο, δύο χρωματιστά καλύμματα κεφαλής δίπλα σε ένα κόκκινο κύτος.

Από τις τοιχογραφίες του Ανόβερου στην «Έπαυλη δίπλα στη θάλασσα»

Ο πίνακας ανήκει σε μια πυκνή και δύσκολη περίοδο της ζωής του καλλιτέχνη. Έπειτα από επτά χρόνια στη Ρώμη, ο Μπέκλιν επέστρεψε στον Βορρά το καλοκαίρι του 1857. Το 1858 διακόσμησε την τραπεζαρία του προξένου Βέντεκιντ (Wedekind) στο Ανόβερο με τοπία της ακτής της Γένοβας και των Σαβινικών λόφων. Ήταν οι πρώτες τοιχογραφίες του, και ανάμεσα στα θέματά τους, όπως σημειώνει ο Schmid, υπήρχε ένα κάστρο που λεηλατούν πειρατές. Το φθινόπωρο εγκαταστάθηκε στο Μόναχο, όπου ο ίδιος και δύο από τα παιδιά του αρρώστησαν από τύφο. Η τύχη του άλλαξε τον Μάρτιο του 1859, όταν ο πίνακάς του «Ο Πάνας στα καλάμια» εκτέθηκε στον Kunstverein του Μονάχου και αγοράστηκε για την Πινακοθήκη μέσα στον ίδιο μήνα. Το «Κάστρο δίπλα στη θάλασσα» φέρει τη χρονολογία της ίδιας χρονιάς.

Η μονογραφία του 1922 του Schmid χαρακτηρίζει τον «Φόνο στον κήπο του κάστρου» προκαταρκτικό στάδιο των «Επαύλεων». Ο όρος έχει σημασία, γιατί οι μεταγενέστεροι πίνακες κρατούν το σκηνικό και αλλάζουν σχεδόν όλα τα υπόλοιπα. Στη σκοτεινότερη «Έπαυλη δίπλα στη θάλασσα» του 1864, που ζωγραφίστηκε για τη Συλλογή Σακ (Schack) στο Μόναχο, η διάθεση έχει γίνει ελεγειακή. Ο Μπέκλιν, κατά τον Schmid, φαντάστηκε τον τελευταίο απόγονο μιας ευγενούς οικογένειας, χαμένο σε μακρινές χώρες, που τον περιμένει μάταια η γυναίκα που τον αγαπά. Ακολούθησε το 1865 μια φωτεινότερη εκδοχή, κάτω από το γκρίζο φως της ημέρας.

Η διαφορά στην ώρα είναι αποκαλυπτική. Ο πίνακας του 1859 εκτυλίσσεται την αυγή, τη στιγμή μιας βίαιης πράξης. Η «Έπαυλη» της Συλλογής Σακ τοποθετεί το ανάκτορό της κάτω από το χρυσάφι του βραδινού ήλιου, που ο Schmid το διάβασε ως ένα τελευταίο φως ελπίδας και μνήμης. Ανάμεσα στα δύο έργα, ο φόνος, η βάρκα και οι επιδρομείς εξαφανίζονται.

Από το έργο του Μπέκλιν, πάντως, δεν εξαφανίστηκαν. Παρακολουθώντας την πειρατική σκηνή του Ανόβερου ως την «Επίθεση πειρατών» του 1872, ο Schmid έδειξε πώς η επιδρομή έγινε αυτοτελές θέμα. Και το μοτίβο της έπαυλης συνέχισε να μεταμορφώνεται. Στη Φλωρεντία ο Μπέκλιν επανήλθε σε αυτό με νέες εκδοχές, που βρίσκονται σήμερα στη Στουτγκάρδη, με χρονολογία 1877, και στη Ζυρίχη, καθώς και με μία ακόμη, του 1878–80, στο Ντάρμσταντ. Έπειτα μετέτρεψε την έπαυλη σε ερείπιο, και από το 1880 ζωγράφιζε ερειπωμένα κάστρα δίπλα στη θάλασσα. Ο Schmid είδε τα ερείπια δίπλα στη θάλασσα και τα «Νησιά των νεκρών» ως διαδόχους των «Επαύλεων», με την παραίτηση να παίρνει τη θέση της νοσταλγίας.

Από αυτή την απόσταση, ο πίνακας του Φόλκβανγκ είναι το σημείο όπου το μοτίβο ξεκινά. Σε αυτόν, η παραθαλάσσια κατοικία χρειάζεται ακόμη ένα γεγονός για να εξηγηθεί η ατμόσφαιρά της.

Η ακτή της Λιγουρίας και η μνήμη των κουρσάρων

Από πού προήλθε η εικόνα; Ο Schmid δίνει μια απάντηση εν μέρει βιογραφική. Οι επαύλεις και τα κάστρα στα ακρωτήρια της βραχώδους λιγουρικής ακτής, χτισμένα πάνω στο κύμα, πλούσια σε νότια βλάστηση και κάποτε διαρκώς εκτεθειμένα σε επιδρομείς από τη Βόρεια Αφρική, ήταν κατά τη γνώμη του από τις ισχυρότερες εντυπώσεις που δέχτηκε ο νεαρός ζωγράφος όταν πρωτοκατέβηκε στον Νότο. Η εντύπωση αυτή, υπαινίσσεται ο Schmid, ίσως να ήταν η ισχυρότερη της ζωής του. Ο Μπέκλιν επανερχόταν σε αυτήν, έγραφε, σε διαρκώς νέες παραλλαγές.

Υπό αυτό το πρίσμα, το κεφαλομάντιλο του δεύτερου βαρκάρη και η χαμηλή, ανοιχτή βάρκα παραπέμπουν στις επιδρομές κουρσάρων που φοβούνταν επί μακρόν οι παράκτιες κοινότητες εκείνης της ακτής. Ο πίνακας ωστόσο δεν ταυτίζει τους επιδρομείς, και θα ήταν υπερβολή να τους κατονομάσουμε.

Ο Schmid προσθέτει ένα μεταγενέστερο επεισόδιο, που δείχνει πόσο καιρό το θέμα έμεινε μαζί του. Στις δεκαετίες του 1870 και του 1880, στο Σαν Τερέντσο, στον κόλπο της Λα Σπέτσια, ο Μπέκλιν γνώρισε έναν βαρκάρη που ισχυριζόταν ότι στα νιάτα του υπήρξε πειρατής. Ο άνθρωπος τον περιέφερε με τη βάρκα γύρω από τα κάστρα του κόλπου, στα οποία ο Schmid αναγνώρισε τα πρότυπα για τα λεηλατημένα κάστρα και τα ερείπια δίπλα στη θάλασσα του ζωγράφου.

Η εικαστική γλώσσα του «Κάστρου δίπλα στη θάλασσα» έχει επίσης ρίζες στην τοπιογραφία των προηγούμενων γενεών. Μέσα στην παράδοση του ηρωικού τοπίου, που καλλιεργούνταν στη Γερμανία από την εποχή του Άσμους Κάρστενς και του Γιόζεφ Άντον Κοχ, ο Schmid τοποθέτησε τον Μπέκλιν με βεβαιότητα. Σημείωσε επίσης ότι ορισμένοι από τους πρώιμους ρωμαϊκούς πίνακές του δίνουν την εντύπωση πως οι πραγματικοί του δάσκαλοι ήταν ο Γκασπάρ Ντυγκέ και ο Πουσέν, μαζί με τον Τιτσιάνο. Η διάταξη εδώ συμφωνεί με αυτή την καταγωγή: ένας πυκνός, σκοτεινός όγκος από τη μία πλευρά, μια ανοιχτή θέα προς ένα φωτεινό βάθος από την άλλη, και αρχιτεκτονική και δέντρα που λειτουργούν ως μεγάλες σιλουέτες πάνω στον ουρανό. Καινούργια είναι η βία που τοποθετείται μέσα σε αυτό το σχήμα, καθώς και ο τρόπος με τον οποίο το φως μιας συνηθισμένης ανατολής αφήνεται να απλώνεται, ανενόχλητο, πάνω από έναν φόνο.

Τίτλοι, ιδιοκτησία και προέλευση

Οι ονομασίες του πίνακα διαφέρουν από πηγή σε πηγή, και η διαφορά αυτή αντανακλά τον τρόπο με τον οποίο έχει κατανοηθεί. Ο Schmid τον κατέγραψε απλώς ως Der Mord im Schloßgarten («Ο φόνος στον κήπο του κάστρου»), ονομάζοντάς τον από το γεγονός που απεικονίζει. Το Μουσείο Φόλκβανγκ χρησιμοποιεί τον τίτλο Schloss am Meer (Mord im Schloss), τον οποίο αποδίδει στα αγγλικά ως Castle at the Seaside (Murder in the Castle). Άλλοι κατάλογοι συνδυάζουν τους δύο ως Schloss am Meer (Mord im Schlossgarten). Στα αγγλικά, συνηθισμένη μορφή είναι το Castle by the Sea (Murder in the Castle Garden). Ο υπότιτλος στην παρένθεση κρατά την αφήγηση σε πρώτο πλάνο. Ο κύριος τίτλος ακολουθεί τη μεταγενέστερη πρόσληψη του έργου ως του πρώτου από τους πίνακες με τις παραθαλάσσιες επαύλεις.

Η καταγραφή του μουσείου παραθέτει επίσης όσα είναι γνωστά για την ιδιοκτησία του. Ως το 1942 ανήκε στον μεγάλο δούκα Νικόλαο του Όλντενμπουργκ. Την ίδια χρονιά πέρασε από την Galerie Karl Haberstock και έγινε, κατά τη διατύπωση της καταγραφής, περιουσία του Ράιχ. Από το 1966 βρίσκεται σε μόνιμο δανεισμό από την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας στο Μουσείο Φόλκβανγκ, με αριθμό ευρετηρίου L 66/8681. Το μουσείο δηλώνει ότι η προέλευσή του διερευνάται ακόμη.

Το 2024 ο πίνακας περιλαμβανόταν στον κατάλογο δανείων μιας έκθεσης στο Μουσείο Τέχνης Lentos (Lentos Kunstmuseum) του Λιντς, ανάμεσα στα έργα που δάνεισε η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία. Για την έρευνα προέλευσης των έργων αυτών, ο κατάλογος παραπέμπει τους αναγνώστες στην ομοσπονδιακή υπηρεσία διαχείρισης έργων τέχνης. lentos.at

Πηγές

  • Schmid, Heinrich Alfred. Arnold Böcklin. 2η έκδοση. Μόναχο: F. Bruckmann, 1922. gutenberg.org
  • Μουσείο Φόλκβανγκ, Έσσεν. Collection Online: Arnold Böcklin, Schloss am Meer (Mord im Schloss), 1859, αρ. ευρ. L 66/8681.
  • Μουσείο Τέχνης Lentos, Λιντς. Werkliste und Leihgeberinnen* (κατάλογος δανείων της έκθεσης).