Hans von Aachen: Ο Θρίαμβος της Αλήθειας στην Alte Pinakothek του Μονάχου
![]() |
| Hans von Aachen, Ο Θρίαμβος της Αλήθειας (Αλληγορία της νίκης της Δικαιοσύνης), 1598, λάδι σε χαλκό, 56 × 47 εκ. Alte Pinakothek, Μόναχο, αρ. ευρ. 1611. |
Δύο αρετές διεκδικούν τον τίτλο αυτού του μικρού έργου σε χαλκό, που φιλοτέχνησε ο Hans von Aachen. Στα γερμανικά οι Bayerische Staatsgemäldesammlungen το καταγράφουν ως Αλληγορία της νίκης της Δικαιοσύνης, στα αγγλικά ως Θρίαμβο της Αλήθειας, και ο ίδιος ο πίνακας δίνει σε καθεμιά από τις δύο αξιώσεις σώμα: μια πλουσιοντυμένη γυναίκα, οπλισμένη με ξίφος και ζυγό, και μια γυμνή κοπέλα που σφίγγεται επάνω της, γυρεύοντας προστασία. Το μουσείο χρονολογεί το έργο στο 1598. Διαστάσεις 56 × 47 εκ. Φυλάσσεται στην Alte Pinakothek του Μονάχου (αρ. ευρ. 1611), όπου περιήλθε από την άλλοτε Εκλεκτορική Πινακοθήκη της πόλεως. Θέμα του, κατά το δελτίο της συλλογής, η χρηστή διακυβέρνηση, υπό την οποία η δικαιοσύνη και η αλήθεια υπερισχύουν του δόλου και της κακίας. Στο ίδιο δελτίο διατυπώνεται η υπόθεση ότι τον πίνακα τον παρήγγειλε, κατά πάσα πιθανότητα, ο αυτοκράτορας Ροδόλφος Β΄, ως δώρο για τον νεαρό δούκα της Βαυαρίας Μαξιμιλιανό Α΄.
Αν το δελτίο έχει δίκιο, το έργο πέρασε ως δώρο από την αυτοκρατορική αυλή της Πράγας στη δουκική αυλή του Μονάχου. Λίγοι ζωγράφοι βρίσκονταν σε καλύτερη θέση από τον Hans von Aachen για να φιλοτεχνήσουν κάτι τέτοιο - η σταδιοδρομία του είχε χτιστεί και στις δύο.
Η Δικαιοσύνη και η Αλήθεια στο έργο του Hans von Aachen
Μια διαγώνιος οργανώνει τη σύνθεση. Κατεβαίνει από την πάνω δεξιά γωνία, όπου μια ογκώδης βάση κίονα πατά σε κλιμακωτό βάθρο, ως την κάτω αριστερή. Στο άνω κέντρο δεσπόζει η Δικαιοσύνη, στραμμένη προς τα αριστερά και γερτή απότομα προς τα εμπρός. Το αριστερό της χέρι υψώνεται ψηλά, κι από αυτό κρέμεται με το κορδόνι του ο ζυγός, με τους χρυσούς δίσκους να αιωρούνται ελεύθεροι μπροστά στη γκρίζα τοιχοποιία. Με το χαμηλωμένο δεξί σπρώχνει διαγώνια, πέρα ως πέρα στον πίνακα, ένα μακρύ ξίφος, του οποίου η λεπίδα περνά πάνω από το κεφάλι του λιονταριού και η αιχμή φτάνει σχεδόν ως το αριστερό άκρο της συνθέσεως. Φορεί βαθυκόκκινο φόρεμα, ενώ μανίκια και ζώνη από ανοιχτό ροδαλό μετάξι ανεμίζουν πίσω της σε χαλαρές, τσαλακωμένες πτυχές. Τα ξανθά μαλλιά, μαζεμένα ψηλά, είναι πλεγμένα. Το πρόσωπο, σκυμμένο σχεδόν σε κατατομή, δεν δείχνει καμία ορατή ένταση, κι έτσι όλη τη δύναμη της πράξεως τη σηκώνουν τα τεντωμένα χέρια και η ανήσυχη πτυχολογία.
Στο πλευρό της πιέζεται η Αλήθεια. Ιδωμένη σχεδόν ολόκληρη από την πλάτη, η γυμνή μορφή κάθεται σε ένα σκούρο πράσινο ύφασμα απλωμένο πάνω στην πέτρα, με το ένα χέρι ριγμένο γύρω από το σώμα της Δικαιοσύνης και το κεφάλι στραμμένο έτσι, ώστε η κατατομή της να προβάλλει πάνω από τον ώμο. Η χλωμή της σάρκα, πλασμένη με απαλές, θερμές ημισκιές, είναι το φωτεινότερο σημείο του πίνακα, και εκεί πηγαίνει το μάτι πριν από οτιδήποτε άλλο. Το ένα της πόδι κατεβαίνει προς τα σκαλοπάτια, με τα δάχτυλα τεντωμένα. Κατεβαίνοντας, μπαίνει στον χώρο της μορφής που κείτεται από κάτω.
Πρόκειται για γενειοφόρο άνδρα μεγάλης ηλικίας, ριγμένο ανάσκελα πάνω στα σκαλοπάτια, με πράσινο χιτώνα και ένα κομμάτι κίτρινο ύφασμα από κάτω του. Το κεφάλι του γέρνει προς τα κάτω δεξιά, το ένα χέρι πετιέται προς τα έξω με ανοιχτά δάχτυλα, ενώ το άλλο τεντώνεται προς τα πάνω, προς το χαμηλωμένο πόδι της Αλήθειας, σαν να πασχίζει ακόμη να τη φτάσει. Στην ανάγνωση του μουσείου ενσαρκώνει τον δόλο και την κακία, που τις νικούν οι δύο αρετές. Κάτω αριστερά, τσαλακωμένα φύλλα χαρτιού κείτονται στο σκαλί, και στην άκρη ακριβώς του πίνακα διακρίνεται κάτι που μοιάζει με προσωπείο, με το χλωμό του πρόσωπο γυρισμένο προς τον θεατή. Ευανάγνωστο κείμενο στα φύλλα δεν υπάρχει.
Το λιοντάρι και το ζήτημα της Αυτοκρατορίας
Ανάμεσα στο ξίφος και στον πεσμένο άνδρα στέκει ένα μεγάλο λιοντάρι με βαριά χαίτη, με τα μπροστινά του πόδια στηριγμένα στο σώμα και στα σκέλη του. Όλες οι άλλες μορφές είναι απορροφημένες στη δράση. Μόνο το λιοντάρι κοιτάζει κατευθείαν έξω από τον πίνακα, ζαρωμένο το μέτωπο, γυμνά τα δόντια, όποιον στέκεται απέναντί του.
Το δελτίο του μουσείου αφήνει το ζώο ανεξήγητο. Το φωτογραφικό αρχείο του Fondazione Federico Zeri στο Πανεπιστήμιο της Μπολόνιας καταγράφει τον πίνακα με εκτενέστερο τίτλο: Αλληγορία της Δικαιοσύνης και της Αυτοκρατορίας που προστατεύουν την Αλήθεια από τον Δόλο. Δικαιοσύνη, Αλήθεια και Δόλος αναγνωρίζονται καθαρά ανάμεσα στις μορφές. Τι απομένει, λοιπόν, για την Αυτοκρατορία; Μάλλον το λιοντάρι, ο μόνος πρωταγωνιστής που δεν έχει ακόμη ταυτιστεί. Οι πηγές που εξετάστηκαν δεν διατυπώνουν ρητά αυτή την ταύτιση, και θα πρέπει να εκληφθεί ως πιθανή ανάγνωση. Ταιριάζει πάντως με τις προτεινόμενες συνθήκες της παραγγελίας: ένα δώρο του αυτοκράτορα, που τάσσει την αυτοκρατορική εξουσία στο πλευρό της δικαιοσύνης.
Μια μακρινή συντροφιά μέσα στο τοπίο
Πίσω από τη σύγκρουση, στα αριστερά, η θέα ανοίγεται σε λόφους και σε μια πλατιά κοιλάδα που κατηφορίζει ως τα γαλάζια νερά και τα αχνά βουνά, κάτω από έναν συννεφιασμένο, γαλαζόγκριζο ουρανό. Στο μεσαίο επίπεδο, σε μια χλοερή πλαγιά, μια ομάδα γυναικών κάθονται και ξαπλώνουν μαζί, και ανάμεσά τους φαίνεται να βρίσκεται ένα μικρό παιδί. Η μία, ντυμένη στα λευκά, με ένα τιρκουάζ ύφασμα ριγμένο στα γόνατα, γέρνει πίσω ανέμελη. Οι άλλες στρέφονται η μια προς την άλλη. Τα σύμβολά τους είναι πολύ μικρά και δυσδιάκριτα για να στηρίξουν ασφαλή ταύτιση, και κανένα από τα δύο θεσμικά αρχεία δεν τις κατονομάζει.
Η γαλήνη τους είναι το αντίθετο όλων όσα συμβαίνουν στο προσκήνιο. Εκεί, τα σκαλοπάτια γίνονται σκηνή βίας και πτώσεως. Εδώ, οι μορφές αναπαύονται. Αν ο πίνακας αναπαριστά πράγματι τη χρηστή διακυβέρνηση, η ομάδα αυτή ίσως να συμβολίζει τους καρπούς της, την ηρεμία που ακολουθεί όταν ο δόλος έχει πια ανατραπεί. Πρόκειται, βέβαια, για ερμηνεία που απορρέει από τη σύνθεση και όχι για τεκμηριωμένη ταύτιση. Η διαίρεση όμως του πίνακα σε ένα στέρεο, αρχιτεκτονικό μισό, που ανήκει στη Δικαιοσύνη, και σε ένα ανοιχτό, ειρηνικό τοπίο πέρα από το ξίφος της είναι φανερή στην ίδια την επιφάνεια του έργου.
Λάδι σε χαλκό στην αυλή του Ροδόλφου Β΄
Η βιογραφία του καλλιτέχνη που δημοσιεύει το μουσείο σκιαγραφεί μια σταδιοδρομία που εξηγεί την παραγγελία. Γεννημένος στην Κολωνία το 1552, ο Hans von Aachen μαθήτευσε εκεί κοντά σε έναν Φλαμανδό προσωπογράφο, του οποίου η ταυτότητα δεν είναι γνωστή. Από το 1574 βρισκόταν στην Ιταλία, με διαμονές στη Βενετία, στη Ρώμη και στη Φλωρεντία. Την περίοδο 1588–1596 εργάστηκε στην Κολωνία, στο Μόναχο και στο Άουγκσμπουργκ, κυρίως για τη δουκική αυλή του Μονάχου και για την οικογένεια Fugger. Το 1596 νυμφεύθηκε μια κόρη του Orlando di Lasso, διευθυντή της μουσικής στη βαυαρική αυλή, και λίγο αργότερα εγκαταστάθηκε στην Πράγα. Εκεί έγινε αυλικός ζωγράφος (Kammermaler) του Ροδόλφου Β΄ και κατόπιν του Ματθία, αλλά και έμπιστος του Ροδόλφου, ο οποίος τον έστελνε κάποτε σε διπλωματικές αποστολές. Τίτλο ευγενείας είχε λάβει ήδη από το 1594. Πέθανε στην Πράγα το 1615.
Το 1598, επομένως, ο ζωγράφος ανήκε στον αυτοκρατορικό οίκο, διατηρώντας ωστόσο στενούς δεσμούς με το Μόναχο, και ένα δώρο για τον νεαρό δούκα θα περνούσε φυσικά από τα χέρια του. Στο είδος αυτό του πολύτιμου αντικειμένου ταιριάζει το χάλκινο υπόστρωμα. Η ζωγραφική επιφάνεια μοιάζει λεία, σχεδόν σαν σμάλτο. Οι λεπτές πινελιές στη χαίτη του λιονταριού, οι μπούκλες στα μαλλιά της Δικαιοσύνης, μία μία, οι αργές μεταβάσεις στην πλάτη της Αλήθειας είναι δουλεμένες με ελάχιστη ορατή υφή. Μικρές λάμψεις πιάνουν τη λεπίδα του ξίφους, τους δίσκους του ζυγού και τις ακμές των πτυχών στο ροδαλό μετάξι. Οι μορφές ακολουθούν έναν τρόπο της ευρωπαϊκής ζωγραφικής κοινό στην αυλή του Ροδόλφου. Η συστροφή της Αλήθειας, η έντονη βράχυνση του πεσμένου άνδρα, οι δυνατές αντιθέσεις του βαθυκόκκινου, του πράσινου και του ροδαλού, όλα προκρίνουν την επιτήδευση και την κίνηση έναντι της ήρεμης περιγραφής.
Το αλληγορικό έργο του ζωγράφου έχει μελετηθεί και αυτοτελώς. Στον μονογραφικό κατάλογο της εκθέσεως του 2010, Hans von Aachen (1552–1615): Court Artist in Europe, σε επιμέλεια του Thomas Fusenig, ο Lubomír Konečný συνέβαλε με εικονογραφικά λήμματα γύρω από όσα το αρχείο της Ακαδημίας Επιστημών της Τσεχίας ονομάζει «αυτοκρατορικές αλληγορίες», έργα δηλαδή με θέμα τη βασιλεία του Ροδόλφου Β΄. Τον ίδιο κατάλογο παραθέτει και το αρχείο Zeri για τον πίνακα του Μονάχου.
Η χρονολόγηση και μια δεύτερη εκδοχή στο Ντιτρόιτ
Για τον πίνακα κυκλοφορούν δύο διαφορετικές χρονολογίες. Η Alte Pinakothek δίνει το 1598. Το αρχείο Zeri καταγράφει το διάστημα 1588–1596, που θα τοποθετούσε το έργο στα χρόνια του Μονάχου, πριν από τη μετοίκηση στην Πράγα. Οι πηγές που εξετάστηκαν δεν εξηγούν τη διαφορά, η οποία αγγίζει ωστόσο ευθέως την προτεινόμενη παραγγελία του Ροδόλφου, καθώς εκείνη συμβιβάζεται ευκολότερα με τη μεταγενέστερη χρονολογία.
Ένας δεύτερος πίνακας με το ίδιο θέμα σε χαλκό βρίσκεται στο Detroit Institute of Arts (αρ. ευρ. 2002.2). Καταγεγραμμένος ως The Triumph of Truth και χρονολογημένος γύρω στο 1598, έχει διαστάσεις 60 × 49,8 εκ., λίγο μεγαλύτερος δηλαδή από τον χαλκό του Μονάχου. Η καταγεγραμμένη προέλευσή του ξεκινά από κάποιον συνταγματάρχη Leslie στη Σκωτία, περνά από δημοπρασία στο Λονδίνο στις 11 Ιουλίου 2001 και έπειτα στον Robert Pintelon στο Άαλστ, από τον οποίο το μουσείο τον αγόρασε το 2002. Το δελτίο του Ντιτρόιτ αναφέρει ένα άρθρο στο Acta Historiae Artium 44 (2003), τιμητικό τόμο για τη Susan Urbach, ο τίτλος του οποίου παρουσιάζει τον πίνακα ως αυτόγραφη παραλλαγή του Hans von Aachen. Χωρίς τη μελέτη αυτή δεν μπορεί να ειπωθεί πόσο αποκλίνουν οι δύο συνθέσεις ούτε ποια από τις δύο προηγήθηκε.
