Ευρωπαϊκή Τέχνη

Χανς φον Άαχεν: Αλληγορία της Ειρήνης, της Τέχνης και της Αφθονίας

Χανς φον Άαχεν, Αλληγορία της Ειρήνης, της Τέχνης και της Αφθονίας: ξαπλωμένη γυμνή γυναίκα υψώνει κλαδί ανάμεσα σε μια συντροφό της που κρατά κρικωτή σφαίρα και σε μια γυναίκα, ιδωμένη από πίσω, που της προσφέρει επίχρυσο κύπελλο, πάνω από παρατημένα όπλα.
Χανς φον Άαχεν, Αλληγορία της Ειρήνης, της Τέχνης και της Αφθονίας, 1602. Λάδι σε μουσαμά, 197 × 142 εκ. Ερμιτάζ, Αγία Πετρούπολη.

Σχεδόν ολόκληρο το φως, στην «Αλληγορία της Ειρήνης, της Τέχνης και της Αφθονίας» του Χανς φον Άαχεν, πέφτει σε ένα μόνο σώμα: μια γυμνή γυναίκα, ωχρή και ξανθή, που απλώνεται στη μέση του ψηλού μουσαμά, με το ένα χέρι τεντωμένο να κρατά φυλλωμένο κλαδί, ενώ δύο συντρόφισσες γέρνουν πάνω της αναδυόμενες από τη σκιά. Ζωγραφίστηκε το 1602 από τον Γερμανό καλλιτέχνη που γεννήθηκε στην Κολωνία το 1552, εργάστηκε στην Πράγα για τον αυτοκράτορα Ροδόλφο Β΄ και εκεί πέθανε, το 1615. Λάδι σε μουσαμά, διαστάσεων 197 × 142 εκ., ο πίνακας ανήκει σήμερα στο Ερμιτάζ της Αγίας Πετρουπόλεως. Ο τίτλος του, που κυκλοφορεί και ως «Αλληγορία της Ειρήνης, της Αφθονίας και των Τεχνών», κατονομάζει τρεις αφηρημένες έννοιες χωρίς να λέει ποια μορφή ενσαρκώνει την καθεμιά - και επιγραφή που να λύνει το ζήτημα το έργο δεν έχει.

Αυτή ακριβώς η σιωπή είναι που κράτησε τον πίνακα στο κέντρο της συζητήσεως. Τα σύμβολά του διαβάζονται με αρκετή βεβαιότητα. Την αφορμή του, αντίθετα, οι ειδικοί στην τέχνη της αυλής του Ροδόλφου δεν την έχουν συμφωνήσει: άλλοι τη συνδέουν με ένα πεδίο της αυτοκρατορικής πολιτικής στις αρχές του 17ου αιώνα και άλλοι με ένα εντελώς διαφορετικό.

Σύνθεση και φως στον πίνακα του Ερμιτάζ

Από το πάνω άκρο κρέμονται βαριές κουρτίνες, βαθυκόκκινες με ιριδίζουσες ανταύγειες, μαζεμένες προς τα δύο πλάγια, και ανοίγουν θέα σε ωχρό ουρανό που τον διασχίζει σκούρο, λοβωτό φύλλωμα. Με το εύρημα αυτό η εικόνα ολόκληρη γίνεται σχεδόν σκηνή θεάτρου. Μέσα στο άνοιγμα οι τρεις μορφές στριμώχνονται η μία πάνω στην άλλη, τα μέλη τους επικαλύπτονται, και δεν είναι πάντα αμέσως φανερό πού τελειώνει το ένα σώμα και πού αρχίζει το επόμενο. Οι αλληλοπλεκόμενες στάσεις φέρνουν στον νου τη δική του Αφροδίτη και Άδωνι.

Με το φως, όσο και με το μέγεθος, κυριαρχεί η γυμνή μορφή. Το σώμα της διατρέχει μια μακριά διαγώνιο: από πάνω δεξιά, όπου το κεφάλι γέρνει προς τον θεατή και το βλέμμα στρέφεται έξω από τον πίνακα, ως κάτω αριστερά, όπου ένα πόδι με σανδάλι ακουμπά ανάμεσα σε παρατημένα όπλα. Το δεξί της χέρι, τεντωμένο, φέρνει το κλαδί ως την πάνω αριστερή γωνία, πάνω στο κόκκινο της κουρτίνας. Η στάση στρίβει μέσα από τον κορμό και τους γοφούς, οι ώμοι προς τη μια μεριά, τα πόδια προς την άλλη. Μορφή φτιαγμένη για να επιδεικνύεται, με σάρκα πλασμένη σε ψυχρούς, στιλπνούς ενδιάμεσους τόνους, που την ξεχωρίζουν από καθετί γύρω της. Ένα διάφανο λευκό πέπλο πέφτει στα γόνατά της χωρίς να κρύβει τίποτα. Λεπτή επίχρυση αλυσίδα διασχίζει το στήθος, κόκκινη κορδέλα κυματίζει στον αριστερό ώμο, και στα μαλλιά κάθεται μια λεπτή ταινία με ένα μικρό κόσμημα.

Πίσω της, μισοβυθισμένη στη σκιά, γέρνει μια δεύτερη μορφή, με σκούρα μαλλιά και πιο σκούρο δέρμα, τυλιγμένη σε κόκκινο μανδύα πάνω από γαλαζοπράσινο ένδυμα. Ένα χέρι περνά πίσω από τον λαιμό της γυμνής, και μια παλάμη - της συντρόφισσας αυτής, όπως φαίνεται - ακουμπά στον αριστερό της ώμο. Το πρόσωπο, σε στροφή τριών τετάρτων, έχει τα μάτια στραμμένα πλάγια και προς τα πάνω, μακριά από τον θεατή.

Την τρίτη μορφή τη βλέπουμε σχεδόν ολόκληρη από πίσω. Γυμνή η πλάτη, γυμνοί οι ώμοι, κι ένα λευκό πουκάμισο γλιστρά από πάνω τους. Μανδύας χρυσαφένιας ώχρας τυλίγει το κάτω μέρος του σώματος, ενώ τα μαλλιά, πλεγμένα και μαζεμένα σε κότσο, τα συγκρατεί μια μικρή καρφίτσα με κόκκινες πέτρες. Υψώνει προς την ξαπλωμένη γυναίκα ένα επίχρυσο κύπελλο με πόδι, γεμάτο κάτι κόκκινο. Τοποθετημένη στο κάτω άκρο και κομμένη από το πλαίσιο, λειτουργεί ως repoussoir: σπρώχνει τη φωτεινή γυμνή μορφή βαθύτερα στον εικονικό χώρο και, την ίδια στιγμή, παρασύρει το μάτι του θεατή κατά μήκος της δικής της ματιάς.

Κλαδί, σφαίρα και κύπελλο: η ανάγνωση των προσωποποιήσεων

Οι τρεις μορφές

Σε κάθε μορφή αντιστοιχεί τουλάχιστον ένα αντικείμενο, και τα αντικείμενα αυτά σηκώνουν το μεγαλύτερο βάρος της αλληγορίας. Το κλαδί που υψώνει η κεντρική γυμνή μορφή, με τα στενά του φύλλα, είναι το σύμβολο που ανταποκρίνεται πιο άμεσα στην Ειρήνη του τίτλου, και η θέση της στο κέντρο του φωτός ταιριάζει στο κύριο θέμα. Αριστερά, πάνω στην κουρτίνα, μια επίχρυση κρικωτή σφαίρα, με τους δακτυλίους στερεωμένους σε στέλεχος, υψώνεται σε ένα πιο σκούρο χέρι που βγαίνει μέσα από την κόκκινη πτυχωτή ύφανση: χέρι, καθώς φαίνεται, της δεύτερης μορφής. Ένα πρότυπο του ουρανού παραπέμπει στη γνώση και στις ελευθέριες τέχνες, άρα η μισοσκιασμένη συντρόφισσα είναι η πιθανότερη υποψήφια για την Τέχνη. Το κύπελλο που προσφέρεται από το πρώτο πλάνο, μαζί με τους καρπούς σωριασμένους στη δεξιά άκρη, εκεί όπου το αριστερό χέρι της γυμνής ακουμπά σε μήλα και σε ένα ρόδι που ξεχύνονται από δοχείο σε σχήμα κέρατος, συγκεντρώνει γύρω από τη μορφή της Αφθονίας τα σημάδια του πλούτου.

Η κατανομή αυτή είναι συμπέρασμα από τα σύμβολα, και έτσι πρέπει να την κρατήσουμε. Τα αντικείμενα επικαλύπτονται, με τρόπο χαρακτηριστικό για ολόκληρο τον πίνακα: η σφαίρα ανήκει σε μία μορφή αλλά βρίσκεται δίπλα στο κλαδί μιας άλλης, και οι καρποί της Αφθονίας κείτονται κάτω από το χέρι της Ειρήνης. Φαίνεται πως ο φον Άαχεν ήθελε οι τρεις έννοιες να διαβάζονται ως μία ενιαία, αδιάσπαστα πλεγμένη κατάσταση. Το ίδιο λέει, με εικαστικά μέσα, και το σφιχτό σύμπλεγμα των σωμάτων.

Η νεκρή φύση των όπλων

Το κάτω μέρος του μουσαμά το καταλαμβάνουν τα όργανα του πολέμου, αφημένα στην άκρη. Τέρμα αριστερά βρίσκεται ένα ατσάλινο κράνος, κοντά του μια κυρτή θήκη ξίφους με επίχρυσα εξαρτήματα, ενώ ένα μακρύ όπλο διασχίζει διαγώνια το πρώτο πλάνο και το κοντάρι του καταλήγει σε κόκκινο θύσανο, κοντά στο χέρι της γυναίκας με το κύπελλο. Λεπίδες και σκούρα κοντάρια διασταυρώνονται στο κάτω άκρο, κι από κάτω τους ακουμπά μια μεγάλη σφαίρα χαραγμένη με μεσημβρινούς, κατά πάσα πιθανότητα υδρόγειος. Αυτόν τον σωρό αγγίζει το πόδι της γυμνής με το σανδάλι. Όποια κι αν είναι η ακριβής πολιτική αναφορά, η διάταξη δηλώνει αρκετά καθαρά ότι η ειρήνη και τα αγαθά της στηρίζονται σε όπλα που δεν χρησιμοποιούνται πια, και ότι η ειρήνη αυτή απλώνεται, κατά τη λογική της εικόνας, πάνω σε έναν κόσμο που τον αντιπροσωπεύει η υδρόγειος.

Η Αλληγορία της Ειρήνης, της Τέχνης και της Αφθονίας του Χανς φον Άαχεν και η πολιτική του 1602

Φήμη ο πίνακας είχε από την αρχή. Όπως σημειώνει η κριτική του Λάρι Σίλβερ για τον συλλογικό τόμο του συνεδρίου «Hans von Aachen in Context» (Πράγα, Ινστιτούτο Ιστορίας της Τέχνης, 2012), το έργο το μνημονεύει ο ζωγράφος και βιογράφος καλλιτεχνών Βαν Μάντερ, ενώ η σύγχρονη έρευνα το προσεγγίζει έχοντας στη διάθεσή της τον κατάλογο του συνολικού έργου που συνέταξε ο Γιοάχιμ Γιακόμπι το 2003, καθώς και την έκθεση «Hans von Aachen (1552–1615): Court Artist in Europe», που παρουσιάστηκε στο Άαχεν, στην Πράγα και στη Βιέννη το 2010–2011.

Δύο αναγνώσεις ξεχωρίζουν. Ο Τόμας ΝταΚόστα Κάουφμαν είχε προτείνει ότι ο μουσαμάς γιόρταζε μια «νίκη» στον συνεχιζόμενο πόλεμο εναντίον των Οθωμανών Τούρκων. Στη μελέτη του για τον τόμο του 2012, ο Τόμας Φούζενιχ υποστήριξε, αντίθετα, ότι το έργο γεννήθηκε ως αυτοκρατορική προπαγάνδα μέσα από τις προσπάθειες του Ροδόλφου Β΄ να ειρηνεύσει τις Κάτω Χώρες, και διατύπωσε την υπόθεση ότι συνδεόταν στενά, εκεί, με τον Γιόχαν βαν Όλντενμπαρνεβελτ, μέσω του αυτοκρατορικού απεσταλμένου κόμη Σίμωνος ΣΤ΄. Δεν αποκλείει απαραίτητα η μία πρόταση κάθε στοιχείο της άλλης. Δείχνουν όμως προς διαφορετικά ακροατήρια και διαφορετικούς πολιτικούς ορίζοντες, και καμία δεν έχει εκτοπίσει την άλλη ώστε να καθιερωθεί ως κοινά αποδεκτή ερμηνεία.

Η οθωμανική υπόθεση βρίσκει σαφές έρεισμα στο ίδιο το έργο του ζωγράφου. Μια διατριβή του Πανεπιστημίου του Τέξας πάνω στο θέμα τοποθετεί τον φον Άαχεν ως αυλικό καλλιτέχνη του Ροδόλφου Β΄ στην Πράγα και χρονολογεί τον Μακρύ Πόλεμο εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στα 1593–1606. Καταγράφει επίσης ότι ανάμεσα στο 1604 και το 1606 φιλοτέχνησε μια σειρά μικρών «Αλληγοριών του Μακρού Τουρκικού Πολέμου», τις οποίες ο αυτοκράτορας φύλαγε δεμένες σε ένα κόκκινο βιβλίο στο Kunstkammer του. Τον είχε απασχολήσει το θέμα και νωρίτερα, όπως δείχνει το σχέδιο με πένα και υδατογραφία της Εθνικής Πινακοθήκης Τέχνης (National Gallery of Art) Αλληγορία των Τουρκικών Πολέμων, χρονολογημένο γύρω στο 1600. Ο πίνακας του Ερμιτάζ ξεχωρίζει από αυτά τα έργα, τόσο στην κλίμακα όσο και στην αποφυγή αναγνωρίσιμων μαχών ή ηγεμόνων. Ούτε ηγεμόνες ούτε αιχμάλωτοι ταυτίζονται, ούτε κάποιος κατονομασμένος τόπος εμφανίζεται. Και ακριβώς αυτή η γενικότητα του επιτρέπει να προσαρμόζεται σε περισσότερες από μία πολιτικές συγκυρίες.

Γλυπτικά πρότυπα και το ύφος της αυλής της Πράγας

Οι μακριές, ραδινές αναλογίες της γυμνής μορφής έχουν συνδεθεί με τη γλυπτική. Στον ίδιο τόμο της Πράγας, ο Έντγκαρ Λάιν συσχέτισε τον πίνακα με τις λυγερές γυναικείες μορφές γύρω από την Κρήνη του Ποσειδώνα του Μπαρτολομέο Αμμανάτι στη Φλωρεντία, στο πλαίσιο ενός ευρύτερου επιχειρήματος για το χρέος του φον Άαχεν προς την ιταλική μανιεριστική γλυπτική. Άλλες μορφές του ζωγράφου τις παρέβαλε με έργα του Τζαμπολόνια, ανάμεσά τους τον Άγιο Σεβαστιανό του 1594 στον ναό του Αγίου Μιχαήλ στο Μόναχο, που τον σύγκρινε με τον Ιπτάμενο Ερμή του 1588. Στον μουσαμά του Ερμιτάζ η αίσθηση της γλυπτικής φανερώνεται στο καθαρό περίγραμμα του ξαπλωμένου σώματος και στον τρόπο που η επιφάνειά του είναι δουλεμένη σαν στιλβωμένη πέτρα. Το χρώμα των υφασμάτων όμως, και το θερμό σκοτάδι γύρω από τις μορφές, μένουν κατεξοχήν ζωγραφικά.

Η παρουσία της Τέχνης ανάμεσα στις προσωποποιήσεις συμφωνεί με τις φιλοδοξίες της αυλής της Πράγας, η πολιτική χρήση της αλληγορίας από την οποία διαπνέει και τον δικό του Θρίαμβο της Αλήθειας. Σύμφωνα με όσα γράφει ο Σίλβερ για τη συμβολή του Λαρς Όλοφ Λάρσον, ο Ροδόλφος Β΄ επιδίωξε το 1595 να ανυψώσει την αυλική ζωγραφική στο κύρος ελευθέριας τέχνης, και το σχέδιο του φον Άαχεν «Η Μινέρβα οδηγεί τη Ζωγραφική στις Ελευθέριες Τέχνες», χαραγμένο από τον Σάντελερ, έχει καταλήξει να συμβολίζει αυτό το πρόγραμμα. Η Ντόροθι Λιμούζ, γράφοντας για την ίδια χαλκογραφία, επέστησε την προσοχή στην εξέχουσα θέση της Αστρονομίας ανάμεσα στις ελευθέριες τέχνες στην Πράγα του Ροδόλφου, όπου έκανε τις έρευνές του ο Κέπλερ. Στον ίδιο πνευματικό κόσμο ανήκει και η κρικωτή σφαίρα της αλληγορίας του Ερμιτάζ, αν και το κοινό σύμβολο, από μόνο του, δεν αποδεικνύει άμεση σχέση ανάμεσα σε εκείνη τη χαλκογραφία και τον πίνακα.

Συγγενικές αλληγορικές εικόνες ταξίδεψαν και έξω από την αυλή, μέσω αναπαραγωγικών χαρακτικών. Στο Μουσείο Τέχνης της Κομητείας του Λος Άντζελες φυλάσσεται μια χαλκογραφία του Γιόχαν Μπάρα κατά τον Χανς φον Άαχεν, εκδομένη από τον Αντόνι ντε Λάτερ και χρονολογημένη περίπου στα 1600–1634, με τον τίτλο «Αλληγορία της Ειρήνης με τις Τέχνες και τη Δήμητρα». Η καταγραφή του μουσείου περιγράφει δύο αλληλοπλεγμένες γυναικείες μορφές, τη μία με κλαδί δάφνης, την άλλη ξαπλωμένη με λουλούδια, μαζί με μια κρικωτή σφαίρα και λατινικό κείμενο από κάτω. Με δύο μορφές αντί για τρεις, η χαλκογραφία δεν μπορεί να είναι απλό αντίγραφο της συνθέσεως του Ερμιτάζ, και το λήμμα του καταλόγου δεν διευκρινίζει τη σχέση της με τον μουσαμά. Δείχνει πάντως ότι το ζεύγος κλαδιού και ουράνιας σφαίρας, σε μία ενιαία εικόνα της ειρήνης και των τεχνών, κυκλοφορούσε στις Κάτω Χώρες με το όνομα του φον Άαχεν.