Ο Χριστός και η Σαμαρείτιδα: νωπογραφία στην Οδηγήτρια του Μυστρά
Τρία γενειοφόρα κεφάλια, τόσο στριμωγμένα που τα φωτοστέφανά τους επικαλύπτονται, καταλαμβάνουν αυτή τη λεπτομέρεια από τη συνάντηση του Χριστού με τη γυναίκα στο φρέαρ του Ιακώβ (Ιω. 4,5–42). Ανήκουν στη νωπογραφία του Χριστού και της Σαμαρείτιδας στον νάρθηκα της Οδηγήτριας του Μυστρά, του καθολικού της Μονής Βροντοχίου, γνωστού και ως Αφεντικό, η γραπτή διακόσμηση του οποίου χρονολογείται στις αρχές του 14ου αιώνα. Ούτε ο Χριστός ούτε η Σαμαρείτιδα εμφανίζονται μέσα στη λεπτομέρεια. Θέμα της είναι η συνοδεία γύρω τους: δύο μελαχρινοί άνδρες και, ανάμεσά τους, τοποθετημένος λίγο ψηλότερα, ένας γέροντας με γκρίζα μαλλιά και στρογγυλεμένη γενειάδα.
![]() |
| Τρεις μαθητές από τη σκηνή του Χριστού και της Σαμαρείτιδας, νάρθηκας της Οδηγήτριας (Αφεντικό), Μονή Βροντοχίου, Μυστράς, αρχές 14ου αιώνα. |
Όσο κακοποιημένα κι αν είναι, τα κεφάλια διατηρούν αρκετό από το πλάσιμό τους ώστε να φανερώνουν την ποιότητα που έχει κατατάξει τη ζωγραφική του ναού ανάμεσα στην κορυφαία της παλαιολόγειας περιόδου, και αρκετό από τη διάταξή τους ώστε να διαβάζονται σε αντιπαραβολή με την ευαγγελική αφήγηση που εικονογραφούν.
Τρία κεφάλια με φωτοστέφανα στο θραύσμα του νάρθηκα
Κομμένες από τη φωτογραφία στο ύψος των ώμων, οι μορφές μοιάζουν στην αρχή με σειρά προτομών. Ανήκουν ωστόσο σε αφηγηματική σκηνή, και τα κεφάλια στρέφονται ανάλογα. Στα αριστερά της σύνθεσης μια μελαχρινή μορφή, με πυκνή γενειάδα αποδοσμένη σε βαθύ καφέ και λαδί, στρέφεται κατά τα τρία τέταρτα προς τα δεξιά, και προς την ίδια κατεύθυνση κοιτάζουν τα μάτια της. Ένα κοκκινωπό ιμάτιο περνά πάνω από τον ώμο, με τις πτυχές του κοντά στον λαιμό σημειωμένες με ταινίες ανοιχτότερου ροζ και ώχρας. Την ίδια κίνηση επαναλαμβάνει, με διαφορετικό σωματικό τύπο, η μορφή στα δεξιά: καστανά μαλλιά, κοντύτερη γενειάδα, κοκκινισμένο μάγουλο. Κοιτάζει κι αυτή δεξιά, έξω από τη λεπτομέρεια. Κάτω της ένα κόκκινο ένδυμα συναντά μια μάζα πολύ σκούρου μπλε που γεμίζει την κάτω γωνία.
Ο γέροντας στο μέσο διακόπτει αυτή την κοινή κατεύθυνση. Το κεφάλι του είναι το πιο μετωπικό από τα τρία, και τα μάτια του, με τα βαριά βλέφαρα, χαμηλώνουν και στρέφονται προς τα αριστερά. Γκρίζα μαλλιά, απλωμένα σε κοντούς σγουρούς βοστρύχους πάνω σε πρασινωπούς τόνους και τονισμένα με λευκές πινελιές, πλαισιώνουν ένα μέτωπο που το διασχίζουν ανοιχτόχρωμες οριζόντιες γραμμές. Η γενειάδα, πυκνή, στρογγυλεύει στο πηγούνι. Από το ένδυμά του απομένει μόνο μια πρασινογκρίζα επιφάνεια, φθαρμένη σε ακανόνιστα σημεία ως το ανοιχτόχρωμο κονίαμα.
Κάθε φωτοστέφανο είναι ένας πλατύς δίσκος στο χρώμα της ώχρας, οριοθετημένος από μια λεπτή κοκκινοκαφέ γραμμή και μια εξωτερική ζώνη ανοιχτότερου χρώματος. Οι δίσκοι επικαλύπτονται μεταξύ τους και συμπιέζουν τους τρεις άνδρες σε ενιαίο σύνολο, με το κεφάλι του γέροντα ψηλότερα απ' όλα. Πάνω τους το βάθος γίνεται στικτό κοκκινοϊώδες, ενώ επάνω αριστερά μια ανοιχτότερη περιοχή φέρει ίχνη πράσινου, πολύ αποσπασματικά για να ταυτιστούν.
Οι απώλειες είναι εκτεταμένες.
Ανάμεσα στο μεσαίο και στο δεξί κεφάλι ανοίγεται ένα πλατύ κενό. Αποκαλύπτει το γκρίζο, κοκκώδες κονίαμα κάτω από το στρώμα του χρώματος και παρασύρει μέρος και των δύο φωτοστεφάνων, καθώς και την περιοχή δίπλα στο δεξί πρόσωπο, ως κάτω προς τον ώμο. Αλλού η επιφάνεια είναι χαραγμένη από γρατζουνιές και διάστικτη από μικρές απώλειες, και περισσότερο απ' όλα έχει υποφέρει το ένδυμα της μεσαίας μορφής. Τα πρόσωπα είναι σχετικά ευανάγνωστα, και σε αυτά ακριβώς συγκεντρώνεται η δεξιοτεχνία του ζωγράφου.
Πλάσιμο, χρώμα και η σχέση με την Κωνσταντινούπολη
Και τα τρία κεφάλια ακολουθούν την ίδια διαδικασία. Σκούροι λαδοπράσινοι τόνοι, που αντιστοιχούν στον προπλασμό της βυζαντινής πρακτικής, ορίζουν τις σκιές κατά μήκος της γνάθου, κάτω από τα ζυγωματικά και στις κόγχες των ματιών. Τα φωτισμένα μέρη χτίζονται με θερμή ώχρα και ροζ. Κοντές, παράλληλες λευκές πινελιές οξύνουν έπειτα τη δομή: στο μέτωπο του γέροντα, στη ράχη κάθε μακριάς, ευθείας μύτης, στα ζυγωματικά και κάτω από τα μάτια. Κόκκινοι τονισμοί ορίζουν τα ρουθούνια, τα μικρά στόματα και τις παρυφές των βλεφάρων.
Μέσα σε αυτή την κοινή μέθοδο ο ζωγράφος διαφοροποίησε σημαντικά το αποτέλεσμα. Στο αριστερό κεφάλι η λαδιά σκιά απλώνεται τόσο πολύ στο μάγουλο και στη γενειάδα, ώστε το πρόσωπο μοιάζει να αναδύεται από το σκοτάδι μόνο από τη μία πλευρά. Θερμότερο το δεξί πρόσωπο, με το ροζ μάγουλο να αντιπαρατίθεται σε σκούρα σκίαση, ψυχρότερο απ' όλα του γέροντα: πρασινωπά γκρίζα στα μαλλιά και στη γενειάδα, ανοιχτόχρωμες γραμμές στο μέτωπο και ένα χαμηλωμένο βλέμμα που δίνει στο κεφάλι στοχαστικό βάρος. Ηλικία, χρωματισμός και παράστημα διακρίνονται, τον κοινό όμως τύπο του προσώπου (βαριά φρύδια, στενή μύτη, μικρό σφιχτό στόμα) τον μοιράζονται όλοι, κι αυτός κρατά την ομάδα ενωμένη.
Ένας τέτοιος χειρισμός εντάσσει το θραύσμα στην πιο φιλόδοξη ζωγραφική της εποχής του. Η αφιέρωση του ναού στην Οδηγήτρια, ο αρχιτεκτονικός του τύπος και η εξαιρετική ποιότητα της εσωτερικής του διακόσμησης έχουν όλα ερμηνευθεί ως ενδείξεις άμεσου δεσμού του Μυστρά με την Κωνσταντινούπολη. Η Melita Emmanuel, παραπέμποντας στη D. Mouriki, κατατάσσει τη ζωγραφική της Οδηγήτριας στις λαμπρότερες της παλαιολόγειας περιόδου και τη συνδέει άμεσα με τη ζωγραφική της Κωνσταντινούπολης.
Η νωπογραφία του Χριστού και της Σαμαρείτιδας υπό το φως του Ιω. 4
Κατά την αφήγηση του τέταρτου Ευαγγελίου, ο Χριστός είναι μόνος όταν η γυναίκα έρχεται να αντλήσει νερό, επειδή οι μαθητές του έχουν πάει στην πόλη να αγοράσουν τροφή (Ιω. 4,7–8). Επιστρέφουν μόνο αφού η συνομιλία έχει φτάσει στην κορύφωσή της (Ιω. 4,26–27). Ο Ιωάννης σημειώνει ότι απόρησαν που τον βρήκαν να μιλά με γυναίκα και ότι κανείς τους δεν ρώτησε τι ζητούσε ή γιατί μιλούσε μαζί της (Ιω. 4,27). Ολόκληρη την περικοπή, Ιω. 4,5–42, η Ορθόδοξη Εκκλησία την αναγινώσκει στη Θεία Λειτουργία της πέμπτης Κυριακής του Πάσχα, της Κυριακής της Σαμαρείτιδος.
Οι τρεις άνδρες με τα φωτοστέφανα ερμηνεύονται καλύτερα ως αυτοί ακριβώς οι μαθητές που επιστρέφουν. Στους κατοίκους της πόλης, που βγαίνουν αργότερα να συναντήσουν τον Χριστό (Ιω. 4,30), δύσκολα θα είχαν αποδοθεί φωτοστέφανα, και το κείμενο δεν προσφέρει άλλη ομάδα συνοδών. Καμία επιγραφή με τα ονόματα των αποστόλων δεν σώζεται μέσα στη φωτογραφημένη λεπτομέρεια, οπότε κάθε απόπειρα ταύτισής τους θα στηριζόταν αποκλειστικά στη φυσιογνωμία.
Πώς αποδίδει λοιπόν ο ζωγράφος την έκπληξη των μαθητών; Μέσα στα όρια της λεπτομέρειας, μόνο με τα βλέμματα. Οι δύο νεότεροι κοιτάζουν προς την ίδια κατεύθυνση, δεξιά και πέρα από την άκρη της φωτογραφίας, ενώ ο γέροντας χαμηλώνει τα μάτια και τα στρέφει από την άλλη πλευρά. Αν η απόκλιση αυτή προοριζόταν να αποδώσει τη σιωπηλή απορία του στίχου 27, δεν μπορεί να κριθεί από μια λεπτομέρεια που αποκλείει τις μορφές προς τις οποίες στρέφονται τα βλέμματα. Η συγκράτηση των κεφαλιών, χωρίς ορατή χειρονομία ή ανοιχτό στόμα, ταιριάζει πάντως σε ένα κείμενο όπου ρητά λέγεται ότι οι μαθητές σιώπησαν (Ιω. 4,27).
Νερό και θεραπεία στο πρόγραμμα του νάρθηκα
Η σκηνή της Σαμαρείτιδας δεν ήταν μεμονωμένη. Στη μελέτη της για τα εικονογραφικά προγράμματα του Μυστρά, η Melita Emmanuel περιγράφει στον νάρθηκα έναν κύκλο που περιλαμβάνει τη Διδασκαλία του Χριστού στον Ναό, την οποία συσχετίζει με το Λουκ. 4,18–19, καθώς και επεισόδια και θαύματα της δημόσιας δράσης του: τη Θεραπεία του τυφλού, τη Θεραπεία της πενθεράς του Πέτρου (Ματθ. 8,14–15), τη Θεραπεία του υδρωπικού (Λουκ. 14,1–6), τον Χριστό και τη Σαμαρείτιδα (Ιω. 4,5–42) και τον Γάμο στην Κανά (Ιω. 2,1–11). Και άλλες θεραπείες ζωγραφισμένες στον ίδιο ναό, ανάμεσά τους ο Παραλυτικός της Βηθεσδά (Ιω. 5,1–9), ανήκουν στην ίδια διακόσμηση των αρχών του 14ου αιώνα.
Αυτές τις σκηνές, κυρίως όσες σχετίζονται με το νερό, η Emmanuel τις συνδέει με την παράσταση στο τύμπανο πάνω από την είσοδο του κυρίως ναού: τη Θεοτόκο ως Ζωοδόχο Πηγή, ανάμεσα στους γονείς της Ιωακείμ και Άννα, με δύο μικρούς ιπτάμενους αγγέλους. Η εικόνα παραπέμπει στη μονή της Θεοτόκου της Πηγής στην Κωνσταντινούπολη, όπου αναφέρονταν θεραπείες τυφλών και ανθρώπων που έπασχαν από υδρωπικία. Το αγίασμά της προβλήθηκε ενεργά επί Ανδρονίκου Β΄. Την ίδια περίοδο η εορτή της μεταφέρθηκε στην Παρασκευή μετά το Πάσχα, ο Νικηφόρος Κάλλιστος Ξανθόπουλος συνέθεσε την ακολουθία της, και στον ίδιο ναό εορταζόταν επίσης, στις 8 Ιανουαρίου, το θαύμα της Κανά.
Στο σχήμα αυτό το επεισόδιο της Σαμαρείτιδας εντάσσεται απόλυτα. Στο φρέαρ ο Χριστός υπόσχεται στη γυναίκα ένα νερό μετά το οποίο κανείς δεν διψά ξανά, νερό που γίνεται μέσα σε όποιον το πίνει πηγή αναβλύζουσα σε ζωή αιώνια (Ιω. 4,13–14). Η Emmanuel διαβάζει στις σκηνές του νερού στον νάρθηκα βαπτισματικό συμβολισμό και αντιμετωπίζει την Κανά ως εικόνα της Ευχαριστίας. Τη σύνθεση του προγράμματος την αποδίδει στον κτήτορα, τον ηγούμενο Παχώμιο, και αναγνωρίζει σε αυτό τα θρησκευτικά και μοναστικά ιδεώδη του Θεόληπτου Φιλαδελφείας και του πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Αθανασίου Α΄, των δύο πιο επιδραστικών ιεραρχών της βασιλείας του Ανδρονίκου Β΄. Σημειώνει επίσης ότι οι κύκλοι της δημόσιας δράσης του Χριστού απέκτησαν εξέχουσα θέση στη μνημειακή ζωγραφική στα τέλη του 13ου και στις αρχές του 14ου αιώνα.
Η ίδια η επιλογή των θεμάτων έχει γίνει αντικείμενο έρευνας. Η Maria Alessia Rossi εξέτασε τους κύκλους θαυμάτων που σώζονται σε οκτώ βυζαντινούς ναούς της πρώιμης παλαιολόγειας περιόδου. Ρωτά γιατί ορισμένα επεισόδια συμπεριλήφθηκαν ή παραλείφθηκαν και εξετάζει τους πολιτικούς και θεολογικούς προβληματισμούς που ενδέχεται να κρύβονται πίσω από αυτές τις επιλογές. Στα θέματα που πραγματεύεται η ανάλυσή της συγκαταλέγεται και ο Χριστός με τη Σαμαρείτιδα.
Ο Παχώμιος και η ανέγερση της Οδηγήτριας
Ο ναός χτίστηκε στο βορειοανατολικό άκρο της Κάτω Πόλης του Μυστρά από τον ηγούμενο Παχώμιο, αρχιμανδρίτη και μέγα πρωτοσύγκελλο της Πελοποννήσου. Η χρονολόγησή του στηρίζεται στην παλαιότερη γραπτή αναφορά στο μνημείο, ένα σημείωμα που καταγράφει τη δωρεά ενός πολύτιμου Ευαγγελίου από τον μητροπολίτη Νικηφόρο Μοσχόπουλο το έτος 6820 από κτίσεως κόσμου, δηλαδή το 1311/12. Σε ελεύθερη απόδοση, το σημείωμα αναφέρει: «Το Ευαγγέλιο τούτο αφιερώθηκε στη μονή της Υπεραγίας Θεοτόκου του Βροντοχίου από εμένα, τον ταπεινό μητροπολίτη Κρήτης και πρόεδρο Λακεδαιμονίας Νικηφόρο, για τη σωτηρία της ψυχής μου». Η δωρεά δείχνει ότι ναός και μονή λειτουργούσαν ήδη το 1311/12, και γι' αυτό η ανέγερση τοποθετείται στο τέλος της πρώτης δεκαετίας του 14ου αιώνα. Διαφορετικό χρονικό εύρος για την ίδρυση δίνει η Emmanuel, μεταξύ 1313 και 1322. Καταγράφει επίσης ότι ο Παχώμιος εξασφάλισε προνόμια για τη μονή του από τους αυτοκράτορες Ανδρόνικο Β΄ και Μιχαήλ Θ΄, αντίγραφα των χρυσοβούλλων των οποίων ζωγραφίστηκαν στο μικρό νοτιοδυτικό παρεκκλήσι.
Με το κτίριο αυτό εισάγεται ο λεγόμενος τύπος του Μυστρά. Στο ισόγειο έχει κάτοψη βασιλικής, στον όροφο κάτοψη σύνθετου πεντάτρουλου σταυροειδούς εγγεγραμμένου ναού. Διώροφος είναι και ο νάρθηκας, όπου ζωγραφίστηκε ο κύκλος των θαυμάτων, και υψώνεται σε δικό του τρούλο. Τα πλάγια κλίτη καλύπτονται με χαμηλά σφαιρικά θόλια που στηρίζουν τον όροφο, και πάνω σε αυτόν στέκονται οι πεσσοί του κεντρικού τρούλου και των τεσσάρων γωνιακών. Στον επάνω όροφο το δάπεδο εκτείνεται πάνω από τα κλίτη, τον νάρθηκα, την πρόθεση και το διακονικό, σχηματίζοντας συνεχές υπερώο. Μακρινούς προδρόμους ο τύπος είχε σε παλαιοχριστιανικά και μεσοβυζαντινά μνημεία, ανάμεσά τους το παρεκκλήσι του Αγίου Νικολάου στην Καταπολιανή της Πάρου, την Αγία Ειρήνη στην Κωνσταντινούπολη, την Αγία Σοφία της Βιζύης και τον ναό της Μεταμορφώσεως στο Τσερνίχιβ. Την πλήρως διαμορφωμένη μορφή του οι ερευνητές την αποδίδουν σε αλλαγή σχεδίου κατά την κατασκευή, όταν προστέθηκαν υπερώα για λόγους που συνδέονταν με την ιδεολογία της πολιτικής ηγεσίας του Μυστρά. Το ίδιο σχήμα χρησιμοποιήθηκε αργότερα στην Παντάνασσα και στην ανακατασκευή της Μητρόπολης, ενώ ο ναός των Αγίων Αποστόλων στο Λεοντάρι της Αρκαδίας ακολουθεί τον ίδιο βασικό σχεδιασμό.
Σχεδιασμένο με πολυτέλεια, το εσωτερικό είχε κάποτε μεγάλες πολύχρωμες μαρμάρινες πλάκες που επένδυαν τα κατώτερα τμήματα των τοίχων του ιερού βήματος, του κυρίως ναού και του νάρθηκα σε ύψος περίπου 1,30 μ., δαπανηρή μορφή ορθομαρμάρωσης που σπάνια χρησιμοποιούνταν την εποχή εκείνη ακόμη και στην πρωτεύουσα. Ανά διαστήματα μέσα σε αυτή τη ζώνη, τοξωτά πλαίσια περιέκλειαν ζωγραφιστούς όρθιους αγίους. Σχεδόν όλα αυτά έχουν καταστραφεί, και μόνο λίγα σωζόμενα κομμάτια δείχνουν ακόμη την ποιότητα και τη χρωματική κλίμακα των μαρμάρων.
Κάπως καλύτερη, αν και άνιση, υπήρξε η τύχη της ζωγραφικής. Ορισμένες παραστάσεις χάθηκαν εντελώς και πολλές άλλες είναι σοβαρά φθαρμένες. Όσα σώζονται επιτρέπουν ωστόσο να ανασυσταθούν το εικονογραφικό πρόγραμμα και η οργάνωση της διακόσμησης. Η σύνθετη αρχιτεκτονική, με τους πολλούς χωριστούς χώρους και επιφάνειες, ευνόησε μεγαλύτερο αριθμό εικονογραφικών ενοτήτων απ' όσες θα επέτρεπε ένας απλούστερος ναός, ανάμεσά τους ευαγγελικές αφηγήσεις αλλά και μεμονωμένες μορφές της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης.
