Οι Απόστολοι και οι Ευαγγελιστές σε βυζαντινή μικρογραφία του Μουσείου Walters (W.530.C)
![]() |
| Οι τέσσερις Ευαγγελιστές και οι δύο κορυφαίοι Απόστολοι, τέμπερα σε περγαμηνή, περ. 1070–1100, άλλοτε φ. 211 του κώδικα 762 της Μονής Βατοπαιδίου. Μουσείο Τέχνης Walters, Βαλτιμόρη, W.530.C. |
Έξι όρθιες μορφές, σε δύο σειρές των τριών, πάνω σε βαθύ μπλε κάμπο: τόσες χωρούν σε ένα φύλλο περγαμηνής ύψους μόλις 14,7 εκατοστών, που φυλάσσεται στο Μουσείο Τέχνης Walters της Βαλτιμόρης (W.530.C). Στην επάνω σειρά συναντώνται οι Απόστολοι Παύλος και Πέτρος με τον Ιωάννη τον Θεολόγο. Στην κάτω στέκονται οι Ευαγγελιστές Λουκάς, Ματθαίος και Μάρκος, ο καθένας με το όνομά του γραμμένο σε λευκά γράμματα δίπλα στο χρυσό φωτοστέφανο. Τη βυζαντινή αυτή μικρογραφία των Αποστόλων και των Ευαγγελιστών τη φιλοτέχνησε ανώνυμος ζωγράφος, με τέμπερα σε περγαμηνή. Κόπηκε από χειρόγραφο που ανήκει ως σήμερα στη βιβλιοθήκη της Μονής Βατοπαιδίου, στο Άγιο Όρος.
Το δελτίο του μουσείου χρονολογεί το φύλλο περίπου ανάμεσα στο 1070 και το 1100 και δίνει ως τόπο προελεύσεως την Κωνσταντινούπολη. Πιο συγκρατημένη είναι η περιγραφή του χειρογράφου που συντάχθηκε για το Walters. Αποδίδει μεν το φύλλο στον ύστερο 11ο αιώνα, την Κωνσταντινούπολη όμως τη σημειώνει με ερωτηματικό, και το ερωτηματικό αυτό καλό είναι να μείνει, ώσπου ισχυρότερα τεκμήρια να κρίνουν το ζήτημα. Οι διαστάσεις του φύλλου είναι 14,7 επί 10 εκατοστά. Η ζωγραφική λοιπόν, η γραφή που κάποτε τη συνόδευε και το βιβλίο από το οποίο προέρχονται και οι δύο ανήκουν στην κλίμακα ενός τόμου που τον κρατά κανείς στο χέρι.
Από ένα ψαλτήριο με την Καινή Διαθήκη στο Βατοπαίδι
Αρχικά ήταν το φύλλο 211 του κώδικα 762 της Μονής Βατοπαιδίου. Σύμφωνα με την περιγραφή του χειρογράφου που συνέταξε για το Walters ο Γκεόργκι Παρπούλοβ, ο κώδικας αυτός συνδύαζε ένα ψαλτήριο με την Καινή Διαθήκη. Η μικρογραφία βρισκόταν απέναντι από την αρχή των Πράξεων των Αποστόλων, ενώ η άλλη όψη του φύλλου φέρει το Κατά Ιωάννην 21:16–25, τους καταληκτικούς στίχους του τέταρτου Ευαγγελίου. Η εικόνα στεκόταν, δηλαδή, ακριβώς στη ραφή ανάμεσα στα Ευαγγέλια και στο υπόλοιπο σώμα της Καινής Διαθήκης. Μια μικρή ασυμφωνία του καταλόγου πρέπει εδώ να σημειωθεί. Η σημείωση για τη φυλλαρίθμηση λέει ότι η εικόνα βρισκόταν αρχικά στο verso του μητρικού χειρογράφου, ενώ η καταχώριση της διακοσμήσεως ονομάζει τη ζωγραφισμένη σελίδα 211r. Μια ολοσέλιδη εικόνα απέναντι από την πρώτη σελίδα των Πράξεων θα κατελάμβανε κανονικά verso, πράγμα που συνηγορεί υπέρ της πρώτης διατυπώσεως, όμως ο ίδιος ο κατάλογος αφήνει την ασυνέπεια ανεπίλυτη.
Κάτι από την ποιότητα του βιβλίου το μαρτυρούν τα υλικά στοιχεία που έχουν καταγραφεί γι' αυτό. Η περγαμηνή περιγράφεται ως εξαιρετικής ποιότητας, ασυνήθιστα λευκή και λεπτή. Ο γραμμένος χώρος μετρούσε μόλις 6 επί 11,5 εκατοστά και ήταν χαραγμένος με στεγνή αιχμή για μία στήλη τριάντα τριών γραμμών. Γραμμές που απέχουν περίπου τριάμισι χιλιοστά η μία από την άλλη προϋποθέτουν γραφή εξαιρετικής λεπτότητας. Το κύριο κείμενο αντιγράφηκε σε αυτό που ο συντάκτης του καταλόγου ονομάζει κομψή, κεκλιμένη επισεσυρμένη γραφή, ενώ τα ερυθρογραφήματα τα πρόσθεσε τον 15ο αιώνα ένα μεταγενέστερο χέρι. Ο κατάλογος υποθέτει επίσης ότι ο γραφέας και ο μικρογράφος ήταν πιθανότατα το ίδιο πρόσωπο. Διατυπωμένη ως πιθανότητα, η σκέψη είναι ελκυστική για ένα μικρό βιβλίο όπου γραφή και εικόνα μοιράζονταν την ίδια στενή σελίδα.
Η σύνθεση της μικρογραφίας των Αποστόλων και των Ευαγγελιστών
Ένα λεπτό κόκκινο πλαίσιο περικλείει ολόκληρη την παράσταση και καταλήγει στις γωνίες σε μικρές θηλιές. Κάτω από το πλαίσιο, στη βάση του φύλλου, σώζεται μια λωρίδα γυμνής περγαμηνής. Μέσα του καμία εσωτερική ταινία δεν χωρίζει τις ζώνες. Η πράσινη λωρίδα εδάφους της επάνω σειράς περνά κατευθείαν στο μπλε πεδίο της από κάτω, έτσι που η σελίδα διαβάζεται σαν δύο σκηνικά επίπεδα, το ένα πάνω από το άλλο. Σε καθένα, μια ζώνη πράσινου που σκουραίνει προς την κάτω άκρη δίνει ένα ρηχό έδαφος για τα πόδια με τα σανδάλια. Ούτε αρχιτεκτονική ούτε τοπίο. Το μπλε υψώνεται πίσω από τις μορφές αδιάκοπο, και τα μόνα άλλα χρώματα του βάθους είναι οι χρυσοί δίσκοι των φωτοστεφάνων, ο καθένας με κόκκινο περίγραμμα.
Ψηλές οι μορφές, καλύπτουν σχεδόν όλο το ύψος της ζώνης τους, και τα φωτοστέφανα σχεδόν αγγίζουν την επάνω παρυφή. Στην επάνω σειρά ο Παύλος και ο Ιωάννης στρέφονται προς το κέντρο, όπου στέκεται μετωπικά ο Πέτρος, κι έτσι η ομάδα κλείνει προς τα μέσα. Η κάτω σειρά είναι ηρεμότερη: ο Ματθαίος μετωπικός στο κέντρο, ο Λουκάς και ο Μάρκος με ελάχιστη μόνο κλίση, κάθε μορφή πιο κλεισμένη στον εαυτό της από την αντίστοιχή της στην επάνω ζώνη.
Τα ονόματα σε λευκή μεγαλογράμματη γραφή
Κάθε μορφή ταυτίζεται με μια λευκή μεγαλογράμματη επιγραφή, γραμμένη σε μικρές κάθετες στήλες των δύο ή τριών γραμμάτων πάνω στον μπλε κάμπο. Κάθε όνομα το προλογίζει ένα μικρό κυκλικό μονόγραμμα, συντομογραφία του ὁ ἅγιος. Η επάνω σειρά γράφει ΠΑΥΛΟΣ, ΠΕΤΡΟΣ και ΙΩ(ΑΝΝΗΣ) Ο ΘΕΟΛΟΓΟΣ, η κάτω ΛΟΥΚΑΣ, ΜΑΤΘΑΙΟΣ και ΜΑΡΚΟΣ. Στην κάτω ζώνη ο χώρος ήταν λιγοστός. Το όνομα του Λουκά το διακόπτει το φωτοστέφανό του, και η τελευταία του συλλαβή, ΚΑΣ, ακουμπά σχεδόν πάνω στο μονόγραμμα του Ματθαίου. Με τον ίδιο τρόπο τα τελευταία γράμματα του Ματθαίου στριμώχνουν την αρχή του ονόματος του Μάρκου. Όλα τα ονόματα διαβάζονται ακόμη, παρά τον συνωστισμό, ο οποίος δείχνει τον ζωγράφο να χωρά το κείμενο όπου του άφηναν περιθώριο οι μορφές.
Ο Παύλος, ο Πέτρος και ο Ιωάννης ο Θεολόγος
![]() |
| Άνω ζώνη (λεπτομέρεια): οι Άγιοι Παύλος, Πέτρος και Ιωάννης ο Θεολόγος. Οι δύο ακραίες μορφές στρέφονται προς τον Πέτρο, στο κέντρο. |
Ο Παύλος στέκεται αριστερά, με το σώμα στραμμένο κατά τα τρία τέταρτα προς τον Πέτρο. Ο τύπος του είναι ο καθιερωμένος: ψηλό φαλακρό κρανίο, σκούρα μαλλιά μόνο στους κροτάφους και στο πίσω μέρος του κεφαλιού, μακριά σκούρα γενειάδα που καταλήγει σε αιχμή. Με τα ίδια γνωρίσματα αναγνωρίζεται, σε μνημειακή κλίμακα, και στην τοιχογραφία της Αναλήψεως στο Πεκ. Φορά ανοιχτό ροδόλευκο ιμάτιο πάνω από γκριζογάλανο χιτώνα, με τις πτυχές σχεδιασμένες σε καστανό. Στο στήθος κρατά έναν κόκκινο κώδικα, ενώ το ιμάτιο, μαζεμένο πάνω στο αριστερό του χέρι, πέφτει σε μια μακριά πτυχή σχεδόν ως τη γραμμή του εδάφους.
Στο κέντρο ο Πέτρος, η μόνη πλήρως μετωπική μορφή της επάνω σειράς. Στρογγυλό κεφάλι με κοντές γκρίζες μπούκλες, κοντή λευκή γενειάδα. Το ιμάτιό του, σε θερμό ωχροκίτρινο, το φορά πάνω από λευκό χιτώνα με σκούρο κλάβο που κατεβαίνει από τον δεξιό ώμο. Το δεξί του χέρι το υψώνει μπροστά στο στήθος. Με το χαμηλωμένο αριστερό κρατά ένα μικρό ανοιχτόχρωμο αντικείμενο, που σε αυτή την κλίμακα και στη σημερινή του κατάσταση δύσκολα ταυτίζεται με βεβαιότητα, αν και το πιθανότερο είναι να πρόκειται για ένα κοντό τυλιγμένο ειλητάριο. Γύρω από τα μάτια το πρόσωπο έχει υποστεί κάποια απότριψη, η οποία του δίνει μια ελαφρώς θολή όψη σε σύγκριση με τα δύο κεφάλια που το πλαισιώνουν.
Ο Ιωάννης εικονίζεται γέροντας, με φαλακρό κρανίο και μακριά λευκή γενειάδα. Το ιμάτιό του έχει το απαλό πράσινο του φασκόμηλου, και οι καστανές και λευκές γραμμές των πτυχώσεών του είναι πυκνότερες απ' ό,τι σε οποιονδήποτε από τους δύο συντρόφους του. Στραμμένος προς τον Πέτρο, απλώνει το δεξί χέρι με υψωμένα δάχτυλα, σε χειρονομία ομιλίας. Με το αριστερό κρατά στο πλάι του έναν χρυσοπορτοκαλί κώδικα με κόκκινη ακμή. Η επιγραφή του φέρει τον τίτλο του Θεολόγου. Η θέση του ανάμεσα στους Αποστόλους έχει και πρακτική σημασία, αφού για την κάτω σειρά μένουν μόνο τρεις συγγραφείς Ευαγγελίων, παρότι ο κατάλογος του Walters τιτλοφορεί το φύλλο «Οι τέσσερις Ευαγγελιστές και οι δύο κορυφαίοι Απόστολοι» και συγκαταλέγει τον Ιωάννη στους τέσσερις.
Γιατί επιλέχθηκαν αυτοί οι τρεις να στέκονται μαζί στην αρχή των Πράξεων; Ρητή απάντηση το φύλλο δεν δίνει. Στον Παύλο, στον Πέτρο και στον Ιωάννη αποδίδει πάντως η παράδοση τις περισσότερες από τις επιστολές που ακολουθούν τις Πράξεις στην Καινή Διαθήκη. Αν διαβάσει κανείς την επάνω ζώνη ως σύναξη των συγγραφέων των βιβλίων που έπονται, η ανάγνωση αυτή συμφωνεί με τη θέση της μικρογραφίας μέσα στον κώδικα. Μένει ωστόσο ένα συμπέρασμα, που ο κατάλογος δεν το προτείνει.
Ο Λουκάς, ο Ματθαίος και ο Μάρκος στην κάτω ζώνη
![]() |
| Κάτω ζώνη (λεπτομέρεια): οι Άγιοι Λουκάς, Ματθαίος και Μάρκος, ο καθένας με έναν κώδικα. Κωνσταντινούπολη (;), ύστερος 11ος αιώνας. Μουσείο Τέχνης Walters, W.530.C. |
Ο Λουκάς, αριστερά, είναι ο νεότερος από τους έξι, με σκούρα σγουρά μαλλιά και αραιή μόνο γενειάδα. Φορά σομόν ιμάτιο πάνω από γκριζογάλανο χιτώνα. Υψώνει το δεξί χέρι μπροστά στο στήθος με τα δάχτυλα προς τα πάνω, και με το αριστερό κρατά χρυσοπορτοκαλί κώδικα με κόκκινη ακμή. Ο Ματθαίος, στο κέντρο, επαναλαμβάνει τον γεροντικό τύπο του Ιωάννη που στέκεται από πάνω του, με γκρίζα μαλλιά και μακριά λευκή γενειάδα. Φορά λαδοπράσινο ιμάτιο πάνω από γαλαζωπό χιτώνα, με σκούρο κλάβο στον δεξιό ώμο. Το δεξί του χέρι ακουμπά στο στήθος και το αριστερό στηρίζει ένα χρυσοπορτοκαλί βιβλίο, η κόκκινη ράχη του οποίου διασχίζεται από σκούρες ταινίες αβέβαιης λειτουργίας. Ο Μάρκος έχει σκούρα μαλλιά και πυκνή σκούρα γενειάδα, τύπο που στέκει κάπου ανάμεσα στη νεότητα του Λουκά και στα γηρατειά του Ματθαίου. Το ιμάτιό του είναι ανοιχτό ωχρό. Όπως ο Ματθαίος, φέρει κι αυτός κλάβο στον ώμο, και όπως οι άλλοι δύο Ευαγγελιστές κρατά το βιβλίο του με το αριστερό, υψώνοντας το δεξί μπροστά στο στήθος.
Τα κλειστά βιβλία και η όρθια στάση τούς ξεχωρίζουν από το οικείο πορτρέτο του συγγραφέα, όπου ο Ευαγγελιστής κάθεται στο αναλόγιο την ώρα που γράφει. Παράδειγμα του καθιστού τύπου έχει και το ίδιο το Walters, σε ένα άλλο αποκομμένο φύλλο, το W.530.A, όπου ο Μάρκος σταματά το γράψιμο με το χέρι στο πηγούνι. Πολύ μεταγενέστερο, ρωσικό, δείγμα της ίδιας φόρμουλας είναι ο καθιστός Άγιος Λουκάς του Ευαγγελίου του Ζαράισκ. Στο φύλλο 211, αντίθετα, οι Ευαγγελιστές εμφανίζονται ως κομιστές τελειωμένων βιβλίων, στη σειρά, όπως οι άγιοι στο εικονογραφικό πρόγραμμα ενός ναού. Κάτι που ταιριάζει σε μια σελίδα η οποία σημαδεύει την ολοκλήρωση των Ευαγγελίων.
Τεχνική και κατάσταση διατηρήσεως
Η ζωγραφική μέθοδος είναι λιτή αλλά σίγουρη. Τα ενδύματα χτίζονται με επίπεδο τοπικό χρώμα, πάνω στο οποίο σκουρότερες γραμμές σημειώνουν τις κύριες πτυχές και κοντές λευκές πινελιές πιάνουν τις ράχες όπου πέφτει το φως. Καθαρότερα φαίνεται αυτό στα ενδύματα του Ιωάννη και του Ματθαίου, όπου τα ανοιχτά πράσινα πεδία αφήνουν να διακρίνονται και τα περιγράμματα και τα φώτα. Τα πρόσωπα πλάθονται με θερμή ώχρα και σκουρότερα περιγράμματα, μικρές πινελιές κόκκινου στα χείλη και στα μάγουλα, σταθερές σκούρες γραμμές γύρω από τα μάτια. Ο χρυσός των φωτοστεφάνων είναι απλωμένος ομοιόμορφα, και κάθε δίσκο τον κλείνει ο κόκκινος δακτύλιός του.
Οι φθορές συγκεντρώνονται στο κάτω μισό του φύλλου. Εκεί το μπλε βάθος έχει απολεπιστεί σε πολλά σημεία, αφήνοντας ακανόνιστες λευκές απώλειες σκόρπιες στο πεδίο και πάνω στα ενδύματα του Ματθαίου και του Μάρκου, μερικές από τις οποίες ακολουθούν την οριζόντια γραμμή όπου συναντώνται οι δύο ζώνες. Καλύτερα σώζεται η επάνω ζώνη, αν και μικρές απώλειες σημαδεύουν το μπλε γύρω από τον Ιωάννη και την περιοχή της αριστερής του πλευράς. Το κόκκινο πλαίσιο είναι φθαρμένο σε τμήματα της δεξιάς άκρης. Παρ' όλες τις απώλειες, κανένα από τα έξι κεφάλια δεν έχει χαθεί, και όλες οι επιγραφές διαβάζονται.
Από το Άγιο Όρος στη Βαλτιμόρη
Πριν φτάσει στη Βαλτιμόρη, το φύλλο πέρασε από τα χέρια του Λεόν Γκριέλ στο Παρίσι, βιβλιοδέτη του οποίου η δουλειά σώζεται σε άλλα χειρόγραφα του Walters. Πότε και πώς το απέκτησε, δεν το γνωρίζουμε. Ο Χένρι Γουόλτερς το αγόρασε από τον Γκριέλ πριν από το 1931, και την ίδια χρονιά, με το κληροδότημά του, πέρασε στο Μουσείο Τέχνης Walters. Ο Κένεθ Κλαρκ το κατέγραψε στον κατάλογό του του 1937 για τα ελληνικά χειρόγραφα της Καινής Διαθήκης στην Αμερική. Ο Γκάρι Βίκαν το συμπεριέλαβε στην έκθεση του Πρίνστον του 1973 προς τιμήν του Κουρτ Βάιτσμαν, και ο κατάλογος του Παρπούλοβ, το 2004, καθόρισε τη σημερινή του περιγραφή. Το φύλλο εκτέθηκε στο Μουσείο Τέχνης της Βαλτιμόρης το 1947, στο Walters το 1984–1985, στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης, στην έκθεση Byzantium: Faith and Power (1261–1557), το 2004, και στην περιοδεύουσα έκθεση Realms of Faith το 2008–2009.
Στην ίδια ομάδα του Walters ανήκει κι ένα δεύτερο φύλλο από το Βατοπαίδι. Το W.530.B, μικρογραφία του Μωυσή που παραλαμβάνει τον Νόμο (Έξοδος 31:18), κόπηκε από τον κώδικα 761 της Μονής Βατοπαιδίου, ένα ψαλτήριο του οποίου ο πασχάλιος πίνακας δείχνει ότι γράφτηκε το 1087–1088, όπως αναφέρει η καταχώρισή του στο Walters. Τα δύο αποκόμματα προέρχονται από διαφορετικά βιβλία, και η ασφαλής χρονολογία του ενός δεν μεταφέρεται στο άλλο. Η κοινή τους παρουσία στη Βαλτιμόρη δείχνει πάντως ότι περισσότεροι από έναν εικονογραφημένους κώδικες της βιβλιοθήκης του Βατοπαιδίου είχαν χάσει κάποια ζωγραφισμένη σελίδα πριν από τις αρχές του 20ού αιώνα.


