Ο Απόστολος Παύλος και ο Αρχάγγελος Μιχαήλ: η τοιχογραφία της Αναλήψεως στο Πεκ
![]() |
| Λεπτομέρεια με το υψωμένο κεφάλι και το σηκωμένο χέρι του Παύλου, Ανάληψη στον τρούλο των Αγίων Αποστόλων, Πατριαρχείο του Πεκ, περ. 1260. Αντίγραφο του Λιούμπομιρ Μπράγιοβιτς, 1965. |
Με το κεφάλι ριγμένο προς τα πίσω και το φαλακρό κρανίο πλαισιωμένο από τον πλατύ δίσκο του φωτοστέφανου, ο Απόστολος Παύλος κοιτάζει προς τα πάνω, πέρα από την άκρη της εικόνας, προς έναν Χριστό που μέσα σε αυτήν δεν εμφανίζεται. Δίπλα του, ήρεμος και σχεδόν μετωπικός, στέκεται ο Αρχάγγελος Μιχαήλ. Ανήκουν οι δύο μορφές στην Ανάληψη του Χριστού (Πράξ. 1:9–11) που ζωγραφίστηκε γύρω στο 1260 στον τρούλο του ναού των Αγίων Αποστόλων, στο Πατριαρχείο του Πεκ, και η εκδοχή που παρουσιάζεται εδώ είναι αντίγραφο σε φυσικό μέγεθος, έργο του Λιούμπομιρ Μπράγιοβιτς από το 1965. Εκτελεσμένο με τέμπερα καζεΐνης σε προετοιμασμένο λινό καμβά, διαστάσεων 2,79 επί 1,94 μέτρα, φυλάσσεται στην Πινακοθήκη Τοιχογραφιών του Εθνικού Μουσείου του Βελιγραδίου, με αριθμό ευρετηρίου 27_777.
Ένα αντίγραφο αυτού του είδους είναι τεκμήριο μιας τοιχογραφίας σε μια δεδομένη στιγμή και, συνάμα, εικόνα αυτοτελής, γι' αυτό και ο καμβάς πρέπει να διαβαστεί και με τους δύο τρόπους. Όσα ακολουθούν αφορούν πρώτα τη σύνθεση του 13ου αιώνα στην οποία ανήκουν οι δύο μορφές, έπειτα τις ίδιες τις μορφές και, τέλος, το αντίγραφο που μας τις μεταφέρει.
Η Ανάληψη στον τρούλο των Αγίων Αποστόλων
Στο Πεκ η Ανάληψη καταλαμβάνει ολόκληρο τον τρούλο. Στον θόλο ο Χριστός κάθεται εν δόξη πάνω σε ουράνιο τόξο, κλεισμένος σε κυκλική δόξα διάσπαρτη με λευκούς κύκλους. Τέσσερις άγγελοι υψώνουν τη φωτεινή δόξα και από μέσα της εκείνος ευλογεί την Παναγία και τους αποστόλους, ζωγραφισμένους από κάτω του, στο τύμπανο. Το κέντρο της ανατολικής πλευράς του τυμπάνου ανήκει στη Θεοτόκο, που στέκεται σε πολύτιμο βάθρο με τα χέρια υψωμένα σε δέηση, συγκροτημένη και ακίνητη. Ο Μιχαήλ και ο Γαβριήλ την πλαισιώνουν και στρέφουν την προσοχή στο όραμα από πάνω. Οι απόστολοι, κατανεμημένοι στα πεδία ανάμεσα στα παράθυρα, αντιδρούν με μια ταραχή που η Παναγία δεν τη συμμερίζεται.
Η διάταξη, με τον αναλαμβανόμενο Χριστό στην κορυφή και τους μάρτυρες σε κύκλο γύρω από τη βάση, εντάσσει το Πεκ σε μια μακρά παράδοση Αναλήψεων σε τρούλους, από τα πιο γνωστά προγενέστερα παραδείγματα της οποίας είναι το ψηφιδωτό του ύστερου 9ου αιώνα στην Αγία Σοφία Θεσσαλονίκης. Το Πεκ προσθέτει και μια στρώση κειμένου. Σώζονται λείψανα επιγραφής, που η τεκμηρίωση του μουσείου τα διαβάζει ως [... ГАКО ВИДЕ СIE H ша на небо], λόγια παρμένα από τις Πράξεις των Αποστόλων. Αντιστοιχούν στο τέλος του στίχου Πράξ. 1:11, στο μήνυμα των δύο ανδρών με τα λευκά ενδύματα ότι ο Ιησούς θα επιστρέψει με τον ίδιο τρόπο που οι απόστολοι τον είδαν να ανεβαίνει στον ουρανό. Με αυτή τη φράση στους τοίχους της, η εικόνα της εορτής προαναγγέλλει και τη Δευτέρα Παρουσία, έτσι ώστε το βλέμμα μορφών όπως ο Παύλος, στραμμένο προς τα πάνω, να κατευθύνεται σε ένα γεγονός περασμένο και μαζί μελλοντικό. Γράμματα σε λευκά κυριλλικά κεφαλαία τρέχουν, επίσης, κατά μήκος της επάνω άκρης αυτού του τμήματος του αντιγράφου.
Ο Απόστολος Παύλος και ο Αρχάγγελος Μιχαήλ ανάμεσα στα παράθυρα του τυμπάνου
Ένα τμήμα του τυμπάνου αναπαράγει ο καμβάς, και η αρχιτεκτονική του διαβάζεται ακόμη. Κάτω αριστερά και κάτω δεξιά, δύο ψηλά τοξωτά πεδία, αφημένα σε κρεμ τόνο και πλαισιωμένα με σκούρο κόκκινο, σημαδεύουν τα ανοίγματα των παραθύρων. Ανάμεσά τους οι μορφές πατούν σε μια λωρίδα πράσινου εδάφους, κάτω από βαθυγάλανο ουρανό όπου λεπτοί φωτεινοί δακτύλιοι αιωρούνται σε ακανόνιστα διαστήματα, μοτίβο συγκρίσιμο με τους λευκούς κύκλους της δόξας του Χριστού ψηλότερα. Πίσω από το φωτοστέφανο του Παύλου, μια στενή κάθετη ταινία με στριφτό κόσμημα ανεβαίνει προς την επιγραφή, ενώ στην αριστερή άκρη το αντίγραφο τέμνει έναν δίσκο με κόκκινο περίγραμμα, που ανήκει στο γειτονικό τμήμα της σύνθεσης.
Ολόκληρο το σώμα του Παύλου είναι χτισμένο πάνω σε μια καμπύλη προς τα πίσω. Από τα πόδια με τα σανδάλια, σταθερά ανοιγμένα στο έδαφος, η γραμμή ανεβαίνει μέσα από το βαρύ ιώδες ιμάτιο, γέρνει πίσω στους ώμους και καταλήγει στο υψωμένο πρόσωπο. Το σώμα στρέφεται κατά τα τρία τέταρτα προς τον άγγελο. Ο αριστερός πήχης υψώνεται από ένα ανοιχτογάλανο μανίκι, η παλάμη ανοιχτή, σηκωμένη, με τα δάχτυλα απλωμένα προς τον ουρανό. Το δεξί του χέρι, μέσα στον ανοιχτογάλανο χιτώνα με τον ώχρινο κλάβο, διασχίζει το σώμα, και η παλάμη, που προβάλλει κάτω από μια πτυχή του ενδύματος, στηρίζει στη μέση του έναν κώδικα με κόκκινη στάχωση. Γύρω από τον πήχη το αντίγραφο δείχνει ένα πέρασμα λεπτού, ωχρού ροζ χρώματος, όπου οι πτυχές μόλις σκιαγραφούνται. Φαίνεται ότι καταγράφει μια φθαρμένη περιοχή της αρχικής επιφάνειας, και ο αντιγραφέας την άφησε ανεπίλυτη.
Ο Μιχαήλ απαντά σε αυτή την κίνηση με ακινησία. Στέκεται σχεδόν μετωπικά, με το κεφάλι ελαφρά στραμμένο προς τον απόστολο και το πρόσωπο ωοειδές και λείο, κάτω από σκούρα μαλλιά μαζεμένα σε βοστρύχους που πέφτουν ως τους ώμους. Μια λεπτή ώχρινη ράβδο κρατά το δεξί του χέρι, όρθια μπροστά στο στήθος. Το αριστερό είναι υψωμένο στην κομμένη δεξιά άκρη, ενώ ένα γκριζωπό ιμάτιο πέφτει πάνω από τον ανοιχτό γαλανόλευκο χιτώνα του. Το ένα του πόδι, το δεξί, με κόκκινο υπόδημα, βγαίνει μπροστά από το στρίφωμα. Πίσω του μια μακριά σκούρα φτερούγα, με τα φτερά τονισμένα με λεπτές φωτεινές πινελιές, απλώνεται στον χώρο ανάμεσα στις δύο μορφές και κατεβαίνει σχεδόν ως το έδαφος, γεμίζοντας το κενό που αλλιώς θα άφηνε η κλίση του Παύλου προς τα πίσω. Πάνω από το φωτοστέφανό του, μια λεπτή γραμμή ανεβαίνει ως ένα μικρό λευκό τρίλοβο σχήμα.
Διδακτικό το ζεύγος. Η περιγραφή του μουσείου αντιπαραθέτει τη συγκροτημένη Παναγία στους ταραγμένους αποστόλους. Μέσα σε αυτό το ένα πεδίο, την ίδια αντίθεση τη φέρουν ο άγγελος, που ανήκει στο ήρεμο κέντρο της ανατολικής πλευράς, και ο απόστολος, που ανήκει στον ταραγμένο κύκλο των μαρτύρων.
Το υψωμένο κεφάλι του Παύλου
Ιδωμένο από κοντά, το κεφάλι του Παύλου δείχνει πόσο από τη δύναμη της ζωγραφικής οφείλεται στο πλάσιμο. Το θολωτό κρανίο φουσκώνει προς τα εμπρός σε ένα ψηλό, αυλακωμένο μέτωπο, φωτισμένο με ώχρινα και ανοιχτόχρωμα φώτα πάνω σε έναν ψυχρό λαδοπράσινο τόνο σκιάς, που μένει ορατός κατά μήκος του κροτάφου, του μάγουλου και του τεντωμένου λαιμού. Τόσο ψηλά είναι στραμμένα τα μάτια, ώστε οι ίριδες πιέζουν τα επάνω βλέφαρα και το λευκό φαίνεται από κάτω τους. Μια σκούρα γενειάδα, δουλεμένη με ανοιχτότερες πινελιές, προεξέχει σε γωνία σχεδόν παράλληλη με το έδαφος, και το αυτί κάθεται χαμηλά, κοντά στη γραμμή της σιαγόνας, επειδή το κεφάλι γέρνει προς τα πίσω.
Το φωτοστέφανο, ένας πλατύς ώχρινος δίσκος με σκούρο περίγραμμα, διαβάζεται ως επίπεδη επιφάνεια, πάνω στην οποία πιέζεται το κεφάλι σε βράχυνση. Η ένταση αυτή, ανάμεσα σε έναν σταθερό χρυσό κύκλο και σε ένα σώμα σε κίνηση, είναι από τα πιο εντυπωσιακά αποτελέσματα του τμήματος. Το υψωμένο χέρι, επάνω δεξιά στη λεπτομέρεια, έχει μακριά δάχτυλα με κοκκινισμένες άκρες, ανοιγμένα μάλλον σαν σε χειρονομία έκπληξης, αν και καμία επιγραφή ή κείμενο στην εικόνα δεν προσδιορίζει τη σημασία του. Μικρές συντομογραφημένες επιγραφές με τα ονόματα, σε λευκό, πλαισιώνουν τα φωτοστέφανα και των δύο μορφών.
Η ζωγραφική στο Πεκ γύρω στο 1260
Η Ανάληψη ανήκει στο πρωιμότερο ζωγραφικό στρώμα του ναού των Αγίων Αποστόλων, που εκτελέστηκε γύρω στο 1260, όσο ζούσε ακόμη ο πρώτος κτήτοράς του, ο Αρχιεπίσκοπος Αρσένιος Α΄, ο οποίος ηγήθηκε της Σερβικής Εκκλησίας από το 1233 ως το 1263. Η περιγραφή του μουσείου αποδίδει το έργο σε δύο ζωγράφους που συγκαταλέγονται στους πιο άξιους της εποχής τους και τους αναγνωρίζει επιδέξιο σχέδιο, εκλεπτυσμένη αίσθηση της λεπτομέρειας και προτίμηση στην τονική ζωγραφική, με αποτέλεσμα ένα μνημειακό σύνολο κλασικίζουσας τεχνοτροπίας. Στην περιγραφή των Μεσαιωνικών Μνημείων στο Κοσσυφοπέδιο, η UNESCO ξεχωρίζει επίσης τις τοιχογραφίες του 13ου αιώνα στους Αγίους Αποστόλους για τη μοναδική μνημειακή τεχνοτροπία τους.
Ορισμένες από αυτές τις αρετές ο καμβάς επιτρέπει να τις ελέγξουμε πάνω στην ίδια την επιφάνεια. Το ιμάτιο του Παύλου περνά από το βαθύ ιώδες στις κοιλότητες στο λιλά και σχεδόν στο λευκό στις ράχες των πτυχών, χωρίς σκληρά όρια ανάμεσα στις τονικές αξίες, και το ίδιο διαβαθμισμένο φως διατρέχει τον χιτώνα του Μιχαήλ. Ακριβές είναι το σχέδιο εκεί όπου μετράει: τα λουριά των σανδαλιών, τα μακριά δάχτυλα των ποδιών, οι αρθρώσεις των υψωμένων δαχτύλων, το στρίφωμα του χιτώνα με την ώχρινη ταινία του. Ο όγκος επιτυγχάνεται με τον τόνο, και οι μορφές, μεγάλες και βαριές, κρατούν ωστόσο την καθαρότητα του περιγράμματός τους πάνω στο σκούρο βάθος.
Ο Αρχιεπίσκοπος Αρσένιος, η Ζίτσα και το κληροδοτημένο πρόγραμμα
Ο ναός που δέχτηκε αυτές τις τοιχογραφίες ήταν έργο του Αρσενίου Α΄ στα μέσα του 13ου αιώνα, σύμφωνα με τη σύνοψη που δημοσίευσε η Αυστριακή Ακαδημία Επιστημών στο πλαίσιο του προγράμματος Tabula Imperii Byzantini. Το ίδιο λήμμα καταγράφει ότι μια επιγραφή σε τοιχογραφία του 14ου αιώνα αποδίδει στον Άγιο Σάββα την πρωτοβουλία της ανέγερσης. Μια παλαιότερη τρίκλιτη βασιλική ξαναχτίστηκε ως μονόκλιτος τρουλαίος ναός και, όταν η έδρα της αρχιεπισκοπής μεταφέρθηκε από τη Ζίτσα, έγινε ο κύριος ναός της Σερβικής Εκκλησίας, η οποία αργότερα αναδείχθηκε σε πατριαρχείο (1346–1766). Η σαρκοφάγος του Αρσενίου βρίσκεται κατά μήκος του νότιου τοίχου του κεντρικού διαχώρου, κάτι που συμφωνεί με την περιγραφή του μουσείου, κατά την οποία ο ναός προοριζόταν από τον ίδιο για ταφικό του μνημείο.
Πίσω, στη Ζίτσα, κοιτάζει η επιλογή της Αναλήψεως για τον τρούλο. Ο ναός της Αναλήψεως εκεί, που τον έχτισαν από το 1207 ο βασιλιάς Στέφανος ο Πρωτόστεπτος και ο αδελφός του Σάββας, ολοκληρώθηκε ανήμερα της εορτής της Αναλήψεως, στις 20 Μαΐου 1221, λειτούργησε ως αρχιεπισκοπική έδρα από το 1219 και δέχτηκε την πρώτη ζωγραφική του διακόσμηση γύρω στο 1220 από καλλιτέχνες βυζαντινής καταγωγής. Η Ανάληψη εμφανίστηκε έπειτα στον τρούλο της Μίλεσεβα, πριν περάσει στο Πεκ, και το μουσείο καταλήγει ότι ο Αρσένιος υιοθέτησε τις προγραμματικές λύσεις του δασκάλου του, του Σάββα. Τη σχέση ανάμεσα στις δύο διακοσμήσεις τη μελέτησε λεπτομερώς ο Ντράγκαν Βόιβοντιτς, σε άρθρο για τις ομοιότητες ανάμεσα στα προγράμματα τοιχογράφησης της Ζίτσας και του Πεκ (Saopštenja 43, 2011). Οι μαρτυρίες ότι ο Σάββας ξεκίνησε την οικοδομή και ότι ο Αρσένιος ανέλαβε την ανέγερσή της δεν συγκρούονται αναγκαστικά. Το πρόγραμμα ίσως διαβάζεται καλύτερα ως σκόπιμη συνέχεια ανάμεσα στην παλιά έδρα και στη νέα, μέσα από διαδοχικά στάδια της ίδρυσής της.
Το αντίγραφο του Λιούμπομιρ Μπράγιοβιτς στην Πινακοθήκη Τοιχογραφιών
Ο καμβάς του Μπράγιοβιτς ανήκει σε μια συλλογή που δημιουργήθηκε ακριβώς γι' αυτόν τον σκοπό. Η Πινακοθήκη Τοιχογραφιών συγκεντρώνει σε ένα σημείο αντίγραφα των σημαντικότερων έργων της σερβικής μεσαιωνικής και της βυζαντινής τέχνης, περίπου 1.300 αντίγραφα τοιχογραφιών από τον 11ο ως τα μέσα του 15ου αιώνα, όλα εκτελεσμένα από καλλιτέχνες με ακαδημαϊκή κατάρτιση, ειδικευμένους στον τομέα. Η πρωτοβουλία ανάγεται στο 1947, όταν μια κυβερνητική επιτροπή για τον πολιτισμό και την τέχνη πρότεινε να αντιγραφούν τοιχογραφίες, ώστε να ιδρυθεί μουσείο και να αποστέλλονται εκθέσεις στο εξωτερικό. Ακολούθησε το 1952 ένα κτήριο ειδικά γι' αυτήν και το 1973 η Πινακοθήκη εντάχθηκε στο Εθνικό Μουσείο του Βελιγραδίου. Η Πινακοθήκη Τοιχογραφιών είχε επομένως πίσω της μακρά πρακτική όταν ο Μπράγιοβιτς φιλοτέχνησε αυτό το αντίγραφο, το 1965.
Ο καμβάς ακολουθεί τις συμβάσεις της τεκμηριωτικής αντιγραφής. Μαζί με την εικόνα αναπαράγει και την κατάσταση του τοίχου: τις σκόρπιες μικρές λευκές απώλειες στο μπλε βάθος, τις λεπτές χαραγές που διασχίζουν τον μανδύα του Παύλου και τον χιτώνα του Μιχαήλ, το αραιωμένο πέρασμα γύρω από τον πήχη του αποστόλου, τα ανοίγματα των παραθύρων, αφημένα ως απλά πεδία χωρίς καμία απόπειρα να συμπληρωθούν. Τίποτα δεν συμπληρώνεται απ' όσα δεν έδειχνε το πρωτότυπο. Το μόνο που ένας επίπεδος καμβάς δεν μπορεί να κρατήσει είναι η καμπυλότητα του τυμπάνου, κι έτσι μορφές ζωγραφισμένες σε κυλινδρική επιφάνεια, για να τις βλέπει κανείς από πολύ χαμηλά, κατεβαίνουν εδώ στο ύψος του ματιού.
Η μεταφορά αυτή έχει τη δική της αξία. Το Πατριαρχείο του Πεκ ανήκει από το 2006 στο μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς «Μεσαιωνικά Μνημεία στο Κοσσυφοπέδιο» και από την ίδια χρονιά παραμένει στον Κατάλογο της Παγκόσμιας Κληρονομιάς σε Κίνδυνο, ενώ για τους περισσότερους αναγνώστες ο τρούλος του Πεκ είναι πολύ λιγότερο προσβάσιμος από έναν τοίχο μουσείου στο Βελιγράδι. Στο αντίγραφο του Μπράγιοβιτς, το κεφάλι του Παύλου, γερμένο προς τα πίσω προς έναν απόντα Χριστό, μπορεί να μελετηθεί από την απόσταση από την οποία δούλεψαν στην πραγματικότητα οι ζωγράφοι του.

