Ευρωπαϊκή Τέχνη

Άρνολντ Μπέκλιν: Το Νησί των Νεκρών, πρώτη εκδοχή (1880), Βασιλεία

Τον Μάιο του 1880 ο Άρνολντ Μπέκλιν έγραφε από τη Φλωρεντία στον πάτρωνά του Αλεξάντερ Γκύντερ (Alexander Günther) ότι το Νησί των Νεκρών είχε επιτέλους προχωρήσει αρκετά ώστε να προκαλεί, λίγο πολύ, την εντύπωση που όφειλε να προκαλεί, και ότι είχε πια πιάσει δουλειά στο «μικρό Νησί των Νεκρών». Ο καμβάς που περιέγραφε είναι εκείνος που βρίσκεται σήμερα στη Βασιλεία. Πρόκειται για την πρώτη από τις πέντε εκδοχές στις οποίες ο Μπέκλιν επεξεργάστηκε, παραλλάσσοντάς την, αυτή την εικαστική επινόηση, και εκτελέστηκε την άνοιξη του 1880 στο εργαστήριό του στη Φλωρεντία για τον Γκύντερ. Λάδι σε καμβά, διαστάσεων 111 × 155 εκ., το έργο ανήκει στο Kunstmuseum Basel (Öffentliche Kunstsammlung Basel), στην πόλη όπου γεννήθηκε ο ζωγράφος το 1827, και φυλάσσεται εκεί ως παρακαταθήκη του Ιδρύματος Γκότφριντ Κέλλερ, Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Πολιτισμού, Βέρνη.

Το Νησί των Νεκρών του Άρνολντ Μπέκλιν, πρώτη εκδοχή: βάρκα με κουπιά, με μια σαβανωμένη στα λευκά μορφή και ένα σκεπασμένο φέρετρο, πλησιάζει βραχώδες νησί με κυπαρίσσια και τάφους κάτω από σκοτεινό ουρανό.
Άρνολντ Μπέκλιν, Το Νησί των Νεκρών (Die Toteninsel), πρώτη εκδοχή, 1880, λάδι σε καμβά, 111 × 155 εκ., Kunstmuseum Basel, παρακαταθήκη του Ιδρύματος Γκότφριντ Κέλλερ. Ο καμβάς που άρχισε στη Φλωρεντία για τον Αλεξάντερ Γκύντερ και από τον οποίο προέρχονται όλες οι μεταγενέστερες εκδοχές.

Γνωστός στα αγγλικά ως Isle of the Dead ή Island of the Dead και στα γερμανικά ως Die Toteninsel, ο πίνακας δείχνει ένα βραχώδες νησί με τάφους και κυπαρίσσια να υψώνεται μέσα από μια σκοτεινή, ακίνητη θάλασσα, ενώ από το πρώτο επίπεδο το πλησιάζει μια βάρκα με κουπιά. Μέσα της ταξιδεύουν μια όρθια μορφή, τυλιγμένη ολόκληρη στα λευκά, και ένα επίμηκες αντικείμενο κάτω από λευκό ύφασμα. Το όνομα που έδωσε στο θέμα ο ίδιος ο Μπέκλιν, γραμμένο Todteninsel κατά την ορθογραφία της εποχής του, απαντά ήδη σε εκείνη την επιστολή του Μαΐου 1880.

Αλεξάντερ Γκύντερ, Μαρί Μπέρνα και οι πίνακες του 1880

Το έργο ζωγραφιζόταν για τον Γκύντερ, όταν μια επίσκεψη άλλαξε την πορεία του εγχειρήματος. Τον Απρίλιο του 1880 η Μαρί Μπέρνα (Marie Berna), νεαρή χήρα, ήρθε στο εργαστήριο της Φλωρεντίας και είδε τον καμβά μισοτελειωμένο πάνω στο καβαλέτο. Ζήτησε έναν πίνακα δικό της, και ο Μπέκλιν τον ζωγράφισε σε ξύλο, σε μικρότερο σχήμα, 73,7 × 121,9 εκ. Αυτή η δεύτερη εκδοχή, που την απέκτησε το Μητροπολιτικό Μουσείο το 1926, παραγγέλθηκε στη μνήμη του συζύγου της, ο οποίος είχε πεθάνει μερικά χρόνια νωρίτερα, και σύμφωνα με την καταγραφή του μουσείου ήταν δικό της το αίτημα να τοποθετήσει ο Μπέκλιν στη βάρκα το σκεπασμένο φέρετρο και τη σαβανωμένη μορφή. Αργότερα, σε μια επιστολή, τη διαβεβαίωνε ότι «θα μπορέσετε να ταξιδέψετε ονειροπολώντας μέσα στον κόσμο των σκοτεινών σκιών».

Η ίδια βάρκα, η ίδια μορφή, το ίδιο φέρετρο υπάρχουν και στον καμβά της Βασιλείας. Πότε όμως μπήκαν τα στοιχεία αυτά στη σύνθεσή του, αν δηλαδή είχαν προβλεφθεί πριν από την επίσκεψη της Μπέρνα ή αν προστέθηκαν αφού η παραγγελία της έδωσε στο θέμα αφορμή πένθους, δεν το αναφέρουν οι συγκεκριμένες περιγραφές των μουσείων. Το λήμμα του καταλόγου του Kunstmuseum Basel επισημαίνει μια συναφή ανισορροπία στα τεκμήρια: οι πηγές για το «μικρό Νησί των Νεκρών» έχουν σωθεί σε μεγαλύτερο αριθμό από όσες αφορούν την πρώτη εκδοχή. Ο μεγαλύτερος και πρωιμότερος πίνακας είναι επομένως ο λιγότερο τεκμηριωμένος από τους δύο, και πολλά από όσα γνωρίζουμε για τη γένεσή του μάς φτάνουν μέσα από την ιστορία του μικρότερου αδελφού του.

Η σύνθεση του Νησιού των Νεκρών: βράχος, κυπαρίσσι και ακίνητο νερό

Το νησί καταλαμβάνει σχεδόν όλο το πλάτος του καμβά, χωρίς ωστόσο να αγγίζει καμία από τις δύο άκρες. Αριστερά και δεξιά μένουν ορατά ανοιχτό νερό και ένας χαμηλός ορίζοντας, περίπου στα τρία τέταρτα του ύψους της εικόνας, ώστε ο όγκος να διαβάζεται ως κάτι απομονωμένο, τοποθετημένο μέσα στη θάλασσα. Το περικλείουν δύο βραχώδεις όγκοι άνισου σχήματος. Αριστερά υψώνεται ένας ψηλός, οδοντωτός γκρεμός, δεξιά ένας φαρδύτερος και πιο στρογγυλεμένος όγκος, και οι δύο φθαρμένοι από τον χρόνο σε τόνους ώχρας και ούμπρας, στεφανωμένοι με θυσάνους σκούρας βλάστησης. Ανάμεσά τους η στεριά ανοίγει σε μια εσοχή, και από την εσοχή φυτρώνει μια πυκνή συστάδα κυπαρισσιών, μαυροπράσινων, κατακόρυφων, σφιχτά στριμωγμένων, με τα ψηλότερα να φτάνουν σχεδόν ως το επάνω άκρο του καμβά. Ένα λεπτό κυπαρίσσι στέκει λίγο παράμερα, στα δεξιά, με τη σιλουέτα του χαραγμένη καθαρά πάνω στον ουρανό.

Μετωπική και σχεδόν συμμετρική, η διάταξη σχηματίζει ένα πέταλο από πέτρα γύρω από έναν κατακόρυφο πυρήνα. Η Alison Hokanson, σχολιάζοντας την εκδοχή της Νέας Υόρκης, παρομοίασε την κατασκευή του Μπέκλιν με θεατρικό σκηνικό, και ο καμβάς της Βασιλείας προσφέρεται για την ίδια ανάγνωση: οι γκρεμοί λειτουργούν ως κουλίσες, τα κυπαρίσσια ως σκοτεινό φόντο και η λωρίδα νερού στο πρώτο επίπεδο ως ο χώρος μπροστά στη σκηνή, πάνω στον οποίο προχωρεί η βάρκα. Μια βάρκα, ένας απότομος βράχος και σκαλιά που ανεβαίνουν την πλαγιά του δομούν επίσης το Κάστρο δίπλα στη θάλασσα του Μπέκλιν, όπου υπηρετούν μια αφήγηση εγκλήματος. Εδώ δεν κουβαλούν καμία ιστορία πέρα από την ίδια την άφιξη.

Ταφικές προσόψεις μέσα στον βράχο

Και στους δύο γκρεμούς είναι λαξευμένη αρχιτεκτονική. Αριστερά, ένας φωτεινός κυβικός όγκος από λευκή τοιχοποιία είναι χτισμένος πάνω στον βράχο, με έναν χαμηλότερο λευκό τοίχο που κατεβαίνει κλιμακωτά προς το νερό. Πίσω του, σε μια επιφάνεια σκουρότερης πέτρας, ανοίγεται μια σειρά από ορθογώνια θυραία ανοίγματα, αφώτιστα. Δεξιά, ψηλά μέσα στον βράχο, τρία ανοίγματα πλαισιωμένα με θερμότερο κοκκινοκαφέ υποδηλώνουν μια λαξευτή πρόσοψη, ενώ από κάτω τους, ακουμπισμένη στον γκρεμό, βρίσκεται μια λευκή κλιμακωτή κατασκευή, έντονα φωτισμένη. Πιο χαμηλά, στην εσοχή ανάμεσα στους δύο όγκους, μια ανοιχτόχρωμη κατασκευή στο ύψος του νερού φαίνεται να χρησιμεύει ως αποβάθρα. Αυτές είναι οι μορφές που το Μητροπολιτικό Μουσείο περιγράφει, στη δική του εκδοχή, ως κατασκευές που μοιάζουν με τάφους, ταφικούς θαλάμους μέσα στον βράχο. Μορφή δεν εμφανίζεται πουθενά στο νησί, και η διαδρομή από την αποβάθρα ως τους θαλάμους δεν μπορεί να ακολουθηθεί με βεβαιότητα.

Φως κάτω από νυχτερινό ουρανό

Βαρύς, στο γαλάζιο του σχιστόλιθου, σκουρότερος προς τα πάνω και προς τα δεξιά, ο ουρανός είναι απλωμένος με συρτές πινελιές που τρέχουν οριζόντια και λοξά. Το σκοτάδι του υποδηλώνει τον ερχομό της νύχτας, αν και η ώρα της ημέρας μένει αβέβαιη. Οι γκρεμοί, πάντως, φωτίζονται θερμά από μπροστά, σαν από έναν χαμηλό ήλιο ή από ένα φανάρι τοποθετημένο έξω από την εικόνα, και η πηγή δεν φαίνεται ποτέ. Με ιδιαίτερη ένταση πέφτει το φως στη λευκή αρχιτεκτονική, στο ανοιχτόχρωμο πεζούλι στα δεξιά, στην όρθια μορφή και στο ύφασμα πάνω από το φέρετρο, έτσι ώστε το βλέμμα να πηγαινοέρχεται ανάμεσα στους ανοιχτούς τόνους της βάρκας και σε εκείνους του νησιού. Τα κυπαρίσσια απορροφούν το φως σχεδόν ολοκληρωτικά. Στο κέντρο τους ο καμβάς πλησιάζει το μαύρο.

Η βάρκα, η σαβανωμένη μορφή και το σκεπασμένο φέρετρο

Μικρή σε σχέση με το νησί, η βάρκα βρίσκεται χαμηλά στην εικόνα και λίγο αριστερά από το κέντρο. Το σκαρί της είναι κοκκινοκάστανο, και η αντανάκλασή του σπάει σε λίγες φωτεινές πινελιές πάνω στο νερό. Ένας καθιστός κωπηλάτης, σχεδόν μόνο ένα σκοτεινό σώμα και μια κηλίδα ώχρας στη θέση του κεφαλιού, χειρίζεται δύο μακριά κουπιά που απλώνονται δεξιά και αριστερά. Πάνω από αυτόν υψώνεται η λευκοντυμένη μορφή, όρθια και ολόκληρη σκεπασμένη, με το κεφάλι περιορισμένο σε μια στρογγυλή κουκούλα όπου κανένα πρόσωπο δεν διακρίνεται. Στο δεξί άκρο της βάρκας βρίσκεται το φέρετρο, και το ύφασμά του κρέμεται πάνω από την κουπαστή σε μία μόνο φωτεινή πτυχή.

Το γερμανόφωνο κείμενο του Μητροπολιτικού Μουσείου ταυτίζει την αντίστοιχη μορφή στο έργο σε ξύλο της Νέας Υόρκης με μια χήρα, υπαινιγμό στην απώλεια της ίδιας της Μπέρνα. Στον καμβά της Βασιλείας, που άρχισε για άλλον πάτρωνα, μια τέτοια ταύτιση μπορεί μόνο να συναχθεί. Η μορφή δεν φέρει κανένα διακριτικό σύμβολο ούτε κάνει κάποια χειρονομία. Τα χέρια της δεν φαίνονται, και η πτυχολογία κρύβει κάθε ένδειξη φύλου. Τι κάνει λοιπόν; Συνοδεύει το φέρετρο. Στέκεται, ακίνητη, τη στιγμή της προσέγγισης, και ο πίνακας σταματά πριν από την αποβίβαση.

Πινελιά, χρώμα και το μονόγραμμα AB

Από ζώνη σε ζώνη αλλάζει ο χειρισμός του Μπέκλιν. Στους βράχους το χρώμα δουλεύεται σε σπασμένα, θολωτικά επιστρώματα ώχρας, σιένας και ούμπρας, με λεπτές ανοιχτόχρωμες πινελιές συρμένες πάνω στον αριστερό γκρεμό για να υποδηλώσουν πέτρα φθαρμένη από τον καιρό, ενώ η βλάστηση στις κορυφές αποδίδεται χαλαρά. Τελείως διαφορετικά αντιμετωπίζεται η λευκή αρχιτεκτονική: ως επίπεδα, καθαρά οριοθετημένα πεδία, που οι σκληρές τους ακμές τα κάνουν να διαβάζονται ως χτισμένα, λαξευμένα, τοποθετημένα. Τα κυπαρίσσια είναι κατακόρυφοι όγκοι με μαλακά περιγράμματα, σχεδόν χωρίς εσωτερικό πλάσιμο. Στο νερό, ένα σχεδόν ομοιόμορφο μπλε-μαύρο διακόπτεται από σύντομες οριζόντιες πινελιές φωτός κάτω από τη βάρκα και την αποβάθρα και από μερικές μικρές κατακόρυφες λάμψεις κοντά στην κάτω αριστερή γωνία. Εκεί, ζωγραφισμένο σε σκούρο τόνο που μόλις ξεχωρίζει από τη θάλασσα, βρίσκεται το μονόγραμμα AB.

Η υλική πλευρά του έργου του Μπέκλιν έχει προσελκύσει στη Βασιλεία ιδιαίτερη προσοχή. Στη βιβλιογραφία που συνοδεύει τον πίνακα στην ηλεκτρονική συλλογή του μουσείου περιλαμβάνεται μελέτη του Paolo Cadorin για τα προβλήματα συντήρησης των έργων του Μπέκλιν στο Kunstmuseum Basel, και το μουσείο έχει ανακοινώσει ότι οι επιλογές του καλλιτέχνη ως προς τα υλικά και τα υποστρώματα θα εξεταστούν πιο προσεκτικά στο πλαίσιο της προετοιμασίας της επερχόμενης έκθεσής του.

Οι πέντε εκδοχές του Die Toteninsel

Μεταξύ 1883 και 1886 ο Μπέκλιν ζωγράφισε άλλες τρεις εκδοχές του θέματος, καθεμιά ελαφρώς διαφορετική. Η εκδοχή του 1883 ανήκει στην Alte Nationalgalerie του Βερολίνου, μια άλλη βρίσκεται στη Λειψία, μία καταστράφηκε κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Μαζί με τον καμβά της Βασιλείας και το έργο σε ξύλο της Νέας Υόρκης σώζονται επομένως τέσσερις εκδοχές. Αφετηρία της σειράς παραμένει ο πίνακας της Βασιλείας: η επινόηση όπως πρωτοστάθηκε στο εργαστήριο της Φλωρεντίας, σε καμβά και σε μεγαλύτερη κλίμακα από το έργο σε ξύλο που ζωγραφίστηκε για την Μπέρνα.

Τις τέσσερις σωζόμενες εκδοχές δεν τις έχει δει ποτέ κανείς μαζί, ούτε καν ο ίδιος ο Μπέκλιν. Με αφορμή τη συμπλήρωση διακοσίων χρόνων από τη γέννηση του ζωγράφου, το Kunstmuseum Basel έχει ανακοινώσει μια επετειακή έκθεση, Böcklin: Beyond the Myth, προγραμματισμένη από 4 Σεπτεμβρίου 2027 έως 23 Ιανουαρίου 2028, όπου και οι τέσσερις πρόκειται να παρουσιαστούν η μία δίπλα στην άλλη. Του εγχειρήματος, που υλοποιείται σε συνεργασία με την Alte Nationalgalerie, προηγείται στο Βερολίνο έκθεση με τον ίδιο τίτλο, από 19 Μαρτίου έως 1 Αυγούστου 2027, η οποία, σύμφωνα με την ανακοίνωση του βερολινέζικου μουσείου τον Αύγουστο του 2026, θα συγκεντρώσει για πρώτη φορά και τις τέσσερις σωζόμενες εκδοχές. Η παρουσίαση του Βερολίνου θυμίζει ότι η παραγγελία ξεκίνησε από το αίτημα ενός πάτρωνα για «μια εικόνα για να ονειρεύεται κανείς».

Θάνατος, όνειρο και το Νησί της Ζωής

Το νόημα του πίνακα δεν το καθόρισε ποτέ ούτε επιγραφή ούτε πρόγραμμα. Κυπαρίσσια, τάφοι λαξευμένοι στον βράχο και μια σαβανωμένη μορφή που συνοδεύει ένα φέρετρο πάνω στο νερό παραπέμπουν, όπως το διατυπώνει το Μητροπολιτικό Μουσείο, στον θάνατο, στο πένθος και στη μεταθανάτια ζωή, θέματα που συνάντησαν τη γοητεία του ύστερου 19ου αιώνα για τα πνεύματα, τις πνευματιστικές συνεδρίες και τη θνητότητα. Το τοπίο είναι επινοημένο. Ο Μπέκλιν άντλησε από ιταλικά και μεσογειακά τοπία, μετέτρεψε όμως ό,τι είχε δει σε φανταστικό τόπο, διαδικασία με ρίζες σε ιταλικά τοπία γύρω στο 1859, όπως το Τοπίο της Ρωμαϊκής Κάμπανιας. Για το Kunstmuseum Basel, το αποτέλεσμα είναι ένας από τους διασημότερους τοπιογραφικούς πίνακες της ιστορίας και έμβλημα του Συμβολισμού.

Στη Βασιλεία βρίσκεται και ο πίνακας που διαβάζεται συχνότερα δίπλα του. Εξαιτίας των συνθετικών τους παραλληλισμών, το Νησί της Ζωής (Die Lebensinsel) του Μπέκλιν έχει αντιμετωπιστεί συχνά στη βιβλιογραφία ως αντίστοιχο του Νησιού των Νεκρών, μια εκδοχή του οποίου βρίσκεται στο Kunstmuseum Basel με αριθμό ευρετηρίου 1055. Ιδωμένα μαζί, στην ίδια συλλογή, τα δύο νησιά αντιπαραθέτουν το κατοικημένο στο έρημο, το φωτεινό στο νυχτερινό.

Η πρόσληψη ξεπέρασε σύντομα τον ίδιο τον πίνακα. Αναπαραγωγές του, λέγεται, κρέμονταν σε αμέτρητα γερμανικά αστικά σπίτια, και ο Σίγκμουντ Φρόιντ φέρεται να είχε μία στο γραφείο του. Το συμφωνικό ποίημα του Σεργκέι Ραχμάνινοφ «Το νησί των νεκρών» (1909) πήρε την εικόνα ως αφετηρία, και ο Σαλβαδόρ Νταλί ήταν ανάμεσα στους ζωγράφους που επανήλθαν σε αυτήν. Το τολμηρό χρώμα του Μπέκλιν και το ψυχολογικό φορτίο των ύστερων συνθέσεών του μέτρησαν επίσης για τον Μαξ Ερνστ και τον Τζόρτζιο ντε Κίρικο. Στη Γερμανία, στο μεταξύ, ένα ρεύμα πρόσληψης διαποτισμένο από εθνικισμό προσκολλήθηκε στο έργο του, και μαζί του ήρθαν οι κατηγορίες περί αντινεωτερικότητας που ο κατάλογος της έκθεσης της Βασιλείας επιχειρεί να εξετάσει, ερμηνείες που, όπως σημειώνει το μουσείο, αναπτύχθηκαν συχνά ανεξάρτητα από τις προθέσεις του ίδιου του καλλιτέχνη.