Ευρωπαϊκή Τέχνη

Η Αποκαθήλωση του Άρνολντ Μπέκλιν: Θρήνος κάτω από τον Σταυρό

Ένα λευκό σάβανο έχει απλωθεί σε λιβάδι γεμάτο μαργαρίτες, και πάνω του κείτεται το σώμα του Χριστού. Από τους ώμους το κρατά ένας γέροντας ντυμένος στα πράσινα και τα χρυσά, ενώ ένας γονατιστός σύντροφός του ανασηκώνει το λινό προς το μέρος του. Πιο αριστερά μια κοκκινομάλλα γυναίκα γέρνει προς τα πίσω λιπόθυμη, και το χέρι της το πιάνει ένας νέος ντυμένος στα βαθυκόκκινα. Η Αποκαθήλωση του Άρνολντ Μπέκλιν, μεγάλος πίνακας σε ξύλο, εκτελεσμένος με τέμπερα και έγχρωμο βερνίκι, είναι καταγραμμένη στα γερμανικά ως Beweinung unter dem Kreuz, δηλαδή «Θρήνος κάτω από τον Σταυρό». Ανήκει στην Εθνική Πινακοθήκη (Nationalgalerie) των Κρατικών Μουσείων του Βερολίνου (Staatliche Museen zu Berlin) και φυλάσσεται στη συλλογή της Παλαιάς Εθνικής Πινακοθήκης (Alte Nationalgalerie) με αριθμό ευρετηρίου A I 827.

Η χρονολόγηση θέλει κάποια προσοχή. Ο πίνακας έχει καταγραφεί στα έτη 1871–74, με ύψος 160 εκ. Το αρχείο της συλλογής του μουσείου, ωστόσο, τον χρονολογεί στο 1876 και δίνει διαστάσεις 164 × 250 εκ. Το κείμενο του καταλόγου, γραμμένο από την Angelika Wesenberg, περιγράφει το έργο ως μόλις ολοκληρωμένο όταν ο Ελβετός ζωγράφος το παρουσίασε στο Βερολίνο, το φθινόπωρο του 1876. Αν οι πρωιμότερες χρονολογίες αντανακλούν μια μακρά περίοδο προετοιμασίας, το αρχείο δεν το λέει, και το ερώτημα μένει ανοιχτό.

Η Αποκαθήλωση του Άρνολντ Μπέκλιν, θρηνούντες γύρω από το σώμα του Χριστού σε ανθισμένο λιβάδι, μπροστά σε κυπαρίσσια, λευκό τοίχο και δύο σταυρωμένους
Άρνολντ Μπέκλιν, Beweinung unter dem Kreuz (Η Αποκαθήλωση), 1876, τέμπερα και βερνίκι σε ξύλο, 164 × 250 εκ., Παλαιά Εθνική Πινακοθήκη, Κρατικά Μουσεία του Βερολίνου, αρ. ευρ. A I 827.

Μια ζωφόρος θρηνούντων στο σούρουπο

Με πλάτος 250 εκ., ο πίνακας δίνει στον Μπέκλιν τον χώρο να αναπτύξει τις μορφές του σε τρεις ομάδες, κατά μήκος μιας ρηχής λωρίδας προσκηνίου, διατεταγμένες σχεδόν σαν ανάγλυφο. Αριστερά στέκονται η λιπόθυμη γυναίκα και ο σύντροφός της. Το κέντρο το καταλαμβάνει ο γονατιστός άνδρας, ενώ το σώμα, ο γέροντας και μια ηλικιωμένη γυναίκα γεμίζουν τα δεξιά. Πίσω απ' όλους απλώνεται ένας χαμηλός λευκός τοίχος με κλιμακωτή απόληξη, από την κόψη του οποίου ξεχειλίζουν φυτά. Μια σειρά από σκούρα κυπαρίσσια υψώνεται πίσω από τον τοίχο, πάνω σε ουρανό που βαθαίνει προς το μπλε. Κάτω από τη λιπόθυμη γυναίκα, μικρά ανοιχτόχρωμα σπίτια συνωστίζονται σε μια μακρινή πλαγιά: μια πόλη ιδωμένη από απόσταση, χωρίς δρόμο ή μονοπάτι να οδηγεί ως εκεί το βλέμμα.

Η Σταύρωση είναι ακόμη παρούσα (Λκ 23:32–33). Επάνω δεξιά κρέμεται ένας σταυρωμένος, με τα χέρια τεντωμένα προς τα πάνω, προς το οριζόντιο δοκάρι, το κεφάλι γερμένο και τις παλάμες ματωμένες. Ένα δεύτερο κρεμασμένο σώμα το κόβει το πάνω άκρο του πίνακα, έτσι που φαίνονται μόνο ο κορμός και μέρος ενός λυγισμένου ποδιού. Ένα ξύλινο όρθιο δοκάρι υψώνεται στο δεξί περιθώριο, και κάτω δεξιά ένα τετραγωνισμένο δοκάρι κείτεται στο έδαφος. Ο ίδιος ο Χριστός βρίσκεται ήδη κάτω, ανάμεσα στα λουλούδια, οπότε η εικόνα δείχνει τη στιγμή μετά την καθαυτό Αποκαθήλωση (Ιω 19:38–40), όταν το σώμα έχει φτάσει στη γη και αρχίζει ο θρήνος. Γι' αυτό ο γερμανικός τίτλος μιλά για θρήνο, εκεί όπου ο αγγλικός μιλά για αποκαθήλωση.

Ο ουρανός σκοτεινιάζει προς το βράδυ, οι μορφές όμως και ο λευκός τοίχος μένουν καθαρά και έντονα φωτισμένοι. Μικρά λευκά λουλούδια, με λίγα γαλάζια ανάμεσά τους, είναι σκορπισμένα στη χλόη ως το κάτω άκρο. Ανάμεσά τους ακουμπά το ένα χέρι του Χριστού.

Η λιπόθυμη Μαγδαληνή και ο Ιωάννης

Το ζεύγος στα αριστερά είναι το πιο θεατρικό σημείο του πίνακα, και αυτό ακριβώς προκάλεσε το 1876 τα αιχμηρότερα σχόλια. Ο Τέοντορ Φοντάνε, που εργαζόταν τότε ως κριτικός τέχνης, ονόμασε τις δύο μορφές Μαγδαληνή και Ιωάννη και τις χλεύασε με λόγια που ο κατάλογος του μουσείου παραθέτει ως σήμερα. Το κεφάλι της γυναίκας γέρνει τόσο πολύ προς τα πίσω, ώστε ο λαιμός της σχηματίζει την κορυφή της καμπύλης. Μάτια κλειστά, χείλη μισάνοιχτα, και τα μακριά καστανοκόκκινα μαλλιά της πέφτουν σε λεπτές, σαν σύρμα, μπούκλες πάνω σε λευκό εσώρουχο, ζωγραφισμένο με στιλπνή, σχεδόν μεταλλική λάμψη. Γύρω της ανεμίζει ένας μανδύας σε βαθύ κυανοπράσινο, διάσπαρτος με χρυσά τετράκτινα αστέρια, με σκούρο περιθώριο που το κοσμεί χρυσό διακοσμητικό σε θηλιές. Ο μανδύας ανοίγει σαν βεντάλια προς τα αριστερά, ακολουθώντας την κίνηση της πτώσης.

Ο Ιωάννης φορά βαθυκόκκινο μανδύα, μαζεμένο σε βαριές πτυχές στον ώμο. Κρατά το χέρι της και με τα δύο δικά του, με το βλέμμα στραμμένο στο πρόσωπό της, τα φρύδια ελαφρά συνοφρυωμένα, τη ματιά τεταμένη και λοξή. Η αντίθεση των χειρονομιών τους δύσκολα περνά απαρατήρητη. Της γυναίκας το κεφάλι πετιέται προς τα πίσω, ενώ του άνδρα μένει γερμένο προς το μέρος της, και ίσως αυτό, η επιτηδευμένη δραματικότητα της συνάντησης, να ήταν ό,τι βρήκε ψεύτικο ο Φοντάνε. Έγραψε ότι η Μαγδαληνή έμοιαζε με γυναίκα που μόλις έλαβε ένα γράμμα με το οποίο διαλυόταν ένας κρυφός αρραβώνας, και ότι ο Ιωάννης φαινόταν έτοιμος να της πει: «Λένχεν, ο χρόνος όλα τα γιατρεύει».

Η λιπόθυμη κοκκινομάλλα Μαγδαληνή με κυανοπράσινο μανδύα με αστέρια, ενώ ο Ιωάννης με βαθυκόκκινο μανδύα κρατά το χέρι της, σε φόντο ουρανού στο σούρουπο
Λεπτομέρεια του ζεύγους στα αριστερά, της Μαγδαληνής και του Ιωάννη, που ο Τέοντορ Φοντάνε χλεύασε για το κούφιο πάθος τους, όταν ο πίνακας εκτέθηκε στο Βερολίνο το 1876.

Ο Φοντάνε στράφηκε κατά του κούφιου πάθους των μορφών. Άλλο ζήτημα θέτει το χρώμα της ομάδας. Το κυανοπράσινο και το βαθυκόκκινο συναντώνται σε ένα και μόνο περίγραμμα, χωρίς κανέναν ενδιάμεσο, μεταβατικό τόνο, και σε τέτοιου είδους άμεσες αντιπαραθέσεις αντιδρούσαν ακριβώς οι κριτικοί.

Το σώμα του Χριστού και οι θρηνούντες που το δέχονται

Το σώμα πάνω στο σάβανο

Ανάσκελα πάνω στο λευκό ύφασμα κείτεται ο Χριστός, με το κεφάλι στα δεξιά, γερμένο προς τα πίσω και στηριγμένο από κάτω στο χέρι του γέροντα. Η σάρκα είναι πρασινογκρίζα, με τα πλευρά και τα κοιλώματα του στήθους πλασμένα σε ψυχρή σκιά. Το πρόσωπο, πλαισιωμένο από σκούρα γενειάδα, έχει βυθισμένα μάτια, ενώ μακριά κοκκινωπά μαλλιά πέφτουν πάνω από το χέρι που το στηρίζει, προς το έδαφος. Το ένα χέρι απλώνεται κατά μήκος του σεντονιού προς τον γονατιστό άνδρα. Το άλλο έχει πέσει στη χλόη. Ο βερολινέζος κριτικός Άντολφ Ρόζενμπεργκ, γράφοντας για τον πίνακα στο περιοδικό Kunstchronik το 1877, τον κατέταξε στα πιο παράξενα έργα ενός εξαιρετικά προικισμένου καλλιτέχνη. Η απόδοση του νεκρού Σωτήρα, έκρινε, πρόσβαλλε εξίσου το θρησκευτικό και το αισθητικό αίσθημα. Μπροστά σε ένα πτώμα ζωγραφισμένο με τόσο αμείλικτη ωχρότητα, η κρίση αυτή δεν είναι δύσκολο να κατανοηθεί.

Σε αυστηρό προφίλ, ο γονατιστός άνδρας έχει πυκνές μαύρες μπούκλες, κοκκινοκαστανή γενειάδα και βλέμμα προσηλωμένο στο πρόσωπο του Χριστού. Το σκουριόχρωμο ένδυμά του φέρει φαρδιές κίτρινες ταινίες σε σχήμα V, και από το μανίκι κρέμονται κρόσσια. Με το ένα χέρι ανασηκώνει το σάβανο, που πέφτει σε στιλπνές πτυχές, με το άλλο πιέζει ένα λευκό ύφασμα απλωμένο στη χλόη.

Γονατιστός γενειοφόρος άνδρας ανασηκώνει λευκό σάβανο δίπλα στο σώμα του Χριστού, με μια ηλικιωμένη γυναίκα να κλαίει κρατώντας τα μάγουλά της και έναν λευκογένη γέροντα με πράσινα και χρυσά να στηρίζει το κεφάλι
Λεπτομέρεια της κεντρικής ομάδας: ο γονατιστός θρηνών ανασηκώνει το σάβανο, ενώ ένας ηλικιωμένος άνδρας με πράσινο ένδυμα κοσμημένο με λίθους κρατά το κεφάλι του νεκρού Χριστού.

Δύο ηλικιωμένοι μάρτυρες

Πίσω από το σεντόνι στέκεται μια ηλικιωμένη γυναίκα, με τις παλάμες πιεσμένες στα μάγουλα. Τα μάτια της είναι κόκκινα και υγρά, το στόμα της γέρνει προς τα κάτω, το πρόσωπό της είναι βαθιά αυλακωμένο από ρυτίδες. Ένα ριγέ κάλυμμα σε κοκκινοκαφέ και ανοιχτό χρυσό τυλίγει το κεφάλι της, ένα μαντίλι με μοτίβα περιβάλλει τον λαιμό της, και από τους ώμους της πέφτει ένας σκούρος μανδύας. Όρθια και κλειστή, η στάση της είναι σχεδόν ακίνητη, σε φανερή αντίθεση με τη γυναίκα που πέφτει στα αριστερά. Ούτε κάποια επιγραφή ούτε οι κριτικοί που παραθέτει το κείμενο του μουσείου την ταυτίζουν. Το θέμα θα επέτρεπε να είναι η Θεοτόκος, τη λιποθυμία όμως, τη δραματικότερη πράξη της σκηνής, ο Μπέκλιν τη δίνει στη νεότερη γυναίκα.

Ο γέροντας που κρατά το σώμα είναι η πιο πλούσια ντυμένη μορφή του πίνακα. Τα λευκά του μαλλιά κρέμονται σε μακριούς, χωριστούς, κατσαρούς βοστρύχους, και η γενειάδα του φτάνει χαμηλά, πάνω σε ένδυμα βαθυπράσινο. Στο μπροστινό μέρος του ενδύματος κατεβαίνουν φαρδιές χρυσοκέντητες ταινίες, διακοσμημένες με κόκκινους και ανοιχτόχρωμους λίθους, και μια χρυσή αλυσίδα το διασχίζει σε καμπύλη. Τα μάτια του είναι κοκκινισμένα στις άκρες, τα φρύδια του γερμένα. Ο πίνακας τον αφήνει ανώνυμο, όπως και τον γονατιστό άνδρα, και η ταυτότητά τους εναπόκειται στη γνώση που έχει ο θεατής της αφήγησης των Παθών (Ιω 19:38–40).

Τέμπερα, βερνίκι και ακέραια χρώματα

Ο Μπέκλιν ζωγράφισε τον πίνακα με τέμπερα και βερνίκι σε ξύλο. Τα στοιχεία που συνοδεύουν το έργο διευκρινίζουν ότι το βερνίκι είναι έγχρωμο, αν και η συμβολή του δεν μπορεί να απομονωθεί στην αναπαραγωγή. Τα χρώματα απλώνονται σε πυκνές, κορεσμένες επιφάνειες, με λάμψη σχεδόν σμάλτου, ιδίως στις διακοσμημένες με λίθους ταινίες του πράσινου ενδύματος και στα χρυσά αστέρια του κυανοπράσινου μανδύα. Σε όλη την έκταση του πίνακα τα περιγράμματα είναι σταθερά. Τα μαλλιά σχεδόν κάθε μορφής σχεδιάζονται τρίχα τρίχα: σαν σύρμα κόκκινες μπούκλες για τη γυναίκα, κουλουριασμένοι λευκοί βόστρυχοι για τον γέροντα, μια μαύρη, ελαστική μάζα για τον γονατιστό άνδρα. Ένα λεπτό δίκτυο ρωγμών διατρέχει το βαθυκόκκινο του μανδύα του Ιωάννη. Λεπτές οριζόντιες γραμμές διασχίζουν κατά διαστήματα την επιφάνεια και ίσως αντιστοιχούν σε αρμούς του ξύλινου υποστρώματος.

Σύμφωνα με το κείμενο του καταλόγου του μουσείου, τόσο η σύνθεση όσο και ο τρόπος ζωγραφικής οφείλουν πολλά στην ιταλική Αναγέννηση. Με αυτό το δεδομένο, ο Μπέκλιν μπορούσε εύλογα να περιμένει ευμένεια από το κοινό του Βερολίνου. Γιατί η ευμένεια αυτή δεν εκδηλώθηκε; Το εξηγεί το ίδιο κείμενο. Από τη δεκαετία του 1870 και έπειτα, ο Μπέκλιν τοποθετούσε συχνά έντονα, ακέραια χρώματα το ένα ακριβώς δίπλα στο άλλο, προαναγγέλλοντας τον Νεορομαντισμό και τον Συμβολισμό. Χρησιμοποιούσε επίσης χωρίς δισταγμό στυλιζαρισμένο σχέδιο και συμβολικό χρώμα. Η πρασινογκρίζα σάρκα του Χριστού, ανάμεσα στο κυανοπράσινο και το βαθυκόκκινο της αριστερής ομάδας και στο πράσινο και χρυσό του γέροντα, ίσως είναι το σαφέστερο παράδειγμα στον πίνακα ενός χρώματος επιλεγμένου για το νόημά του όσο και για την ομοιότητα με το φυσικό.

Η Αποκαθήλωση του Άρνολντ Μπέκλιν στο Βερολίνο, 1876

Όταν εξέθεσε τον μόλις ολοκληρωμένο πίνακα στην Ένωση Βερολινέζων Καλλιτεχνών (Verein Berliner Künstler), το φθινόπωρο του 1876, ο Μπέκλιν γνώριζε ότι η νεαρή ακόμη Εθνική Πινακοθήκη εξέταζε την αγορά ενός έργου του. Ένα σχέδιο που είχε υποβάλει για ένα Meeresidylle (Θαλάσσιο ειδύλλιο) είχε απορριφθεί λίγο νωρίτερα. Ένα χριστιανικό θέμα, αποδοσμένο με αναγεννησιακό τρόπο, έμοιαζε ασφαλέστερη πρόταση. Αγορά δεν ακολούθησε. Αιτία, κατά τα λεγόμενα, ήταν η αντίρρηση της αυτοκράτειρας. Το αυτοκρατορικό ζεύγος μεταβίβασε έπειτα στην πινακοθήκη, από τη δική του κατοχή, μια μνημειώδη Ανάσταση της κόρης του Ιαείρου (Μκ 5:35–43) του δημοφιλούς ζωγράφου Γκούσταβ Ρίχτερ (αρ. ευρ. A II 830), δωρεά που το κείμενο του καταλόγου την παρουσιάζει σχεδόν ως απάντηση στον πίνακα του Μπέκλιν.

Στον γλύπτη Ράινχολντ Μπέγκας, φίλο του Μπέκλιν, έπεσε να στείλει τα νέα στη Φλωρεντία. Έγραψε ότι, ύστερα από άκαρπες προσπάθειες, δεν υπήρχε προοπτική να αποκτήσει η πινακοθήκη τον πίνακα, και ότι με τους ανθρώπους αυτούς τίποτα δεν μπορούσε να γίνει. Ο Θρήνος πάντως τράβηξε περισσότερη προσοχή απ' ό,τι το μυθολογικό Meeresidylle έναν χρόνο νωρίτερα, παρά το χριστιανικό του θέμα ή ίσως εξαιτίας του. Η προσοχή αυτή ήταν στο μεγαλύτερο μέρος της εχθρική. Η σύγκρουση, όπως τη διατυπώνει η Wesenberg, βρισκόταν στο ότι ο καλλιτέχνης, του οποίου τα έργα ο κόμης Σακ είχε αγοράσει σε μεγάλο αριθμό στο Μόναχο, φάνταζε τώρα στους κριτικούς του Βερολίνου παράδοξος και κραυγαλέος.

Η απόφαση να αποκτηθεί κάποιο έργο του Μπέκλιν εξακολουθούσε ωστόσο να ισχύει. Το 1877 η Εθνική Πινακοθήκη του ανέθεσε ένα μεγάλο τοπίο, τα Gefilde der Seligen (Τα πεδία των μακάρων). Ο πίνακας αυτός αποδείχθηκε εξίσου αμφιλεγόμενος και καταγράφεται από το μουσείο ως απώλεια πολέμου.

Από την Απόσχιση του Μονάχου στην Εθνική Πινακοθήκη

Μετά την πρώτη αυτή επίθεση της κριτικής, ο Μπέκλιν κράτησε τον Θρήνο μακριά από τα μάτια του κοινού για πολλά χρόνια. Ο πίνακας επανεμφανίστηκε το 1894 στην έκθεση της Απόσχισης του Μονάχου και την ίδια χρονιά τον αγόρασε ο εκδοτικός οίκος Φρίντριχ Μπρούκμαν του Μονάχου. Η προέλευση περνά κατόπιν, το 1902, στον Π. Βολφ (P. Wolff), από το Μπράουνσβαϊγκ και τον πύργο Βάρτενζέε (Schloss Wartensee) κοντά στο Ρόρσαχ, στο καντόνι του Αγίου Γάλλου. Στη συνέχεια εμφανίζεται στους εμπόρους τέχνης Μ. Γκόλντσμιτ και Σία (M. Goldschmidt & Co.) στη Φρανκφούρτη του Μάιν, στις 16 Σεπτεμβρίου 1904. Μόλις το 1904 η Εθνική Πινακοθήκη τον αγόρασε από τον Γκόλντσμιτ, φέρνοντας τον πίνακα στη συλλογή που τον είχε απορρίψει είκοσι οκτώ χρόνια νωρίτερα. Εκεί ανήκει σήμερα, δίπλα σε πρωιμότερα έργα του ζωγράφου, όπως το ιταλικό Τοπίο της Ρωμαϊκής Κάμπανιας του 1859 περίπου.

Ένα προπαρασκευαστικό σχέδιο της σύνθεσης σώζεται επίσης στο Βερολίνο. Είναι εκτελεσμένο με μελάνι και λευκά φώτα σε γκρίζο χαρτί και φυλάσσεται στη Συλλογή Χαρακτικών (Kupferstichkabinett).

Πηγές

  • Wesenberg, Angelika. Λήμμα καταλόγου για το έργο του Άρνολντ Μπέκλιν Beweinung unter dem Kreuz, αρ. ευρ. A I 827, Alte Nationalgalerie. Staatliche Museen zu Berlin, διαδικτυακή συλλογή.