Εικόνα του αγίου Ευδοκίμου του Βατοπαιδινού από τον Μακάριο Γαλατσάνο
Κανείς στο Βατοπαίδι δεν ήξερε πώς ήταν ο μοναχός αυτός. Η εικόνα του αγίου Ευδοκίμου του Βατοπαιδινού, που φιλοτέχνησε για την αθωνική μονή ο ιερομόναχος Μακάριος Γαλατσάνος, έπρεπε να δώσει πρόσωπο, ένδυμα και περιβάλλον σε έναν άγιο ο οποίος μπήκε στη ζωή της αδελφότητας το 1840 ως ένα σύνολο ανώνυμων, ευωδιαζόντων λειψάνων. Στέκει όρθιος και μετωπικός σε πράσινο λιβάδι, με τα χέρια ανοιχτά, κρατώντας λεπτό σταυρό στο ένα και κομποσχοίνι να κρέμεται από το άλλο. Δίπλα του, στη δεξιά πλευρά του πίνακα, υψώνεται πάνω από έναν κόλπο μια οχυρωμένη μονή, ενώ από την πάνω γωνία ένα μάτι μέσα σε τρίγωνο στέλνει τις ακτίνες του μέσα από μια στεφάνη λευκών νεφών.
| Ιερομόναχος Μακάριος Γαλατσάνος, Ο άγιος Ευδόκιμος ο νέος ο Βατοπαιδινός, εικόνα στη Μονή Βατοπαιδίου, Άγιον Όρος. Παραγγελία του Γαβριήλ, μοναχού και ιατρού από τη Νάουσα· δημοσιευμένη χρονολογία 1852. |
Ο πίνακας φυλάσσεται ακόμη στο Βατοπαίδι. Η τεχνοτροπία του, με ουρανό αντί για χρυσό βάθος, με τοπίο που χάνεται στο βάθος και με πλαστικά αποδοσμένα ενδύματα, τον εντάσσει σταθερά στη θρησκευτική ζωγραφική του δέκατου ένατου αιώνα στο Όρος. Το συναξάριο της μονής, που συνέταξε ο μοναχός Μωυσής ο Αγιορείτης, τον χαρακτηρίζει ωραία εικόνα του γνωστού ζωγράφου ιερομονάχου Μακαρίου Γαλατσάνου, παραγγελία ενός βατοπαιδινού μοναχού Γαβριήλ, ιατρού από τη Νάουσα, και τον χρονολογεί στο 1852. Με ζωγράφο, δωρητή και χρονολογία στη διάθεσή μας, το έργο μπορεί να τοποθετηθεί στα πρώτα χρόνια της λατρείας του αγίου.
Η εύρεση του 1840 και το όνομα Ευδόκιμος
Το 1840, την ώρα που επισκευαζόταν ο ναός του παλαιού κοιμητηρίου της μονής, οι εργάτες ανακάλυψαν τα λείψανα ενός μοναχού. Τα χέρια του ήταν σταυρωμένα στο στήθος, μια εικόνα της Θεοτόκου βρισκόταν μαζί του, και τα οστά ανέδιδαν μια ευωδία που οι διηγήσεις την περιγράφουν ως ανείπωτη. Ποιος ήταν, πότε έζησε και πώς πέρασε την ασκητική του ζωή, κανείς δεν μπορούσε να πει. Οι πατέρες — μαζί με επισκόπους που τύχαινε να φιλοξενούνται στη μονή — του έδωσαν το όνομα Ευδόκιμος και μετέφεραν τα λείψανα στο καθολικό, όπου τιμώνται έως σήμερα. Ο αριθμός των επισκόπων αυτών αλλάζει ανάλογα με τον αφηγητή. Η εκδοχή που συνοδεύει το συναξάριο μιλά για δύο. Ο γέροντας Δανιήλ των Κατουνακίων, που άκουσε την ιστορία από αυτόπτες μάρτυρες, θυμόταν τρεις: τον Ιωσήφ, πρώην Βάρνας, τον Γρηγόριο Αδριανουπόλεως και τον Χρύσανθο, πρώην Σμύρνης. Στη δική του αφήγηση ήταν ο Χρύσανθος εκείνος που πρότεινε το όνομα, αφού η ευδοκία του Θεού είχε φέρει τα λείψανα στο φως.
Η μετακομιδή στο καθολικό έγινε στις 5 Οκτωβρίου 1840, και το Βατοπαίδι εξακολουθεί να εορτάζει την ημέρα αυτή ως μνήμη του, με ιδιαίτερη ακολουθία. Η γραπτή παράδοση είναι πενιχρή. Η διήγηση της εύρεσης σώζεται σε χειρόγραφο του ιεροδιακόνου Μελετίου του Βατοπαιδινού, ενώ ακολουθία που συνέθεσε ο Χ. Μ. Μπούσιας παραμένει ανέκδοτη στη μονή. Ένα μεταγενέστερο στρώμα προχώρησε περισσότερο: καταγράφει όραμα κατά το οποίο ο άγιος φανέρωσε το αληθινό του όνομα, Σάββας, και η μοναχική παράδοση τον συνέδεσε έκτοτε με έναν μοναχό του δέκατου τέταρτου αιώνα, τον όσιο Σάββα τον Βατοπαιδινό. Η εικόνα δεν το λαμβάνει υπόψη και τον ονομάζει απλώς νέο Ευδόκιμο τον Βατοπαιδινό.
Προσωπογραφία χωρίς πρότυπο: πρόσωπο και μοναχικό σχήμα
Η μορφή καλύπτει σχεδόν όλο το ύψος του πίνακα. Το κεφάλι φέρει το ψηλό μαύρο κυλινδρικό καλυμμαύχι του ορθόδοξου μοναχού, με το πέπλο να πέφτει πίσω στους ώμους, και πλαισιώνεται από χρυσό φωτοστέφανο που περιβάλλεται από σκουρότερο δακτύλιο. Μέσα στο εικονιστικό πεδίο το φωτοστέφανο αυτό είναι ο μοναδικός χρυσός. Το πρόσωπο είναι μακρύ και αδύνατο: βαθιές οριζόντιες ρυτίδες διασχίζουν το μέτωπο, τα λευκά φρύδια ανεβαίνουν ελαφρά και τα σκούρα μάτια καρφώνονται στον θεατή, πάνω από λεπτή ίσια μύτη και βαθουλωμένα μάγουλα. Από το μουστάκι κατεβαίνει γενειάδα εξαιρετικού μήκους, λευκή με γκρίζες ανταύγειες, χωρισμένη σε πλεξούδες που λήγουν σε μύτες πολύ κάτω από το στήθος.
Κάτω από τη γενειάδα, μια στενή μαύρη ταινία, ο ανάλαβος, κατεβαίνει στο κέντρο του σώματος. Φέρει κόκκινο σταυρό σε βαθμιδωτή βάση και μικρά κόκκινα γράμματα. Πάνω από ώχρινο χιτώνα με πλατιά μανίκια φορά φαρδύ μανδύα στο χρώμα του κρασιού, ανοιγμένο έτσι ώστε να πέφτει πίσω από τα απλωμένα χέρια και να φτάνει στο έδαφος και από τις δύο πλευρές σαν ζευγάρι διπλωμένα φτερά. Και τα δύο ενδύματα έχουν αποδοθεί με λάμψη που θυμίζει σατέν. Ανοιχτόχρωμα ροδαλά φώτα τρέχουν στις ράχες των κόκκινων πτυχών, και λωρίδες έντονου κίτρινου κατεβαίνουν στις μακριές πτυχές του χιτώνα ως το στρίφωμα, εκεί όπου το ύφασμα μαζεύεται στο χορτάρι γύρω από ένα ζευγάρι σκούρα υποδήματα.
Ένα τέτοιο πρόσωπο δεν είναι καταγραφή. Η προσωπογραφία του Κρητικού μοναχού Γενναδίου, ικέτη ιερομονάχου που ζωγραφίστηκε για τη Μονή Αρσανίου στις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα, μπορούσε να στηριχθεί σε ζωντανό μοντέλο. Από τι είχε όμως να ξεκινήσει ο Μακάριος; Μόνο από οστά και μια ιστορία. Απάντησε με τον οικείο τύπο του γερασμένου ασκητή (βαθιά γεράματα, καταπονημένο πρόσωπο, γενειάδα ως τη μέση) και του έδωσε τόση ατομικότητα όση χρειαζόταν, στο αυλακωμένο μέτωπο και στο σταθερό βλέμμα, ώστε να υποδηλώνεται ένας συγκεκριμένος άνθρωπος.
Σταυρός και κομποσχοίνι στην εικόνα του αγίου Ευδοκίμου του Βατοπαιδινού
Το δεξί χέρι του αγίου, απλωμένο προς την αριστερή πλευρά του πίνακα, κρατά χαμηλά στον στύλο έναν ψηλό, λεπτό σταυρό από σκούρο ξύλο, έτσι που ο σταυρικός βραχίονας να φτάνει στο ύψος του ώμου. Το αριστερό, απλωμένο στην άλλη πλευρά, μένει ανοιχτό με την παλάμη στραμμένη προς τα πάνω. Από τα δάχτυλά του κρέμεται κομποσχοίνι με σκούρους κόμπους που καταλήγει σε μικρό σταυρό. Ένα δεύτερο, μακρύτερο κορδόνι του ίδιου είδους φαίνεται να περνά χαλαρά πάνω από τον κάτω χιτώνα, αν και η πορεία του χάνεται ανάμεσα στις πτυχές.
Σταυρός και κομποσχοίνι ανταποκρίνονται στενά στη γλώσσα της υμνογραφίας του, είτε γνώριζε ο ζωγράφος κάποιο συγκεκριμένο κείμενο είτε όχι. Το απολυτίκιο και το κοντάκιο που εκδόθηκαν στα αγγλικά από την Ορθόδοξη Εκκλησία στην Αμερική τον εγκωμιάζουν επειδή σήκωσε τον Σταυρό για να ακολουθήσει τον Χριστό, και παρομοιάζουν την αδιάλειπτη προσευχή, που κρατούσε σφικτά, με δόρυ με το οποίο τρέπει σε φυγή τους δαίμονες. Στην εικόνα ο σταυρός υψώνεται στο ένα χέρι, ενώ το όργανο της αδιάλειπτης προσευχής προσφέρεται στο άλλο. Η ανοιχτή παλάμη δίνεται συχνά στους μοναχούς αγίους και διαβάζεται ως σημείο αποταγής και ασκητικού, παρθενικού βίου. Εδώ χρησιμεύει επιπλέον για να παρουσιάσει το κομποσχοίνι στον θεατή.
Το Βατοπαίδι δίπλα στη θάλασσα και ο Πανόπτης Οφθαλμός
Πίσω από τη μορφή το έδαφος ανοίγει σε τοπίο που φαίνεται από χαμηλό σημείο θέασης. Μικρά φυτά σκορπίζονται στο λιβάδι του προσκηνίου, απαλοί πράσινοι λόφοι με σειρές δέντρων υψώνονται πίσω, και το βαθύ μπλε του ουρανού φωτίζεται προς τον ορίζοντα. Σε υψωμένο έδαφος δεξιά στέκει συμπαγές σύνολο λευκών κτισμάτων με κόκκινες στέγες, περιτειχισμένο και κυριαρχούμενο από ψηλό πύργο. Κάτω του απλώνεται ένας κόλπος με μικρό ιστιοφόρο στα νερά. Εφόσον η επιγραφή κατονομάζει το Βατοπαίδι, το συγκρότημα διαβάζεται πολύ φυσικά ως η ίδια η μονή, συμπυκνωμένη σε έμβλημα, και ο άγιος στέκει μπροστά στον οίκο του οποίου το χώμα φύλαξε τα λείψανά του.
Το πιο ασυνήθιστο απ' όλα βρίσκεται στην πάνω δεξιά γωνία του πίνακα. Εκεί ο ουρανός παραχωρεί τη θέση του σε έκρηξη κόκκινων ακτίνων πάνω σε πορτοκαλί πεδίο, που περιβάλλεται από τόξο βαριών λευκών νεφών, και στην πηγή των ακτίνων κάθεται ένα κίτρινο τρίγωνο που περικλείει ένα μοναχικό μάτι. Το έμβλημα αυτό, ο οφθαλμός μέσα σε τρίγωνο, συχνά περιβαλλόμενος από ακτίνες ή φωτοστέφανο, συμβολίζει τη θεία πρόνοια που επαγρυπνεί πάνω στην ανθρωπότητα. Στη ρωσική εκκλησιαστική ζωγραφική εμφανίστηκε από το τέλος του δέκατου όγδοου αιώνα ως το πρώτο μισό του δέκατου ένατου, δάνειο από τον δυτικοευρωπαϊκό πολιτισμό. Εδώ έφτασε σε πίνακα φιλοτεχνημένο για αθωνική μονή. Το μοτίβο ταιριάζει ιδιαίτερα σε αυτόν τον άγιο. Το όνομά του μνημονεύει τη θεία ευδοκία που έφερε τα λείψανά του στο φως, και ο οφθαλμός της πρόνοιας πάνω από το κεφάλι του μπορεί να διαβαστεί ως εικόνα της αποκάλυψης εκείνης, ενός βλέμματος από ψηλά που στηρίζεται στον μοναχό τον οποίο επέλεξε να φανερώσει. Η ανάγνωση είναι ερμηνευτική και καμία επιγραφή του πίνακα δεν τη δηλώνει.
Οι επιγραφές: τίτλος, δωρητής και χρονολογία
Ο τίτλος σε λευκά κεφαλαία
Πάνω αριστερά, σε τρεις γραμμές λευκών κεφαλαίων γραμμάτων πάνω στον γαλάζιο ουρανό, η επιγραφή γράφει Ὁ ἅγιος Εὐδόκιμος ὁ νέος ὁ Βατοπαιδινός, «Ο άγιος Ευδόκιμος ο νέος, ο Βατοπαιδινός». Τόνοι και πνεύματα στέκουν πάνω από τα γράμματα. Οι καταλήξεις των λέξεων ἅγιος, Εὐδόκιμος και νέος συντομεύονται με μικρό σημάδι συντομογραφίας, ενώ η τελευταία λέξη σπάει ανάμεσα στη δεύτερη και την τρίτη γραμμή και κλείνει με σεληνοειδές σίγμα. Ο προσδιορισμός «ο νέος» έχει λόγο ύπαρξης: ένας παλαιότερος άγιος Ευδόκιμος, γνωστός ως ο Δίκαιος, καταγόταν από την Καππαδοκία και έζησε επί αυτοκράτορα Θεόφιλου (829–842), και η επιγραφή κρατά τους δύο χωριστούς. Η ελληνική χρήση αποκαλεί συχνότερα τον βατοπαιδινό άγιο Νεοφανή, «τον νεοφανή». Στα αγγλικά το όνομα εμφανίζεται και ως Evdokimos, και η μονή ως Vatopaidi.
Η αφιέρωση του Γαβριήλ και το πρόβλημα της χρονολογίας
Μια γραμμή μικρής κοινής γραφής σε σκούρο χρώμα τρέχει κατά μήκος του κάτω περιθωρίου. Το συναξάριο την αποδίδει ως «Δι' εξόδων του οσιωτάτου κυρίου Γαβριήλ Ιατρού Βατοπαιδινού του εκ Ναούσης», δηλαδή με έξοδα του οσιωτάτου κυρίου Γαβριήλ, ιατρού, Βατοπαιδινού, από τη Νάουσα. Η ίδια μεταγραφή τελειώνει με αλφαβητική χρονολογία, τυπωμένη μωμβʹ και αποδοσμένη ως 1852. Όπως τυπώνεται, ο αριθμός αυτός δεν μπορεί να είναι σωστός. Στη συνήθη ελληνική αρίθμηση το 1852 θα γραφόταν αωνβʹ, ενώ το αωμβʹ θα έδινε 1842. Μέχρι να ελεγχθούν τα γράμματα πάνω στον ίδιο τον πίνακα, το 1852 είναι προτιμότερο να θεωρείται δημοσιευμένη χρονολογία, και το ζήτημα παραμένει ανοιχτό.
Το όνομα του Γαβριήλ εμφανίζεται και αλλού στη λατρεία. Ένας στίχος στο αργυρό κάλυμμα της κάρας του αγίου κατονομάζει κάποιον Γαβριήλ ως εκείνον που την επάργυρωσε, και η παράδοση θέλει έναν μοναχό Γαβριήλ, που θεραπεύτηκε με τις προσευχές του αγίου, να προσφέρει από ευγνωμοσύνη την πολύτιμη αργυρή λειψανοθήκη της κεφαλής. Καμία από τις πηγές αυτές δεν ταυτίζει τον ευεργέτη εκείνον με τον ιατρό από τη Νάουσα που πλήρωσε την εικόνα. Κι όμως, ένας μοναχός της ίδιας μονής, με το ίδιο όνομα και την ίδια αφοσίωση στα λείψανα αυτά, οδηγεί στη σκέψη ότι επρόκειτο για τον ίδιο άνθρωπο.
Ο ιερομόναχος Μακάριος και οι Γαλατιστινοί ζωγράφοι
Το επώνυμο του ζωγράφου τον συνδέει με τους Γαλατιστινούς ζωγράφους, που πήραν τη συλλογική ονομασία τους από τον τόπο καταγωγής τους, τη Γαλάτιστα της Χαλκιδικής, και δραστηριοποιήθηκαν από τις τελευταίες δεκαετίες του δέκατου όγδοου αιώνα ως το τέλος του δέκατου ένατου. Η τέχνη μεταδιδόταν μέσα στην οικογένεια. Μια διδακτορική μελέτη της Βάσσας Παρασκευά παρακολουθεί δύο από τα μέλη της. Ο Βενιαμίν Α΄ και ο Μακάριος Β΄, μοναχοί στο Άγιον Όρος, έμαθαν τη ζωγραφική από τον θείο τους, τον μοναχό Μακάριο Α΄. Μετά την αποτυχημένη εξέγερση στη Χαλκιδική το 1821 ζωγράφισαν στη Σκιάθο και έπειτα εγκαταστάθηκαν στη Σκόπελο, επιστρέφοντας στο Όρος στα τέλη του 1831 ή στις αρχές του 1832. Στη Σκόπελο το εργαστήριό τους, που στήθηκε το 1823 σε κελί του ναού του Αγίου Μερκουρίου, συνδέεται με τον ιερομόναχο Μακάριο και τον μοναχό Βενιαμίν.
Ένας ιερομόναχος Μακάριος από τη Γαλάτιστα, που βρισκόταν ξανά στο Άγιον Όρος από τις αρχές της δεκαετίας του 1830, είναι προφανής υποψήφιος για τον ζωγράφο του πίνακα του Βατοπαιδίου. Ωστόσο η ίδια οικογένεια χρησιμοποίησε το όνομα Μακάριος σε περισσότερες από μία γενιές, και μόνο αυτό αποκλείει μια βέβαιη ταύτιση με βάση την επιγραφή. Η θέση της οικογένειας ως μοναχών του Όρους είχε πάντως σημασία. Οι αθωνικές μονές δεν απευθύνονταν πάντοτε σε ζωγράφους από τις δικές τους τάξεις: στη Γρηγορίου, το καθολικό με τον τρούλο του και τον Παντοκράτορα στη Μονή Γρηγορίου ζωγραφίστηκε το 1779 από τους Γαβριήλ και Γρηγόριο, ζωγράφους από την Καστοριά. Μια εικόνα βατοπαιδινού αγίου, πληρωμένη από βατοπαιδινό μοναχό και ζωγραφισμένη από αθωνίτη ιερομόναχο, θα είχε μείνει εδώ εξ ολοκλήρου μέσα στη μοναστική κοινότητα.
Ο πίνακας περιπλέκει επίσης έναν ισχυρισμό που επαναλαμβάνεται συχνά στις τοπικές ιστορίες της σχολής. Οι ιστορίες αυτές παρουσιάζουν τους Γαλατιστινούς ζωγράφους ως το τελευταίο προπύργιο της βυζαντινής τέχνης απέναντι στη ζωγραφική της Αναγέννησης. Όποιος κι αν τον ζωγράφισε, η εικόνα αυτή διατηρεί τα ουσιώδη μιας εικόνας: αυστηρή μετωπικότητα, ακινησία, φωτοστέφανο και επιγραφή που ονομάζει. Γύρω από τη μορφή, ωστόσο, δέχεται έναν νατουραλιστικό ουρανό, λόφους που χάνονται στο βάθος, σύννεφα πλασμένα σε γκρίζο και λευκό, και ενδύματα χτισμένα με φως και σκιά. Ακόμη και ο χρυσός, που στις παλαιότερες εικόνες θα κάλυπτε ολόκληρο το βάθος, περιορίζεται εδώ στο φωτοστέφανο και στο ζωγραφισμένο πλαίσιο, το οποίο είναι πλέον φθαρμένο και πελεκημένο στις άκρες του.