Βυζαντινή Τέχνη

Ο ιερομόναχος Γεννάδιος: προσωπογραφία ικέτη από τη Μονή Αρσανίου

Προσωπογραφία του μοναχού Γενναδίου με μαύρο μοναχικό ένδυμα, τα χέρια σταυρωμένα σε προσευχή και ελληνική αφιερωματική επιγραφή πάνω σε ελαιοπράσινο βάθος
Προσωπογραφία του ικέτη ιερομονάχου Γενναδίου, αρχές δέκατου ένατου αιώνα, αφιερωμένη στη Μονή Αρσανίου κοντά στο Ρέθυμνο. Μουσείο Μπενάκη, Αθήνα, 34 × 22 εκ., αρ. ευρ. ΓΕ 33696.

Η Προσωπογραφία του Μοναχού Γενναδίου, ζωγραφισμένη στην Κρήτη στις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα και φυλασσόμενη σήμερα στο Μουσείο Μπενάκη στην Αθήνα, καταλαμβάνει μια ασυνήθιστη περιοχή ανάμεσα στην ορθόδοξη λατρευτική ζωγραφική και την ατομική προσωπογραφία. Η μικρή φορητή σανίδα, διαστάσεων 34 × 22 εκ. (αρ. ευρ. ΓΕ 33696), αναπαριστά τον ιερομόναχο Γεννάδιο σε στάση προσευχής και ήταν αφιερωμένη στην ιστορική Μονή Αρσανίου κοντά στο Ρέθυμνο. Η ταυτότητά του μεταφέρεται απευθείας πάνω στη ζωγραφισμένη επιφάνεια μέσα από την εκτενή ελληνική επιγραφή που τον περιβάλλει.

Ο Γεννάδιος καλύπτει σχεδόν ολόκληρο το ύψος της σανίδας. Φορά μαύρο μοναχικό ράσο και ψηλό μαύρο κάλυμμα κεφαλής, ενώ ένα σκούρο γαλάζιο ένδυμα διαφαίνεται κάτω από τον μανδύα στο στήθος και στα μανίκια. Το βάθος είναι ένα συγκρατημένο ελαιοπράσινο, χωρίς τοπίο, αρχιτεκτονική ή διακοσμητικό σκηνικό. Πάνω σε αυτό το λιτό πεδίο, το θερμό πρόσωπο, η γενειάδα και τα χέρια αποκτούν μια ασυνήθιστη οπτική ένταση. Δεν υπάρχει φωτοστέφανος. Η διάκριση αυτή έχει σημασία: η μορφή παρουσιάζεται ως αναγνωρίσιμος ιερομόναχος και αφιερωτής ή ικέτης, και όχι μέσα από τα καθιερωμένα σημεία που συνοδεύουν την απεικόνιση ενός αγίου.

Η Προσωπογραφία του Μοναχού Γενναδίου ως λατρευτική εικόνα

Η σύνθεση είναι αυστηρά συγκεντρωμένη. Ο Γεννάδιος απεικονίζεται σε περίπου τρία τέταρτα του ύψους του, με το σώμα σχεδόν μετωπικό αλλά το κεφάλι ελαφρώς γερμένο και στραμμένο. Οι πήχεις του σταυρώνονται ψηλά πάνω στο στήθος, με τα χέρια ανοιγμένα προς τα έξω σε χειρονομία ικεσίας. Η σταύρωση των χεριών παράγει την κύρια εσωτερική κίνηση της σύνθεσης· όλα τα υπόλοιπα παραμένουν περιορισμένα μέσα στην ευρεία μαύρη μάζα του μοναχικού ενδύματος.

Αυτή η λιτότητα προσδίδει στα χέρια μια σημασία σχεδόν ισάξια με εκείνη του προσώπου. Η μεγάλη κλίμακα και το θερμό ωχροκίτρινο χρώμα τους τα διαχωρίζουν έντονα από το σκούρο ένδυμα. Δεν κρατούν σταυρό, βιβλίο, ράβδο ή άλλο έμβλημα μέσα από το οποίο θα μπορούσε συνήθως να δηλωθεί το εκκλησιαστικό αξίωμα. Η ίδια η προσευχή γίνεται η πράξη ταυτοποίησης.

Η επεξεργασία εντάσσεται άνετα μέσα στη μεταγενέστερη ιστορία της μεταβυζαντινής ζωγραφισμένης σανίδας, ωστόσο ο ζωγράφος έχει επιτρέψει στην πορτρετική ομοιότητα να γίνει ασυνήθιστα εμφανής. Η συλλογή του Μουσείου Μπενάκη τοποθετεί τις βυζαντινές και μεταβυζαντινές εικόνες μέσα σε μια μακρά εξέλιξη που εκτείνεται από τη μεσαιωνική εικονογραφία, μέσα από τα κρητικά εργαστήρια και το Άγιον Όρος, προς τις απαρχές της νεοελληνικής ζωγραφικής· μια συνέχεια μέσα στην οποία μπορεί χρήσιμα να κατανοηθεί αυτή η πρώιμη προσωπογραφία του δέκατου ένατου αιώνα.

Λεπτομέρεια σε κοντινό πλάνο του ιερομονάχου Γενναδίου, με το πρόσωπο, τη μακριά ανοιχτόχρωμη καστανή γενειάδα, το μαύρο καμιλαύκι και ελληνικά γράμματα πάνω σε ελαιόχρωμο βάθος
Λεπτομέρεια με την κεφαλή και το στήθος του ιερομονάχου Γενναδίου. Από προσωπογραφία των αρχών του δέκατου ένατου αιώνα, αφιερωμένη στη Μονή Αρσανίου, Ρέθυμνο. Μουσείο Μπενάκη, Αθήνα, αρ. ευρ. ΓΕ 33696.

Πρόσωπο, μοναχικό ένδυμα και η γλώσσα της ομοιότητας

Το πρόσωπο δέχεται σαφώς περισσότερη πλαστική επεξεργασία από το ένδυμα. Μακριά καστανά μαλλιά πέφτουν πίσω από τους ώμους και συγχωνεύονται οπτικά με μια πλούσια, διχασμένη γενειάδα, της οποίας οι τούφες σχεδιάζονται με επαναλαμβανόμενες λεπτές πινελιές σε ώχρα και ανοιχτότερο καστανό. Το μέτωπο είναι ευρύ, τα φρύδια έντονα σχεδιασμένα, η μύτη επιμήκης, και τα μάτια στρέφονται λοξά αντί προς τον θεατή. Μικρές ασυμμετρίες γύρω από τα μάτια και το στόμα αντιστέκονται στην πλήρη εξομάλυνση της φυσιογνωμίας.

Ιδιαίτερα εντυπωσιακή είναι η αντίθεση ανάμεσα στα σχετικά σχηματικά χέρια και τη διαρκή προσοχή που δόθηκε στο κεφάλι. Σκούρα περιγράμματα σχηματίζουν τα μάτια, τη μύτη και τα μάγουλα· θερμότερα περάσματα κίτρινου και ώχρας πλάθουν τη σάρκα, με βαθύτερο καστανό να οριοθετεί τις κοιλότητες γύρω από τα βλέφαρα και τη γενειάδα. Το πρόσωπο που προκύπτει διατηρεί τις γραμμικές συνήθειες της ορθόδοξης αγιογραφίας, ενώ ταυτόχρονα φιλοξενεί μια πιο εξατομικευμένη αντίληψη της προσωπογραφίας. Ο Γεννάδιος παρουσιάζεται ως αναγνωρίσιμο ανθρώπινο υποκείμενο, του οποίου η εκκλησιαστική ταυτότητα παραμένει αδιαχώριστη από τον λατρευτικό σκοπό του αντικειμένου.

Τα μαύρα ενδύματα έχουν μια άλλη λειτουργία. Οι ευρείες, σχεδόν αδιάκοπες μορφές τους καταστέλλουν τον σωματικό όγκο και δημιουργούν μια σκούρα εικαστική βάση κάτω από το κεφάλι. Μόνο οι γαλάζιες πτυχές γύρω από τους καρπούς και στο κέντρο του κορμού τις διακόπτουν. Μπροστά σε αυτές τις εκτάσεις, τα εκτεθειμένα χέρια γίνονται σχεδόν διαγραμματικά σημεία προσευχής.

Η ελληνική επιγραφή και η ταυτότητα του Γενναδίου

Η γραφή αποτελεί σημαντικό μέρος της σύνθεσης. Μεγάλα λευκά ελληνικά γράμματα καταλαμβάνουν το πράσινο πεδίο εκατέρωθεν του κεφαλιού και των ώμων. Διαβασμένο συνεχόμενα κατά μήκος του διαιρεμένου επιγραφικού πεδίου, το κύριο κείμενο μπορεί να μεταγραφεί, όπως σώζεται, ως εξής:

ΔΕΙΣΗ ΤΟΥ ΔΟΥΛΟΥ ΤΟΥ ΘΕΟΥ
ΓΕΝΑΔΙΟΥ ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΥ
ΠΡΟΣΚΥΝΗΤΟΥ
ΑΦΙΕΡΩΜΑ

Η ορθογραφία, όπως εμφανίζεται στη σανίδα, συμπεριλαμβανομένων των «ΔΕΙΣΗ» και «ΓΕΝΑΔΙΟΥ», διατηρείται εδώ αμετάβλητη, αντί να κανονικοποιηθεί σιωπηρά. Ως προς το νόημα, η επιγραφή ταυτίζει την εικόνα ως τη δέηση ή την προσευχή του δούλου του Θεού Γενναδίου, ιερομονάχου και προσκυνητή, και περιγράφει ρητά το έργο ως «ἀφιέρωμα».

Η διατύπωση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή καθορίζει τη λειτουργία της σανίδας μέσα από το ίδιο το αντικείμενο. Ο Γεννάδιος εμφανίζεται ταυτόχρονα ως το εικονιζόμενο πρόσωπο, το προσευχόμενο υποκείμενο που κατονομάζει η επιγραφή, και η μορφή που συνδέεται με την αφιέρωση. Ο όρος «προσκυνητής» μπορεί να αποδοθεί ως προσκυνητής ή λάτρης· η ίδια η επιγραφή δεν παρέχει αρκετά στοιχεία ώστε να ανασυσταθούν οι συνθήκες του προσκυνήματός του.

Μικρότερη πλάγια γραφή σώζεται κάτω από τα μνημειακά γράμματα. Η φωτογραφία επιτρέπει να διακριθούν ορισμένα τμήματά της, όμως δεν είναι δυνατό να τεκμηριωθεί μια πλήρης μεταγραφή με αρκετή βεβαιότητα ώστε να δικαιολογεί την ανασύσταση αβέβαιων γραμμάτων. Η κύρια επιγραφή παρέχει ήδη την ουσιώδη ταυτοποίηση.

Η Μονή Αρσανίου και το ιστορικό πλαίσιο της αφιέρωσης

Ο προορισμός της προσωπογραφίας, η Μονή Αρσανίου, προσδίδει στο αντικείμενο ένα συγκεκριμένο θεσμικό πλαίσιο. Η μονή βρίσκεται περίπου 12 χλμ. ανατολικά του Ρεθύμνου. Αρχαιολογικά και τεκμηριωτικά στοιχεία τοποθετούν την ίδρυσή της γύρω στα τέλη του δέκατου έκτου και τις αρχές του δέκατου έβδομου αιώνα· το σημερινό καθολικό χρονολογείται στο 1888, ενώ κτίσματα που ανήκουν στην παλαιότερη βόρεια πτέρυγα διατηρούν αρχιτεκτονικά στοιχεία χρονολογημένα στο 1645. Η συλλογή της περιλάμβανε φορητές εικόνες μαζί με λειτουργικά βιβλία, άμφια και ιερά σκεύη.

Η χρονολόγηση της προσωπογραφίας στις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα είναι, επομένως, σημαντική. Η αφιέρωση του Γενναδίου ανήκει στην ιστορία του παλαιότερου μοναστικού συγκροτήματος, δεκαετίες πριν από την ανέγερση του σημερινού ναού. Η επίσημη ιστορία που έχει δημοσιεύσει η Ιερά Μητρόπολη Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου καταγράφει ότι η Μονή Αρσανίου αντιμετώπισε σοβαρές οικονομικές δυσκολίες και μείωση του μοναχικού της πληθυσμού κατά τις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα, δυσκολίες που συνεχίστηκαν και μετά το ξέσπασμα της Ελληνικής Επανάστασης το 1821. Η προσωπογραφία δεν πρέπει αυτόματα να συνδεθεί με κάποιο συγκεκριμένο επεισόδιο αυτών των γεγονότων, αφού η επιγραφή της δεν παρέχει τέτοια πληροφορία, όμως η χρονολόγησή της την τοποθετεί ακριβώς μέσα σε αυτή τη δύσκολη φάση της οθωμανικής περιόδου της μονής.

Αυτό το πλαίσιο αλλάζει την κλίμακα με την οποία μπορεί να διαβαστεί η μικρή σανίδα. Με ύψος 34 εκ., πρόκειται για ένα οικείο αντικείμενο, το οποίο όμως η επιγραφή του συνδέει έναν μεμονωμένο ιερομόναχο με μια αιωνόβια κρητική μονή, μέσα από την παλαιότερη ορθόδοξη πρακτική της αφιέρωσης και της μνημόνευσης.

Μεταβυζαντινή παράδοση και πρώιμη νεότερη προσωπογραφία

Στις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα, η ελληνική θρησκευτική ζωγραφική είχε κληρονομήσει ένα τεράστιο ρεπερτόριο μεταβυζαντινών μορφών, ενώ ταυτόχρονα συναντούσε ολοένα πιο έντονα ενδιαφέροντα για τη φυσιογνωμική περιγραφή και την ατομική ομοιότητα. Η Προσωπογραφία του Μοναχού Γενναδίου καθιστά ορατή αυτή τη συνύπαρξη, χωρίς να απαιτεί απόδοση σε συγκεκριμένο εργαστήριο. Το επίπεδο μονόχρωμο βάθος της, τα έντονα περιγράμματα, η επιγραφική οργάνωση και η ιερατική συγκέντρωσή της παραμένουν κοντά στις οπτικές συνήθειες της αγιογραφίας. Η ιδιαιτερότητα του προσώπου ωθεί το έργο προς την προσωπογραφία.

Ακόμη και η απουσία φωτοστέφανου γίνεται παραγωγική μέσα σε αυτή τη διευθέτηση. Ο εικονιζόμενος καταλαμβάνει τη θέση στην οποία θα εμφανιζόταν συνήθως μια ιερή μορφή, πλαισιωμένος από ένα αδιαφοροποίητο πεδίο και συνοδευόμενος από ταυτοποιητική γραφή, ωστόσο η θνητότητα και η ατομικότητά του παραμένουν ρητές. Η επιγραφή τον αποκαλεί δούλο του Θεού· η εικόνα δείχνει τον δούλο.

Η σανίδα έχει υποστεί αξιοσημείωτη φθορά στην επιφάνειά της. Φθορές και μικρές απώλειες χρώματος είναι ορατές σε όλο το πράσινο πεδίο, ενώ τα εξωτερικά άκρα δείχνουν πιο συγκεντρωμένη φθορά και εκτεθειμένες περιοχές. Χαρακιές διαταράσσουν το μαύρο κάλυμμα κεφαλής, και διάσπαρτες απώλειες εμφανίζονται στα ενδύματα και στο κάτω μέρος της επιφάνειας. Αυτά τα ίχνη δεν συσκοτίζουν το κεντρικό σχέδιο. Μάλιστα, η ασυνήθιστα καθαρή διάσωση του προσώπου, των χεριών και της κύριας επιγραφής αφήνει ανέπαφα τα στοιχεία από τα οποία εξαρτάται η ταυτότητα του αντικειμένου: τον ίδιο τον Γεννάδιο, τη στάση προσευχής του και τα λόγια που καταγράφουν την αφιέρωσή του στον μοναστικό κόσμο με τον οποίο επιθυμούσε η εικόνα του να παραμείνει συνδεδεμένη.