Βυζαντινή Τέχνη

Άγιος Ευδόκιμος ο Βατοπαιδινός: τοιχογραφία στη Μονή Μπάρμποϊ του Ιασίου

Ο Ευδόκιμος ο Νεοφανής και η εύρεση του 1840

Σε κυανό βάθος, σπαρμένο με χρυσά αστέρια, στέκει ολόσωμος ένας γκριζογένης μοναχός. Φορεί το μαύρο κουκούλιο του μεγάλου σχήματος και κρατά όρθια στο στήθος του μια μικρή εικόνα της Θεοτόκου με τον Χριστό. Η ελληνική επιγραφή, μοιρασμένη δεξιά κι αριστερά από το φωτοστέφανο, τον ονομάζει Ευδόκιμο τον Νεοφανή, τον Βατοπαιδινό. Ανήκει η τοιχογραφία αυτή του αγίου Ευδοκίμου του Βατοπαιδινού στον διάκοσμο του 19ου αιώνα του ναού Μπάρμποϊ στο Ιάσιο, την άλλοτε πρωτεύουσα της Μολδαβίας, ναού που για σχεδόν δύο αιώνες υπαγόταν στην αθωνική Μονή Βατοπαιδίου. Όταν ζωγραφίστηκε η μορφή, ο εικονιζόμενος είχε μόλις αναγνωριστεί ως άγιος: τα λείψανά του είχαν έρθει στο φως στο Άγιον Όρος το 1840, ενώ ο ναός όπου τώρα εμφανίζεται χτίστηκε μεταξύ 1841 και 1844, στη θέση εκκλησίας που είχε ανεγείρει το 1615 ο δικαστής Ούρσου Μπάρμποϊ, πρόγονος της οικογένειας Στούρτζα.

Ο άγιος Ευδόκιμος ο Βατοπαιδινός ολόσωμος, με πράσινο μανδύα, ωχρό χιτώνα και σκούρο ανάλαβο, κρατά εικόνα της Θεοτόκου Βρεφοκρατούσας· τοιχογραφία στη Μονή Μπάρμποϊ, Ιάσιο
Ο όσιος Ευδόκιμος ο Νεοφανής, του οποίου τα λείψανα βρέθηκαν στο Βατοπαίδι το 1840, ανάμεσα στους αγιορείτες οσίους του νάρθηκα του ναού Μπάρμποϊ στο Ιάσιο, μέσα του 19ου αιώνα.

Αυτό ακριβώς το σύντομο διάστημα, ανάμεσα στην ανακάλυψη και στην απεικόνιση, κάνει τη μορφή άξια προσεκτικής ματιάς. Δείχνει πώς η τιμή ενός νεοφανούς αθωνικού αγίου έφτασε μέσα σε λίγα χρόνια σε ένα μακρινό μετόχι της μονής· και δείχνει, συνάμα, πώς ο ζωγράφος μετέτρεψε την αφήγηση μιας εύρεσης σε όρθια προσωπογραφία.

Το 1840 μάστορες επισκεύαζαν στο Βατοπαίδι τον ναό του παλαιού κοιμητηρίου, όταν αποκάλυψαν τα λείψανα ενός μοναχού. Τα χέρια του ήταν σταυρωμένα στο στήθος, πάνω σε μια εικόνα της Θεοτόκου, και από τα λείψανα, κατά τη διήγηση, ανέβλυζε άρρητη ευωδία. Ποιος ήταν, πότε έζησε, με ποιον τρόπο άσκησε τον μοναχικό του βίο; Κανείς δεν γνώριζε. Οι πατέρες της μονής, μαζί με δύο αρχιερείς που έτυχε να βρίσκονται εκεί, του έδωσαν το όνομα Ευδόκιμος και μετέφεραν τα λείψανα στο καθολικό, όπου φυλάσσονται ως σήμερα. Στο ιστορικό χρονολόγιο της ίδιας της μονής, η ανακάλυψη των λειψάνων του αγίου Ευδοκίμου του Νεοφανούς στο κοιμητήριο καταγράφεται στο έτος 1840.

Η αγιολογία του, επομένως, είναι σχεδόν ολόκληρη η ιστορία της εύρεσής του. Το επίθετο «Νεοφανής» αποδίδει με ακρίβεια όσα περιγράφουν οι πηγές: μια αγιότητα που έγινε γνωστή μέσα από την ίδια την ανακάλυψη, δεμένη με άνθρωπο του οποίου το όνομα είχε χαθεί. Η διήγηση της εύρεσης σώζεται σε χειρόγραφο του ιεροδιακόνου Μελετίου του Βατοπαιδινού, ενώ ακολουθία που συνέθεσε ο Χ. Μ. Μπούσιας μένει ανέκδοτη στη μονή. Τη μνήμη του το Βατοπαίδι την εορτάζει στις 5 Οκτωβρίου, με δική της ιδιαίτερη ακολουθία.

Η Μονή Μπάρμποϊ, το «Βατοπαίδι της Μολδαβίας»

Πολύ πριν από το 1840 ήταν δεμένη η Μπάρμποϊ με το Άγιον Όρος. Το 1669 οι κληρονόμοι των κτητόρων Στούρτζα μετέτρεψαν τον ναό σε μονή και την αφιέρωσαν στο Βατοπαίδι. Όταν το κτίριο ανοικοδομήθηκε, τη δεκαετία του 1840, τα σχέδια τα εκπόνησε ο Έλληνας αρχιτέκτονας Andrei Karidis, με βοηθούς τους μαστόρους Atanasie και Gheorghe από την επαρχία Σισανίου. Ποιος σήκωσε τη δαπάνη; Κατά κύριο λόγο το ίδιο το Βατοπαίδι, μέσω του μητροπολίτη Ειρηνουπόλεως Γρηγορίου, ο οποίος διοικούσε τα μολδαβικά μετόχια της μονής. Ο Sorin Iftimi, σε μελέτη του 2017 στο δελτίο του Μουσείου Ιστορίας της Μολδαβίας, αποκαλεί το μνημείο «Βατοπαίδι της Μολδαβίας» και υποστηρίζει ότι το αθωνικό πρότυπο όχι μόνο καθόρισε την αρχιτεκτονική του ναού, αλλά έφερε στο Ιάσιο και αθωνικά εικονογραφικά προγράμματα.

Το επιχείρημα αυτό το στηρίζει ο ζωγραφικός διάκοσμος. Στην πρώτη ζώνη του διπλού νάρθηκα, χωρισμένου κατά τον αθωνικό τρόπο σε μεσονυκτικό και λιτή, παρατάσσεται μια μακριά σειρά αγιορειτών οσίων, και όλες ανεξαιρέτως οι επιγραφές του ναού είναι ελληνικές. Ο Iftimi βλέπει στις μορφές αυτές πρότυπα προβεβλημένα μπροστά στους Έλληνες μοναχούς του Ιασίου, πρότυπα που κρατούσαν την αδελφότητα σε διαρκή επαφή με τη μητρική της μονή. Στην απαρίθμησή του, ο Aghios Eudokimos Vatopedinos βρίσκεται στον νότιο τοίχο του μεσονυκτικού· ακολουθούν, στον ίδιο τοίχο, ένα αρκοσόλιο με τον Αρχάγγελο Μιχαήλ και έπειτα άλλες μορφές, ανάμεσά τους ο Γρηγόριος Παλαμάς. Εικονίζεται επίσης ο χορηγός της ανοικοδόμησης: προσωπογραφία του μητροπολίτη Γρηγορίου, του βατοπαιδινού ιεράρχη που πλήρωσε τον ναό, σώζεται στον δυτικό τοίχο του νάρθηκα.

Ακριβή χρονολογία η τοιχογραφία δεν έχει, και η επισκόπηση των τοιχογραφιών από τον Iftimi δεν κατονομάζει ζωγράφο. Ένα πλαίσιο εργασίας το ορίζουν δύο έγγραφα. Ο Ρώσος περιηγητής Πορφύριος Ουσπένσκι σημείωνε το 1846 ότι οι κτήτορες ήταν ήδη ζωγραφισμένοι στον δυτικό τοίχο. Η απογραφή που συντάχθηκε κατά την εκκοσμίκευση του Δεκεμβρίου 1863 περιγράφει το εσωτερικό ως ζωγραφισμένο σε όλη του την έκταση και διευκρινίζει ότι η ζωγραφική εκτελέστηκε με λάδι. Αν η φράση της απογραφής αφορά ολόκληρη τη φάση του διακόσμου, δεν μπορεί να κριθεί από μια τόσο σύντομη καταχώριση· αποτελεί πάντως λόγο να ονομάζεται το έργο τοιχογραφία και να αποφεύγεται ο ειδικότερος όρος νωπογραφία. Εν μέρει εξωτερικός μένει ο αθωνικός παραλληλισμός. Στο ίδιο το Άγιον Όρος, το καθολικό της Μονής Γρηγορίου είχε διακοσμηθεί το 1779 από δύο επώνυμους ζωγράφους από την Καστοριά, όμως για τη Μπάρμποϊ καμία ανάλογη υπογραφή δεν έχει καταγραφεί.

Ο άγιος Ευδόκιμος ο Βατοπαιδινός με το μεγάλο σχήμα

Αυστηρά μετωπική και αισθητά επιμηκυμένη, η μορφή φέρει ένα μικρό κεφάλι ψηλά, πάνω από μακρύ σώμα που φαρδαίνει ελαφρά προς τα πόδια· αυτά, με σκούρα υποδήματα, διακρίνονται κάτω από το στρίφωμα. Τρία στρώματα ενδυμασίας, το καθένα με το δικό του χρώμα, συνθέτουν τη μορφή. Ο μακρύς εσωτερικός χιτώνας είναι θερμός ωχροπορτοκαλί, οι κάθετες πτυχές του χαράσσονται με σκούρο καφέ και ανοιχτότερο κίτρινο στις ράχες τους, και το στρίφωμα σπάει στο κάτω μέρος σε ρηχές καμπύλες. Από πάνω πέφτει ελαιοπράσινος μανδύας, ανοιχτός μπροστά, που φτάνει και από τις δύο πλευρές σχεδόν ως το στρίφωμα. Οι πτυχές του, περιγραμμένες με σκούρες γραμμές, τονίζονται με δέσμες λεπτών λευκών πινελιών, τοποθετημένων σαν μικρά φτερά ή φύλλα φτέρης κατά μήκος κάθε ράχης, ώστε το πράσινο να διαβάζεται περισσότερο ως διακοσμημένη επιφάνεια παρά ως όγκος.

Στο κέντρο, κάτω από την εικόνα που κρατά ο άγιος, κρέμεται ο σκούρος ανάλαβος του μεγάλου σχήματος, με ολόκληρο το ρεπερτόριο του μοναχικού ενδύματος σε χρυσό. Στην κορυφή, ένας μικρός σταυρός με διευρυμένες κεραίες. Πιο κάτω ψηλός σταυρός υψώνεται σε κλιμακωτή βάση, πλαισιωμένος από τις συντομογραφίες ΙΣ ΧΣ πάνω από την οριζόντια κεραία και ΝΙ ΚΑ από κάτω. Στο κάτω άκρο, κρανίο και χιαστί οστά. Τον ίδιο, ανώτατο μοναχικό βαθμό τον δηλώνει και η κεφαλή, με το μαύρο κουκούλιο που φέρει χρυσό σταυρό πάνω από το μέτωπο κι από έναν ακόμη σε κάθε ώμο.

Διχασμένο εξίσου είναι και το βάθος. Πίσω από το πάνω μέρος του σώματος, βαθύ μπλε με χρυσά οκτάκτινα αστέρια· περίπου στο ύψος των χεριών του αγίου το μπλε παραχωρεί τη θέση του σε μια γκρίζα ζώνη, διασχισμένη από σκούρες διαγώνιες γραμμές και σημαδεμένη στις άκρες με μικρούς μαύρους τετράφυλλους ρόδακες, που δίνει στη μορφή έδαφος για να σταθεί. Επάνω δεξιά, η κόκκινη και λευκή ταινία ενός γειτονικού τοξωτού πεδίου τέμνει διαγώνια τη γωνία.

Πρόσωπο, γένι και φωτοστέφανο

Κεφαλή και άνω μέρος του σώματος του αγίου Ευδοκίμου του Βατοπαιδινού με μαύρο κουκούλιο του μεγάλου σχήματος και χρυσούς σταυρούς, μακρύ γκρίζο γένι και χρυσό φωτοστέφανο, να κρατά εικόνα της Θεοτόκου με τον Χριστό
Λεπτομέρεια της κεφαλής: οι ρωγμές σε πρόσωπο και φωτοστέφανο, το κουκούλιο με τους χρυσούς σταυρούς και η αρχή της ελληνικής επιγραφής που ονομάζει τον άγιο Νεοφανή.

Από κοντά, το κεφάλι αποδεικνύεται πλασμένο με περισσότερη φροντίδα από την πτυχολογία. Μακρύ και στενό το πρόσωπο, με ίσια μύτη που κατεβαίνει από φρύδια σχεδόν ενωμένα, με μεγάλα καστανά μάτια κάτω από βαριά βλέφαρα, με αχνές οριζόντιες γραμμές στο μέτωπο. Η ελαιοκαστανή σάρκα φωτίζεται με ώχρα στο μέτωπο, στη ράχη της μύτης και στα ζυγωματικά· το στόμα, μικρό και κλειστό. Πουθενά αλλού στην εικόνα η πινελιά δεν επιμένει τόσο όσο στο γένι. Πέφτει σε μακριές γκριζόλευκες τούφες, διάσπαρτες με καφέ, και συνεχίζει στο στήθος ώσπου η άκρη του να χαθεί πίσω από το πάνω πλαίσιο της εικόνας.

Το φωτοστέφανο είναι ωχροχρυσός δίσκος, με κόκκινο δακτύλιο και λευκό εξωτερικό περίγραμμα. Λεπτό δίκτυο ρωγμών απλώνεται πάνω σε φωτοστέφανο και πρόσωπο. Στο μαύρο κουκούλιο, στο ύψος του αριστερού ώμου του αγίου, υπάρχουν μικρές απώλειες, όπου ανοιχτόχρωμα στίγματα διαφαίνονται μέσα από τη σκούρα βαφή. Ο ναός στερεώθηκε και αποκαταστάθηκε σε αλλεπάλληλες φάσεις, την τελευταία το 1984–1988, και κατά τις εργασίες εκείνες μία τουλάχιστον μορφή του νάρθηκα αντικαταστάθηκε: το 1985 ζωγραφίστηκε προσωπογραφία του Πατριάρχη Θεοκτίστου εκεί όπου αρχικά στεκόταν ο άγιος Ιωαννίκιος. Η σημερινή επιφάνεια της μορφής του Ευδοκίμου ενδέχεται λοιπόν να περιλαμβάνει μεταγενέστερες επιζωγραφίσεις, παρότι ο Iftimi κρίνει τις τοιχογραφίες στο σύνολό τους υψηλής καλλιτεχνικής ποιότητας και σε καλή κατάσταση.

Η εικόνα της Θεοτόκου στα χέρια του

Κατά τη διήγηση της εύρεσης, τα λείψανα βρέθηκαν να κρατούν εικόνα της Θεοτόκου, και αυτό ακριβώς είναι το σύμβολο που έδωσε ο ζωγράφος στον άγιο. Τα σταυρωμένα χέρια της ταφής, ωστόσο, έχουν γίνει χειρονομία επίδειξης: ο Ευδόκιμος κρατά το εικονίδιο όρθιο, με τα δύο χέρια στις κάτω γωνίες του, και το στρέφει προς τα έξω, προς τον θεατή.

Κόκκινο πλαίσιο και μπλε βάθος έχει η ζωγραφισμένη εικόνα, με τη συντομογραφία ΜΡ ΘΥ στο πάνω μέρος. Η Παναγία, με κόκκινο μαφόριο, γέρνει το κεφάλι προς το Παιδί, που το κρατά στο αριστερό της χέρι· το δεξί της χέρι περνά μπροστά από το σώμα της προς το μέρος του. Φωτοστεφανωμένο, με ανοιχτόχρωμα ενδύματα, το Θείο Βρέφος κοιτάζει μπροστά. Πρόκειται για θεομητορική εικόνα του ευρύτερου τύπου της Οδηγήτριας, και ο ζωγράφος δεν προσθέτει κανένα προσωνύμιο που θα την ταύτιζε με συγκεκριμένη θαυματουργή εικόνα του Βατοπαιδίου. Η παράλειψη αξίζει προσοχής. Η Μπάρμποϊ διέθετε πράγματι αντίγραφο της Εσφαγμένης του Βατοπαιδίου, με αργυρή επένδυση χρονολογημένη το 1810· ο ζωγράφος μπορούσε, επομένως, να καταφύγει σε ένα συγκεκριμένο βατοπαιδινό πρότυπο. Προτίμησε μια γενική Βρεφοκρατούσα, κρατώντας την εύρεση ως αφηγηματικό στοιχείο χωρίς να τη συνδέσει με καμία επώνυμη εικόνα.

Η ελληνική επιγραφή και το επίθετο «Νεοφανής»

Γραμμένη με λευκά κεφαλαία πάνω στο μπλε βάθος, την επιγραφή τη μοιράζει στα δύο το φωτοστέφανο. Αριστερά, το άρθρο και το επίθετο της αγιότητας. Δεξιά, σε αλλεπάλληλες σειρές, το όνομα ΕΥΔΟΚΙΜΟ[Σ], το επίθετο στη μορφή ΟΝΕΟΦΑΝ-, με άρθρο και επίθετο γραμμένα ενιαία, και το τοπωνύμιο ΒΑΤΟΠΑ-/ΔΙ-, που καταλήγει σε σύμπλεγμα γραμμάτων. Οι απολήξεις αρκετών σειρών βρίσκονται πέρα από το ορατό όριο της τοιχογραφίας. Ο τύπος, παρ' όλα αυτά, είναι σαφής: δίνει τον βαθμό του αγίου, το όνομα που του αποδόθηκε, το επίθετο που χαρακτηρίζει πρόσφατα φανερωμένο άγιο και τη μονή που τον διεκδικεί.

Διπλή, λοιπόν, η λειτουργία του ονόματος: ταυτίζει τον άγιο και δηλώνει σε ποιον ανήκει. Τοποθετημένη στον νάρθηκα ενός βατοπαιδινού μετοχίου στη Μολδαβία, η φράση «ο Βατοπαιδινός» επαναλαμβάνει την αφιέρωση του 1669 στη γλώσσα των μοναχών που λειτουργούσαν τον ναό. Στον κατάλογο του Iftimi η μορφή εμφανίζεται κανονικοποιημένη, ως Aghios Eudokimos Vatopedinos, υπενθύμιση ότι η ζωγραφισμένη διατύπωση και η μορφή που χρησιμοποιεί η σύγχρονη έρευνα δεν συμπίπτουν πάντοτε.