Σλαβική Τέχνη

Θεοφάνης ο Έλληνας: η Θεοτόκος της Δέησης στον Ευαγγελισμό του Κρεμλίνου

Εικόνα της Θεοτόκου από τη Δέηση, αποδιδόμενη στον Θεοφάνη τον Έλληνα, όρθια με σκούρο μπλε μαφόριο και τα δύο χέρια υψωμένα προς τα δεξιά, σε επίχρυσο πλαίσιο
Η Θεοτόκος από τη σειρά της Δέησης του τέμπλου, Καθεδρικός Ναός του Ευαγγελισμού, Κρεμλίνο της Μόσχας. Αποδίδεται στον Θεοφάνη τον Έλληνα, τέλη 14ου αιώνα, αυγοτέμπερα σε ξύλο, 210 × 109 εκ.

Ύψους άνω των δύο μέτρων και πλάτους λίγο μόλις μεγαλύτερου του ενός, η εικόνα φιλοξενεί μία και μόνη όρθια μορφή: τη Θεοτόκο, τυλιγμένη από την κεφαλή ως τους αστραγάλους σε σκούρο μπλε μαφόριο, στραμμένη κατά τα τρία τέταρτα, να υψώνει και τα δύο χέρια προς ένα σημείο πέρα από τη δεξιά παρυφή της δικής της εικόνας. Πρόκειται για τη Θεοτόκο της σειράς της Δέησης από το τέμπλο του Καθεδρικού Ναού του Ευαγγελισμού, στο Κρεμλίνο της Μόσχας. Ως τόπο προέλευσης τα Μουσεία του Κρεμλίνου της Μόσχας δίνουν τη Ρως, και ειδικότερα τη Μόσχα, αποδίδουν το έργο στον Θεοφάνη τον Έλληνα και το χρονολογούν στα τέλη του 14ου αιώνα. Είναι ζωγραφισμένο με αυγοτέμπερα σε ξύλο, πάνω σε ύφασμα και προετοιμασία γύψου, και έχει διαστάσεις 210 × 109 × 3,2 εκ. (αριθμός μουσείου Ж-1386).

Εκείνο προς το οποίο απλώνει τα χέρια είναι ο Χριστός στο κέντρο της σειράς, ζωγραφισμένος σε χωριστή σανίδα. Αν τη διαβάσει κανείς μόνη της, η εικόνα παριστάνει μια γυναίκα σε προσευχή. Στη θέση της όμως γίνεται μέρος μιας ικεσίας, της Θεοτόκου που μεσιτεύει ενώπιον του Υιού της, και σχεδόν τα πάντα στη σύνθεση, από την κάμψη του λαιμού ως την κλίση προς τα εμπρός της σκοτεινής σιλουέτας, έχουν υπολογιστεί γι' αυτή ακριβώς τη σχέση.

Η Θεοτόκος στη σειρά της Δέησης του Καθεδρικού Ναού του Ευαγγελισμού

Περίπου εκατό εικόνες, διατεταγμένες σε έξι σειρές, περιλαμβάνει το τέμπλο του ναού. Το μουσείο ονομάζει τις σειρές, από κάτω προς τα πάνω, σειρά των προσκυνηματικών εικόνων, των Μηναίων, της Δέησης, των Εορτών, των Προφητών και των Προπατόρων, και θεωρεί τις εικόνες της Δέησης και των Εορτών τις αρχαιότερες που σώζονται εκεί. Από τις έξι, το βλέμμα το κερδίζει η σειρά της Δέησης. Στη δική του παρουσίαση της σειράς της Δέησης ο ναός τη χαρακτηρίζει την αρχαιότερη σωζόμενη σειρά του είδους της και μνημείο-σταθμό της σχολής της Μόσχας, σημειώνοντας ότι οι εικόνες της είναι ζωγραφισμένες σε σανίδες ύψους δύο μέτρων. Πέρα από τον Χριστό Παντοκράτορα, τη Θεοτόκο και τον Ιωάννη τον Πρόδρομο, οι μορφές που απαριθμεί είναι οι Αρχάγγελοι Μιχαήλ και Γαβριήλ, οι Απόστολοι Πέτρος και Παύλος και οι Άγιοι Βασίλειος ο Μέγας και Ιωάννης ο Χρυσόστομος.

Ότι η σειρά κατασκευάστηκε ως ενιαία δομή, το δείχνουν οι μετρήσεις του μουσείου. Όλες οι εικόνες που έχουν καταγραφεί ως τώρα έχουν το ίδιο ύψος, 210 εκ., ενώ το πλάτος ποικίλλει: 141 εκ. ο Χριστός Παντοκράτορας, 107 εκ. ο Απόστολος Πέτρος, 103 εκ. ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, 109 εκ. η Θεοτόκος. Πλατύτερη κατά ένα τρίτο η κεντρική εικόνα. Οι πλευρικές μορφές, με πλάτη που πλησιάζουν μεταξύ τους, σχηματίζουν μια αδιάκοπη πομπή όρθιων μορφών προς αυτήν. Η στροφή της Θεοτόκου προς τα δεξιά της εικόνας δεν είναι επομένως μια μεμονωμένη στάση. Καθορίζει τη θέση της μέσα στην ακολουθία, με τον Χριστό από εκείνη την πλευρά, και δίνει την κατεύθυνση της κίνησης που συνεχίζουν οι μορφές πέρα από αυτήν.

Στάση, χειρονομία και η στροφή προς τον Χριστό

Σχεδόν εξ ολοκλήρου σιλουέτα η μορφή. Ένας ψηλός, στενός όγκος γαλαζόμαυρου ενδύματος υψώνεται από μια λωρίδα σκουροπράσινου εδάφους ως το μικρό κεφάλι, κοντά στην κορυφή της εικόνας, και το σώμα μέσα του μόλις που διαρθρώνεται: ούτε μέση ούτε καθαρή γραμμή των γοφών, μόνο μια ελαφριά κλίση προς τα εμπρός ολόκληρου του κίονα και οι ώμοι γυρισμένοι προς τα δεξιά. Μικρό σε σχέση με αυτό το ύψος, το κεφάλι επιμηκύνει ακόμη περισσότερο τη μορφή.

Και τα δύο χέρια βγαίνουν από τις πτυχές στο ύψος του στήθους και τεντώνονται προς τα δεξιά της εικόνας, με τα δάχτυλα μακριά και ανοιχτά και τις παλάμες γυρισμένες εν μέρει προς τα πάνω και προς τα έξω. Το ψηλότερο χέρι ξεπερνά το περίγραμμα του ενδύματος και μπαίνει στον χρυσό κάμπο, ώστε να είναι το μόνο στοιχείο του σώματος που περνά στον ανοιχτό χώρο. Μέσα στη Δέηση, όπου η Θεοτόκος απευθύνεται στον Χριστό για χάρη όσων προσεύχονται, τα υψωμένα και ανοιχτά χέρια φέρουν το νόημα της ικεσίας. Είναι άδεια - ούτε ειλητάριο ούτε άλλο σύμβολο διακρίνεται.

Το πρόσωπο κάτω από το μαφόριο

Στενό, επιμηκυμένο ωοειδές, το πρόσωπο πλαισιώνεται σφιχτά από την άκρη του μαφορίου και, στο μέτωπο, από μια λεπτή ταινία ανοιχτού γαλάζιου που δηλώνει το κάλυμμα της κεφαλής από κάτω. Η μύτη μακριά και ίσια, το στόμα μικρό και κλειστό, τα μάτια κάτω από βαριά βλέφαρα, χαμηλωμένα προς την ίδια κατεύθυνση με τα χέρια. Η σάρκα χτίζεται με θερμή ώχρα πάνω σε σκουρότερο λαδοκάστανο, φωτεινότερη στο μέτωπο, στη ράχη της μύτης και στο μάγουλο που βρίσκεται πλησιέστερα στον θεατή, σκουρότερη στην απέναντι πλευρά του προσώπου, εκεί όπου αυτό γυρίζει στη σκιά. Τόσο έντονα γέρνει το κεφάλι, ώστε ολόκληρο το πάνω μέρος του σώματος μοιάζει να το ακολουθεί. Με τον θεατή καμία ανταλλαγή βλέμματος. Το βλέμμα ανήκει στη σειρά.

Το σκούρο μαφόριο και το φως του

Στο ένδυμα η ζωγραφική γίνεται πιο λιτή από οπουδήποτε αλλού. Πάνω στο βαθύ γαλαζόμαυρο του μαφορίου το φως αποτίθεται με λίγες, κοφτές πινελιές ανοιχτού γαλάζιου: ένα σπασμένο, γωνιώδες φώτισμα στον ώμο, πάνω αριστερά στην εικόνα, μια λωρίδα που κατεβαίνει κατά μήκος του βραχίονα και, στη δεξιά παρυφή, ένας καταρράκτης από κοντές, τεθλασμένες πτυχές, εκεί όπου το ύφασμα κρέμεται κάτω από τα υψωμένα χέρια. Χαμηλότερα, λεπτές κάθετες γραμμές του ίδιου γαλάζιου σημαδεύουν το μακρύ ένδυμα που πέφτει ως τα πόδια, όπου κάτω από τον ποδόγυρο φαίνονται δύο κόκκινα υποδήματα. Οι πτυχές δηλώνονται ακμή προς ακμή με μεμονωμένα φωτίσματα, και όχι με συνεχές πλάσιμο από τη σκιά προς το φως. Οι μεγάλες ενδιάμεσες επιφάνειες μένουν σκοτεινές, κι έτσι τα λίγα φωτίσματα διαβάζονται με αξιοσημείωτη δύναμη πάνω στον όγκο της μορφής.

Τεχνική, επιφάνεια και κατάσταση διατήρησης

Σύμφωνα με την καταγραφή του μουσείου, η εικόνα ζωγραφίστηκε με αυγοτέμπερα σε ξύλινο φορέα, με ύφασμα και προετοιμασία γύψου κάτω από το χρώμα. Αρκετές ευθείες κάθετες γραμμές διατρέχουν όλο το ύψος της, διασχίζοντας εξίσου κάμπο, ένδυμα και έδαφος. Συμβαδίζουν με αρμούς ή σχισίματα ανάμεσα στις σανίδες του φορέα και είναι ορατές κυρίως στο πάνω μέρος του χρυσού πεδίου.

Η επιφάνεια έχει υποφέρει. Σε όλα τα σκούρα ενδύματα είναι εμφανής μια λεπτή, κοκκώδης υφή, και το ανώτερο στρώμα του μπλε φαίνεται φθαρμένο, λεπτυσμένο, ώστε το ένδυμα να μοιάζει σήμερα κηλιδωμένο και διάστικτο εκεί όπου πιθανότατα ήταν πιο ομοιόμορφο. Θολός, γεμάτος μικρές σκούρες απώλειες, ο θερμός χρυσοώχρος κάμπος. Γύρω από το κεφάλι, το φωτοστέφανο μόλις που ξεχωρίζει από το φθαρμένο βάθος. Κάτω αριστερά στο μαφόριο, κοντά στην αιχμή του ποδόγυρού του, μια ανοιχτόγκριζη κηλίδα διακόπτει το σκούρο μπλε, και στη γωνία από κάτω το πράσινο έδαφος δίνει τη θέση του σε μια κοκκινοκαφετιά περιοχή. Και τα δύο διαβάζονται ως φθορές του ζωγραφικού στρώματος, όχι ως στοιχεία της σύνθεσης.

Η εικόνα προβάλλεται σήμερα μέσα σε επίχρυσο πλαίσιο με πυκνή φυλλόμορφη ελικοειδή διακόσμηση, ανάμεσα σε κιονίσκους με διογκωμένους κόμβους στο μέσον του ύψους τους, μέρος του διακόσμου του τέμπλου όπου εκτίθεται η σειρά. Το πλαίσιο αυτό είναι ζήτημα ξεχωριστό από τη ζωγραφική του 14ου αιώνα και δεν μπορεί να στηρίξει τη χρονολόγηση της εικόνας.

Χρονολόγηση και απόδοση της Θεοτόκου του Θεοφάνη του Έλληνα

Η χρονολόγηση του μουσείου τοποθετεί την εικόνα στα τέλη του 14ου αιώνα, και η απόδοση στον Θεοφάνη τον Έλληνα δίνεται στην καταγραφή χωρίς καμία επιφύλαξη. Αξίζει να το προσέξει κανείς, γιατί οι καταγραφές για τον Ιωάννη τον Βαπτιστή και τον Χριστό Παντοκράτορα της ίδιας σειράς συνοδεύουν το όνομά του με ερωτηματικό, όπως και εκείνες για τον Απόστολο Πέτρο και τον Ιωάννη τον Χρυσόστομο, όλες με την ίδια χρονολόγηση στα τέλη του 14ου αιώνα. Στη γενική περιγραφή της συλλογής εικόνων του, το μουσείο κάνει λόγο για τα αριστουργήματα αυτού του τέμπλου, των τελών του 14ου και των αρχών του 15ου αιώνα, ως έργα του κύκλου του Θεοφάνη του Έλληνα και του Αντρέι Ρουμπλιόφ. Σε ποια βάση ξεχωρίζει η Θεοτόκος με μια σταθερότερη απόδοση; Οι καταγραφές δεν το εξηγούν.

Τα τεκμήρια αφορούν περισσότερο το κτήριο παρά τις εικόνες. Ο ιδιωτικός μεγαλοπριγκιπικός ναός του Ευαγγελισμού μνημονεύεται για πρώτη φορά στα χρονικά στο έτος 1398, χωρίς καμία ένδειξη για το πότε ή από ποιο υλικό χτίστηκε. Οι καταγραφές του 1405 αναφέρουν ότι ο ναός διακοσμήθηκε με τοιχογραφίες από τον Θεοφάνη τον Έλληνα, τον Προχόρ από το Γκοροντέτς και τον Αντρέι Ρουμπλιόφ. Ξαναχτίστηκε το 1416, και το 1482 ο Ιβάν Γ΄ τον κατεδάφισε ως το ισόγειο και ύψωσε πάνω στα παλαιά θεμέλια νέο πλινθόκτιστο καθεδρικό ναό. Η ίδια εγγραφή του 1405 αποτελεί και την πρώτη μνεία του Ρουμπλιόφ στα χρονικά.

Δύο συνέπειες προκύπτουν. Η εικόνα είναι παλαιότερη από τον σημερινό ναό, που άρχισε να χτίζεται σχεδόν έναν αιώνα μετά τη χρονολογία που προτείνει το μουσείο, άρα η σωζόμενη σειρά προηγείται του σημερινού κτηρίου και θα πρέπει να τοποθετήθηκε σε αυτό αργότερα. Η ιστορία των προγενέστερων ναών που δημοσιεύει το μουσείο καταγράφει τις διαδοχικές ανοικοδομήσεις, όχι όμως και τη μετακίνηση των εικόνων. Ο μόνος, εξάλλου, βέβαιος τεκμηριωμένος δεσμός του Θεοφάνη με τον ναό, οι εργασίες του 1405, αφορά την τοιχογραφία, ενώ η χρονολόγηση των εικόνων της Δέησης στα τέλη του 14ου αιώνα τις τοποθετεί πριν από αυτές. Την πατρότητα των εικόνων η εγγραφή του χρονικού δεν την τεκμηριώνει. Η απόδοσή τους στηρίζεται στην κρίση για την ίδια τη ζωγραφική, και τα ερωτηματικά στις καταγραφές του μουσείου για τη σειρά αντανακλούν αυτή την αβεβαιότητα.

Η κύρια ειδική δημοσίευση στην οποία παραπέμπει το μουσείο είναι η μελέτη της Λ. Α. Στσενίκοβα του 2004 για τις σειρές της Δέησης και των Εορτών του τέμπλου του ναού. Η εικόνα έχει περιληφθεί επίσης στην απογραφή του σκευοφυλακίου του ναού του 2018 και στον κατάλογο των Μουσείων του Κρεμλίνου του 2013 για τη βυζαντινή τέχνη του 4ου–15ου αιώνα στις συλλογές τους. Η ένταξή της στον τελευταίο, για μια εικόνα με τόπο προέλευσης τη Μόσχα, καταγράφει την άποψη του μουσείου για το πού ανήκει αυτή η Θεοτόκος: ζωγραφισμένη στη Ρως, για έναν μοσχοβίτικο πριγκιπικό ναό, από έναν ζωγράφο του οποίου το όνομα οι πηγές συνδέουν με τη λέξη «Έλληνας».