Σλαβική Τέχνη

Ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος από τη Δέηση του Καθεδρικού Ναού του Ευαγγελισμού στο Κρεμλίνο

Εικόνα του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου από τη σειρά της Δεήσεως του Καθεδρικού Ναού του Ευαγγελισμού: ο σκυφτός Άγιος, με πράσινο ιμάτιο και ώχρινο χιτώνα, απλώνει τα δύο ανοιχτά χέρια προς τα αριστερά, μέσα σε επίχρυσο μεταλλικό πλαίσιο.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος από τη σειρά της Δεήσεως του τέμπλου του Καθεδρικού Ναού του Ευαγγελισμού, Κρεμλίνο της Μόσχας. Αυγοτέμπερα σε ξύλο, τέλη του 14ου αιώνα, αποδιδόμενη στον Θεοφάνη τον Έλληνα (;). Μουσεία του Κρεμλίνου της Μόσχας, Zh-1387.

Ψηλός, σκυφτός, τυλιγμένος σε βαρύ πράσινο ιμάτιο, ο Άγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής γέρνει προς το κέντρο της σειράς της Δεήσεως στον Καθεδρικό Ναό του Ευαγγελισμού του Κρεμλίνου της Μόσχας, με τα δύο χέρια ανοιχτά προς τον Χριστό. Ανήκει στις μεγάλες εικόνες της σειράς αυτής, ζωγραφισμένες όλες σε σανίδες ύψους περίπου δύο μέτρων, και τα Μουσεία του Κρεμλίνου της Μόσχας τη χρονολογούν στα τέλη του 14ου αιώνα. Η αυγοτέμπερα απλώθηκε πάνω σε ξύλινο φορέα, επενδυμένο με ύφασμα και γύψινη προετοιμασία. Η εικόνα έχει διαστάσεις 210 × 109 × 3,2 εκ. και είναι καταγεγραμμένη με τον αριθμό Zh-1387 (Ж-1387). Στο δελτίο της συλλογής του μουσείου ως ζωγράφος αναφέρεται ο Θεοφάνης ο Έλληνας, ακολουθούμενος από ερωτηματικό - ένδειξη ότι η απόδοση παραμένει αβέβαιη. Τα εκθεσιακά κείμενα του ίδιου του ναού ονομάζουν την ίδια εικόνα «Ιωάννης ο Πρόδρομος», τίτλο με τον οποίο ο Βαπτιστής εμφανίζεται συνηθέστερα στην ορθόδοξη ονοματοθεσία.

Η εικόνα του Προδρόμου στη σειρά της Δεήσεως

Το τέμπλο του Καθεδρικού Ναού του Ευαγγελισμού συγκεντρώνει περίπου εκατό εικόνες σε έξι σειρές, που από κάτω προς τα πάνω είναι η σειρά των προσκυνηταρίων εικόνων, του Μηναίου, της Δεήσεως, των Εορτών, των Προφητών και των Προπατόρων. Σύμφωνα με όσα γράφει το μουσείο για το κύριο τέμπλο, οι σειρές της Δεήσεως και των Εορτών είναι οι αρχαιότερες που σώζονται, ενώ παλαιότερα ένα μέρος του συνόλου συνεχιζόταν στον βόρειο και στον νότιο τοίχο, διάταξη που διατηρεί σήμερα μόνο η κατώτατη σειρά. Η λέξη δέηση σημαίνει ικεσία. Στη σειρά που φέρει το όνομα αυτό, οι μορφές στέκονται η μία δίπλα στην άλλη εκατέρωθεν του Χριστού, στραμμένες όλες προς Εκείνον.

Εννέα εικόνες αποτελούν τον πυρήνα της σειράς. Στο κέντρο ο Χριστός, καταγεγραμμένος από το μουσείο ως Χριστός Παντοκράτωρ. Εκατέρωθεν η Θεοτόκος και ο Ιωάννης ο Πρόδρομος, έπειτα οι Αρχάγγελοι Μιχαήλ και Γαβριήλ, οι Απόστολοι Πέτρος και Παύλος και, τελευταίοι, ο Μέγας Βασίλειος και ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος. Ο Ιωάννης κατέχει τη θέση στα δεξιά του Χριστού όπως τη βλέπει ο θεατής, δηλαδή στα αριστερά του ίδιου του Χριστού. Η στροφή του προς την αριστερή πλευρά της εικόνας του είναι επομένως στροφή προς το κέντρο ολόκληρης της σειράς, και η σύνθεση δεν διαβάζεται πλήρως αν δεν έχει κανείς στον νου του αυτόν τον γείτονα.

Τη λογική της σειράς την κάνουν ορατή οι διαστάσεις που έχουν καταγραφεί για τις συνοδευτικές εικόνες. Όλες έχουν ύψος 210 εκ. Η κεντρική εικόνα του Χριστού έχει πλάτος 141 εκ., του Πέτρου 107 εκ. και του Χρυσοστόμου 103 εκ., ώστε ο Βαπτιστής, με 109 εκ., να είναι λίγο φαρδύτερος από τον απόστολο και τον πατέρα της Εκκλησίας που στέκονται πιο έξω. Με ίσα ύψη και ποικίλα πλάτη, η σειρά σχηματίζει μια συνεχή ζώνη όρθιων μορφών γύρω από ένα πλατύτερο κέντρο. Δεν ήταν, εξάλλου, κατά την περιγραφή του ίδιου του μουσείου, έργο μιας μόνο στιγμής: η Δέηση περιλάμβανε και τους Μεγαλομάρτυρες Γεώργιο και Δημήτριο, έργα Ρώσων ζωγράφων πιθανότατα από τα τέλη του 14ου αιώνα, καθώς και τους Στυλίτες Συμεών και Δανιήλ, που χρονολογούνται στα μέσα του 16ου αιώνα και επιζωγραφίστηκαν τον 17ο.

Στάση και χειρονομία: ο Πρόδρομος στραμμένος προς τον Χριστό

Η μορφή καταλαμβάνει σχεδόν όλο το ύψος της εικόνας: πατά σε μια σκούρα λωρίδα εδάφους στο κάτω μέρος και υψώνεται ώσπου η κορυφή της κεφαλής να φτάσει κοντά στο άνω όριο του ζωγραφικού πεδίου. Μικρό το κεφάλι για το μάκρος του σώματος. Είναι σκυμμένο και προτεταμένο πάνω στους ώμους, έτσι που ο λαιμός σχεδόν χάνεται και το πάνω μέρος του σώματος παίρνει σχήμα τόξου, με τον όγκο του ιματίου να φουσκώνει πίσω από τη μορφή, στα δεξιά, ενώ τα χέρια και το κεφάλι οδηγούν προς τα αριστερά.

Ανοιχτά και τα δύο χέρια. Το δεξί, που προβάλλει κάτω από το ιμάτιο, φτάνει πιο μακριά, απλωμένο αρκετά πέρα από τη γραμμή του σώματος, με την παλάμη στραμμένη προς τα πάνω και τα δάχτυλα χαλαρά λυγισμένα. Το αριστερό, πιο κοντά στο στήθος και σχεδόν στο ίδιο ύψος, είναι κι αυτό ανοιχτό, με μια πτυχή του ιματίου τραβηγμένη πάνω από τον πήχη. Η κοινή κατεύθυνση των χεριών επαναλαμβάνει την κλίση της κεφαλής και δίνει σε ολόκληρη τη μορφή μία ενιαία κίνηση προς το κέντρο της σειράς, την οπτική δηλαδή μορφή που παίρνει η Δέηση σε αυτή τη σειρά.

Κεφαλή και κόμη

Μακριά, σκούρα κοκκινοκαστανά μαλλιά πέφτουν σε πυκνούς βοστρύχους στους ώμους, και στην αριστερή πλευρά της εικόνας ένας όγκος τους κρέμεται μπροστά, πάνω από τον δεξιό ώμο του Αγίου, ως το στήθος. Η γενειάδα, του ίδιου σκούρου τόνου, ενώνεται με την κόμη, ώστε το πρόσωπο να κλείνεται από τρεις πλευρές. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο η σάρκα είναι σκούρα, λαδιά και καστανή, με βαριές σκιές κάτω από τα φρύδια και κατά μήκος της παρειάς, ενώ τα χαρακτηριστικά διαγράφονται με σταθερές σκούρες γραμμές. Πρόκειται για τον ατημέλητο, ασκητικό τύπο από τον οποίο αναγνωρίζεται ο Βαπτιστής, και, ελλείψει ευανάγνωστης επιγραφής, ο τύπος αυτός, μαζί με τη θέση της εικόνας μέσα στη σειρά, είναι που τον ταυτίζει.

Χιτώνας, ιμάτιο και η οικονομία του χρώματος

Κάτω από το ιμάτιο ο Ιωάννης φορά μακρύ χιτώνα στο χρώμα της χρυσής ώχρας. Μια στενή ερυθροκάστανη ταινία, ένας κλάβος, κατεβαίνει από λίγο χαμηλότερα της μέσης σχεδόν ως το κράσπεδο, και οι πτυχές του κάτω μέρους σημειώνονται με σκούρες γραμμές περιγράμματος και ανοιχτότερα κάθετα επίπεδα, που πέφτουν σε σχεδόν ευθείες γραμμές ως τα πόδια. Στον λαιμό το ένδυμα κλείνει με σκούρα ούγια, και στη δεξιά πλευρά της εικόνας το μανίκι του χιτώνα φαίνεται, ώχρινο, πάνω από τον βραχίονα.

Βαθύ λαδοπράσινο το ιμάτιο. Τυλιγμένο γύρω από την πλάτη και φερμένο μπροστά πάνω από τους δύο πήχεις, κατεβαίνει σε δύο μεγάλους καταρράκτες: στην αριστερή πλευρά της εικόνας από το δεξί χέρι του Αγίου, με παρυφή που σπάει σε γωνιώδεις, τεθλασμένες πτυχές και φτάνει χαμηλότερα από το ύψος του γονάτου, και στη δεξιά από το αριστερό του χέρι, μακρύτερος, ως κάτω από τα γόνατα. Ανοιχτότερα γκριζοπράσινα επίπεδα πιάνουν το φως στις πτυχές πάνω από τα χέρια και στο στήθος, όπου το ύφασμα ανοίγει και αποκαλύπτει τον χιτώνα. Ανάμεσα στις δύο αυτές πτώσεις της πτυχολογίας η μορφή φαίνεται πολύ φαρδύτερη στη μέση απ' ό,τι στο κεφάλι ή στα πόδια - μια σχεδόν τραπεζοειδής σιλουέτα, από την οποία προβάλλουν τα χέρια.

Από αυτόν τον Ιωάννη λείπει το ρεπερτόριο των αφηγηματικών του εικόνων: ούτε ένδυμα από τρίχες καμήλας, ούτε ειλητάριο, ούτε η αξίνη στη ρίζα του δέντρου, ούτε φτερά, ούτε ο δίσκος με την αποκομμένη κεφαλή του. Εξίσου περιορισμένη η παλέτα, πράσινο, ώχρα, ερυθροκάστανο και το σκούρο έδαφος, πάνω σε ανοιχτόχρωμο βάθος. Σε μια σειρά όπου έργο του είναι η μεσιτεία, το λιτό αποστολικό ένδυμα, χιτώνας και ιμάτιο, και τα ανοιχτά χέρια φαίνεται να φέρουν ολόκληρο το νόημα της μορφής, ανάγνωση που απορρέει από το πλαίσιο της Δεήσεως και από όσα η εικόνα παραλείπει.

Σανίδα, έδαφος και κατάσταση διατηρήσεως

Τα υλικά που καταγράφει το μουσείο, ξύλο, γύψινη προετοιμασία και ύφασμα, είναι τα υλικά μιας μεγάλης εικόνας φτιαγμένης για να διαρκέσει, και κάτι από τη δομή της διακρίνεται μέσα από τη ζωγραφική επιφάνεια. Μακριές κάθετες γραμμές διατρέχουν τόσο το βάθος όσο και τη λωρίδα του εδάφους, κατά πάσα πιθανότητα αρμοί ανάμεσα στις σανίδες ή ρωγμές του φορέα. Το έδαφος στο κάτω μέρος, που πιάνει περίπου το ένα πέμπτο του ζωγραφικού πεδίου, είναι σκούρο πρασινόμαυρο, με στικτή επιφάνεια. Πάνω του πατούν τα γυμνά πόδια, από τα οποία το ένα διακρίνεται καθαρά κάτω από το κράσπεδο του χιτώνα.

Πάνω από τη λωρίδα αυτή το βάθος είναι ανοιχτόχρωμο και κηλιδωτό, διάσπαρτο με μικρές σκούρες απώλειες, πυκνότερες προς την αριστερή παρυφή και κατά μήκος του επάνω ορίου. Μερικά σκούρα σημάδια κοντά στο άνω άκρο δεν διαβάζονται ως γράμματα, καμία επιγραφή δεν είναι ευανάγνωστη, και ούτε το φωτοστέφανο ξεχωρίζει καθαρά πάνω στο φθαρμένο βάθος. Φθαρμένες είναι και οι παρυφές του ιματίου, ιδίως κατά μήκος του κάτω αριστερού περιγράμματος, όπου η γραμμή του υφάσματος έχει ξεφτίσει.

Το επίχρυσο πλαίσιο γύρω από την εικόνα ανήκει σε πολύ μεταγενέστερη εποχή. Η σφυρήλατη επιφάνειά του, καλυμμένη με ελικοειδή φυτικό διάκοσμο, πλαισιώνεται από κιονίσκους διακοσμημένους με μπλε και βαθύ κόκκινο, που διακόπτονται από κόμβους σε σχήμα κιγκλίδος. Σύμφωνα με την περιγραφή του εσωτερικού του ναού από το μουσείο, νέα μεταλλική επένδυση για το τέμπλο σχεδιάστηκε το 1894 με εντολή του Αλεξάνδρου Γ΄ και ολοκληρώθηκε το 1896, επί Νικολάου Β΄, και το πλαίσιο της σειράς της Δεήσεως εικονίζεται ως μέρος αυτού του έργου. Μια μορφή του 14ου αιώνα κοιτάζει έτσι σήμερα μέσα από ένα αυτοκρατορικό περίβλημα των τελών του 19ου.

Ο Θεοφάνης ο Έλληνας και η χρονολόγηση της Δεήσεως

Το ερωτηματικό μετά το όνομα του Θεοφάνη χρησιμοποιείται με συνέπεια: το μουσείο καταγράφει τις εικόνες του Χριστού, του Πέτρου και του Ιωάννη του Χρυσοστόμου από την ίδια σειρά με ταυτόσημους όρους, ζωγράφος Θεοφάνης ο Έλληνας (;), χρονολόγηση τέλη του 14ου αιώνα. Τα ευρύτερα κείμενά του μιλούν με λίγο διαφορετική γλώσσα. Η σειρά της Δεήσεως, κατά τη σελίδα της εκθέσεως του ναού, ανήκει στην εποχή του Θεοφάνη του Έλληνα και του Αντρέι Ρουμπλιόφ, είναι η αρχαιότερη σωζόμενη σειρά του τέμπλου και θεωρείται βασικό μνημείο της σχολής της Μόσχας. Το ίδιο κείμενο την περιγράφει ως το αρτιότερο μνημείο της βυζαντινής τεχνοτροπίας του 14ου αιώνα. Αλλού, πάλι, το μουσείο τοποθετεί τις σειρές της Δεήσεως και των Εορτών μαζί, στο γύρισμα από τον 14ο στον 15ο αιώνα.

Η ευρύτερη αυτή διατύπωση συγκαλύπτει μια χρονολογική διάκριση, την οποία τα δελτία του καταλόγου κάνουν σαφή. Η εικόνα της Εισόδου στα Ιεροσόλυμα από τη σειρά των Εορτών καταγράφεται ως έργο του Αντρέι Ρουμπλιόφ (;), με χρονολόγηση στις αρχές του 15ου αιώνα και την επιπλέον πρόταση της δεκαετίας του 1410. Τις δύο σειρές, που σήμερα στέκονται η μία πάνω από την άλλη, το μουσείο δεν τις θεωρεί επομένως σύγχρονες, και τη Δέηση, μαζί με τον Ιωάννη, την τοποθετεί νωρίτερα από τη σειρά των Εορτών.

Ένα ακόμη στρώμα προσθέτει η οικοδομική ιστορία. Μεγαλοπριγκιπικός Ναός του Ευαγγελισμού αναφέρεται για πρώτη φορά στα χρονικά το 1398, χωρίς καμία πληροφορία για τη χρονολογία ή το υλικό του, και ένα χρονικό συνδέει μαζί του τα ονόματα του Θεοφάνη του Έλληνα, του Αντρέι Ρουμπλιόφ και του Πρόχορου από το Γκοροντέτς. Νέος λίθινος ναός ακολούθησε το 1416, επί Βασιλείου Α΄. Η κατεδάφισή του άρχισε το 1482 επί Ιβάν Γ΄, και ο σημερινός καθεδρικός ναός υψώθηκε πάνω στο υπόγειο του προκατόχου του, όπως εξηγεί η περιγραφή του μουσείου για τον προγενέστερο ναό. Αν η χρονολόγηση στα τέλη του 14ου αιώνα είναι σωστή, η εικόνα του Ιωάννη του Βαπτιστή είναι αρχαιότερη από το κτίριο όπου βρίσκεται σήμερα. Για ποιον ναό ζωγραφίστηκε αρχικά, σε αυτή τη θέση ή αλλού, οι θεσμικές πηγές που παρατίθενται εδώ δεν το προσδιορίζουν, και το ερώτημα μένει ανοιχτό.

Ό,τι μπορεί να ειπωθεί με βεβαιότητα προέρχεται από την ίδια την εικόνα: επιμηκυμένες αναλογίες, μικρή, σκυμμένη κεφαλή, πτυχολογία οργανωμένη σε πλατιά επίπεδα με απότομα σπασμένες παρυφές, και μία ενιαία χειρονομία που διατρέχει κεφάλι, χέρια και ιμάτιο. Οι ιδιότητες αυτές συμφωνούν με την περιγραφή της σειράς από το μουσείο ως βυζαντινής στην τεχνοτροπία. Τα επιχειρήματα υπέρ και κατά του Θεοφάνη εκτίθενται αναλυτικά στη μονογραφία της Λ. Α. Στσέννικοβα του 2004 για τις σειρές της Δεήσεως και των Εορτών του ναού, την οποία το μουσείο παραθέτει μαζί με τον κατάλογό του του 2013 για τις βυζαντινές αρχαιότητες των συλλογών του Κρεμλίνου και με τη δημοσίευση, το 2018, της απογραφής του σκευοφυλακίου του ναού.