Σλαβική Τέχνη

Ο Χριστός Παντοκράτωρ (Σωτήρ εν Δυνάμεσι) του Ναού του Ευαγγελισμού στο Κρεμλίνο

Εικόνα του Χριστού Παντοκράτορα από τη σειρά της Δεήσεως του Ναού του Ευαγγελισμού: ο Χριστός με ανοιχτόχρωμα ενδύματα ευλογεί και κρατά ανοιχτό Ευαγγέλιο μέσα σε κόκκινο ρόμβο, σκουροπράσινη ωοειδή δόξα και κόκκινο τετράκτινο πεδίο
Σωτήρ εν Δυνάμεσι (Χριστός Παντοκράτωρ), κεντρική εικόνα της σειράς της Δεήσεως, Ναός του Ευαγγελισμού, Κρεμλίνο της Μόσχας. Θεοφάνης ο Έλληνας (;), τέλη 14ου αιώνα. Αυγοτέμπερα σε ξύλο, 210 × 141 εκ. Μουσεία του Κρεμλίνου της Μόσχας, Ж-1385.

Στο κέντρο τριών αλληλοκαλυπτόμενων σχημάτων κάθεται ο Χριστός: ενός ρόμβου σε απόχρωση κιννάβαρι, μιας σκουροπράσινης ωοειδούς δόξας και ενός κόκκινου τετράκτινου πεδίου, του οποίου οι αιχμές απλώνονται σχεδόν ως το πλαίσιο. Από μέσα τους υψώνει το ένα χέρι σε ευλογία, ενώ με το άλλο κρατά ανοιχτό το Ευαγγέλιο. Πρόκειται για την κεντρική εικόνα της σειράς της Δεήσεως στο εικονοστάσιο του Καθεδρικού Ναού του Ευαγγελισμού στο Κρεμλίνο της Μόσχας. Τα Μουσεία του Κρεμλίνου την καταγράφουν ως Χριστό Παντοκράτορα, η ρωσική παράδοση όμως τη γνωρίζει με το όνομα του εικονογραφικού της τύπου, Spas v silakh, που στα ελληνικά αποδίδεται ως Σωτήρ εν Δυνάμεσι ή Σωτήρ εν Δόξη. Το μουσείο τη χρονολογεί στα τέλη του 14ου αιώνα και κατονομάζει ως ζωγράφο τον Θεοφάνη τον Έλληνα, με ένα ερωτηματικό δίπλα στο όνομά του. Σε αυτό ακριβώς το ερωτηματικό συμπυκνώνεται μεγάλο μέρος της ιστορίας της εικόνας.

Το έργο έχει μεγάλες διαστάσεις. Ζωγραφισμένο με αυγοτέμπερα πάνω σε γύψινη προετοιμασία απλωμένη σε ύφασμα, σε ξύλινο φορέα, μετρά 210 × 141 εκ., με πάχος από 3,3 έως 3,7 εκ. Στο αρχείο του μουσείου είναι καταχωρισμένο με τον αριθμό Ж-1385, και η σειρά εκεί γράφεται «Deisis». Το ύψος του το μοιράζεται με τις υπόλοιπες εικόνες της σειράς, το πλάτος του όμως είναι αισθητά μεγαλύτερο: ο Απόστολος Πέτρος της ίδιας σειράς έχει πλάτος 107 εκ. και ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος 103 εκ., οπότε η εικόνα του Χριστού είναι η φαρδύτερη όλων. Αυτό το επιπλέον πλάτος η σύνθεση το χρειάζεται. Οι γεωμετρικές δόξες της απλώνονται προς τα πλάγια, και τα γόνατα της μορφής ανοίγουν ώσπου σχεδόν αγγίζουν τις πλευρικές γωνίες του ρόμβου.

Ο Παντοκράτωρ του Ναού του Ευαγγελισμού και η πολύστρωτη δόξα του

Το ζωγραφικό πεδίο περιβάλλεται από λιτά, υπερυψωμένα περιθώρια σε ανοιχτή ώχρα, και μια λεπτή γραμμή σημειώνει το σημείο όπου αυτά κατεβαίνουν προς το βαθουλωτό πεδίο της σανίδας. Πάνω στο ανοιχτόχρωμο αυτό βάθος απλώνονται τρία σχήματα. Κατώτερο είναι το κόκκινο τετράπλευρο με τις κοίλες πλευρές, που οι τέσσερις αιχμές του γεμίζουν τις γωνίες. Πάνω του βρίσκεται η σκούρα ωοειδής δόξα, σήμερα ένα στικτό πρασινωπό μαύρο. Και στην κορυφή, ο ρόμβος. Η σειρά των στρώσεων, ωστόσο, δεν τηρείται αυστηρά. Όπως παρατηρεί η Τατιάνα Σαμοΐλοβα, της Ρωσικής Ακαδημίας Τεχνών, στη μελέτη της του 2025 για τον τύπο, το κεφάλι του Χριστού καλύπτει την άνω γωνία του κόκκινου ρόμβου, το αριστερό του πόδι γεμίζει την κάτω γωνία, και η ωοειδής δόξα απλώνεται πάνω από τις δύο πλάγιες. Το ανώτερο σχήμα είναι επομένως και το λιγότερο πλήρες. Το φωτοστέφανο του Χριστού διασπά προς τα πάνω τη σκοτεινή ζώνη της ωοειδούς δόξας, λες και η μορφή τοποθετήθηκε πριν ολοκληρωθεί γύρω της η γεωμετρία.

Κατά την περιγραφή της Σαμοΐλοβα, η μορφή στρέφεται ελαφρά, κατά τα τρία τέταρτα, και η στροφή αυτή αποδίδει μια κίνηση από το βάθος της δόξας προς τον θεατή. Την κίνηση την ενισχύουν δύο ελεύθερες άκρες του ιματίου, που τινάζονται προς τα έξω στο κάτω όριο της μορφής. Φαρδύ και βαρύ, το κάτω μέρος του σώματος έρχεται σε αντίθεση με τους στενούς ώμους. Τα γόνατα εκτείνονται στο μεγαλύτερο μέρος του ρόμβου, ενώ ο κορμός μένει μέσα στο στενότερο άνω τμήμα του. Το αριστερό πόδι, όπως ειπώθηκε, βρίσκεται στην κάτω γωνία. Το άλλο, τοποθετημένο πιο έξω, στην αριστερή πλευρά της εικόνας, είναι σκούρο και διακρίνεται μόνο εν μέρει. Θρόνος δεν φαίνεται πουθενά. Ούτε το υποπόδιο, που στον τύπο αυτό στηρίζεται σε πτερωτούς θρόνους, είναι ορατό, επειδή η ζωγραφική επιφάνεια στο κάτω τμήμα της εικόνας σώζεται σε κακή κατάσταση, όπως καταγράφει ο κατάλογος των σειρών της Δεήσεως και των Εορτών που εξέδωσε η Λιουντμίλα Στσεννίκοβα το 2004 και όπως σημειώνει η Σαμοΐλοβα.

Το ευλογούν χέρι και το ανοιχτό Ευαγγέλιο

Το δεξί του χέρι, στα αριστερά του θεατή, υψώνεται μπροστά στο στήθος με την παλάμη στραμμένη προς τα έξω. Η Σαμοΐλοβα αναγνωρίζει στη χειρονομία την ονοματοσχηματική ευλογία, στην οποία τα δάκτυλα διατάσσονται έτσι ώστε να υπαινίσσονται το συντετμημένο όνομα του Χριστού. Με το αριστερό χέρι κρατά το Ευαγγέλιο από την εξωτερική του άκρη, εκεί όπου διακρίνεται το σκούρο εξώφυλλο. Τα δάκτυλα δεν ακουμπούν στη σελίδα - γνώρισμα που η Σαμοΐλοβα θεωρεί διακριτικό, όταν συγκρίνει την εικόνα με σχεδόν σύγχρονές της παραλλαγές. Οι ανοιχτές σελίδες φέρουν κείμενο στην εκκλησιαστική σλαβονική, με όρθια κυριλλικά γράμματα, κατανεμημένο σε αρκετούς σύντομους στίχους. Με βάση τα γράμματα που σώζονται, η ίδια το διαβάζει ως το χωρίο του κατά Ιωάννην Ευαγγελίου όπου ο Χριστός αποκαλεί τον εαυτό του φως του κόσμου. Σε ελεύθερη απόδοση: «Είπεν ο Κύριος: Εγώ ειμι το φως του κόσμου· ο ακολουθών εμοί ου μη περιπατήσει εν τη σκοτία…» (Ιω 8:12). Η εναρκτήρια φράση, «Είπεν ο Κύριος», είναι καθιερωμένη διατύπωση, που παρουσιάζει το παράθεμα ως λόγο του ίδιου του Χριστού.

Λευκά ενδύματα, σκοτεινά σαρκώματα και η σημερινή επιφάνεια

Στη θεωρία, η χρωματική κλίμακα του Σωτήρος εν Δυνάμεσι καθορίζεται κατά κύριο λόγο από τη συμβατική παράδοση. Η εικόνα αυτή απομακρύνεται από την παράδοση εκεί όπου η επιφάνεια είναι εκτενέστερη. Ο Έλληνας ζωγράφος, σημειώνει η Σαμοΐλοβα, δεν χρησιμοποίησε τον συνήθη κυανό χιτώνα και το χρυσό ιμάτιο. Έντυσε τον Χριστό με ένα φωτεινό λευκό, διάσπαρτο με ασίστ, τις λεπτές χρυσοκονδυλιές της αγιογραφίας. Στη σημερινή κατάσταση της εικόνας το ένδυμα φαίνεται ανοιχτό κρεμ, θερμασμένο από έναν χρυσαφένιο τόνο. Σε μεγάλες επιφάνειες οι γραμμές των πτυχώσεων δύσκολα παρακολουθούνται, κι έτσι το ρούχο διαβάζεται περισσότερο ως ενιαίος φωτεινός όγκος παρά ως σύστημα πτυχών. Μικρές απώλειες, ορατές σαν σκούρα στίγματα, είναι σκορπισμένες στο ένδυμα, στα περιθώρια και στο βάθος.

Πολύ σκουρότερα από το ένδυμα είναι τα σαρκώματα. Το πρόσωπο, ο λαιμός στο άνοιγμα του ενδύματος, τα δύο χέρια και τα πόδια έχουν βαθύ λαδοκάστανο τόνο. Τα μακριά μαλλιά είναι τραβηγμένα πίσω από τους ώμους, η γενειάδα κοντή. Τα μάτια κοιτάζουν κατευθείαν μπροστά, και μια μικρή φωτεινή πινελιά σημειώνει την άκρη της μύτης. Μέσα στο πλατύ, ανοιχτόχρωμο φωτοστέφανο δεν διακρίνονται πια οι κεραίες του σταυρού που κανονικά εγγράφεται στο φωτοστέφανο του Χριστού. Η ωοειδής δόξα έχει σκουρύνει σε ένα σχεδόν μαύρο πεδίο με ίχνη πράσινου. Αν κάποτε περιείχε τις ουράνιες δυνάμεις που δίνουν στον τύπο το όνομά του, αυτές δεν είναι πλέον αναγνώσιμες. Ούτε στις κόκκινες γωνίες του εξωτερικού τετραπλεύρου φαίνονται μορφές. Λεπτές κάθετες γραμμές διατρέχουν ολόκληρη την εικόνα από πάνω ως κάτω, και πιθανότατα σημειώνουν τους αρμούς ανάμεσα στις σανίδες του φορέα.

Σωτήρ εν Δυνάμεσι: μια εικονογραφία νέα για τη Ρως

Η ρωσική ονομασία περιγράφει τον Χριστό περιστοιχισμένο από τις ουράνιες δυνάμεις, χερουβείμ, σεραφείμ και θρόνους. Η ίδια η ονομασία, σημειώνει η Σαμοΐλοβα, μαρτυρείται σε απογραφές μόλις από τα μέσα του 16ου αιώνα. Ο τύπος εμφανίστηκε στη Ρως στο γύρισμα του 14ου προς τον 15ο αιώνα, και η εικόνα του Κρεμλίνου είναι το αρχαιότερο σωζόμενο παράδειγμά του. Η Στσεννίκοβα ανάγει τις κειμενικές πηγές στα οράματα της θείας δόξας που αξιώθηκαν ο Ησαΐας (Ησ 6:1–7), ο Ιεζεκιήλ (Ιεζ 1) και ο Ιωάννης στην Αποκάλυψη (Αποκ 4:2–8). Η μελέτη του Ιγκόρ Κοτσετκόφ του 1994, την οποία συνοψίζει η Σαμοΐλοβα, συνέδεσε την προέλευση του τύπου με τις δυτικές απεικονίσεις της Majestas Domini, εντόπισε όμως συγχρόνως και την καθοριστική διαφορά: ο εσωτερικός ρόμβος δεν έχει αντίστοιχο στη δυτική εικονογραφία.

Ακόμη πολυτιμότερη αποδεικνύεται η σύγκριση της Σαμοΐλοβα για όσα ακολούθησαν. Μια μικρογραφία του Ευαγγελίου του Περεσλάβλ, των τελών του 14ου ή των αρχών του 15ου αιώνα, φέρει το ίδιο ιωάννειο χωρίο. Κατά τα άλλα διαφέρει. Ο Χριστός είναι μετωπικός και φορά τα συμβατικά κυανά και χρυσά, μια βαριά κρεμαστή πτυχή δηλώνει ακινησία, το χέρι του ακουμπά στη σελίδα, και το υποπόδιο στέκει σταθερά πάνω σε ψηλά πόδια. Ο Κοτσετκόφ θεώρησε τη μικρογραφία δευτερογενή σε σχέση με την εικόνα. Η αποφασιστική παραλλαγή ήρθε τη δεκαετία του 1410, με την κεντρική εικόνα της Δεήσεως από τον Ναό της Κοιμήσεως στο Βλαδίμηρο, που φυλάσσεται σήμερα στην Πινακοθήκη Τρετιακόφ και συνδέεται με τον Αντρέι Ρουμπλιόφ. Ο ζωγράφος της ακολούθησε το σχήμα του Έλληνα δασκάλου, επιφέροντας αρκετές αλλαγές. Έκανε τη μορφή μετωπική και την πτυχή άκαμπτη. Άφησε τον ρόμβο ακάλυπτο. Αντικατέστησε την ονοματοσχηματική ευλογία με ευλογία δύο δακτύλων, ζωγράφισε και τα δύο ενδύματα σε χρυσή ώχρα και έγραψε στο Ευαγγέλιο άλλο κείμενο, το Ματθ 25:31, για τον Υιό του Ανθρώπου που έρχεται εν τη δόξη αυτού να καθίσει επί θρόνου κρίσεως.

Η εικόνα του Βλαδίμηρου, και όχι εκείνη του Κρεμλίνου, έγινε το πρότυπο για τις περισσότερες απεικονίσεις του τύπου που ζωγραφίστηκαν τον 15ο και στις αρχές του 16ου αιώνα. Όσα κάνουν τον Σωτήρα του Κρεμλίνου ξεχωριστό (η στροφή του σώματος, ο ανεμίζων ποδόγυρος, το λευκό ένδυμα πλημμυρισμένο από χρυσό φως, το κείμενο για το φως) οι μεταγενέστεροι ζωγράφοι, στο μεγαλύτερο μέρος, δεν τα υιοθέτησαν. Σύμφωνα με τη Σαμοΐλοβα, η επιγραφή για το φως του κόσμου απαντά αλλού μόνο στη μικρογραφία του Περεσλάβλ και σε μια εικόνα από τον Ναό της Γεννήσεως στο Τβερ, του πρώτου μισού του 15ου αιώνα. Ο αρχαιότερος μάρτυρας της εικονογραφίας στέκει, επομένως, κάπως στο περιθώριο της παράδοσης που γεννήθηκε από αυτόν.

Η σειρά της Δεήσεως και το όνομα του Θεοφάνη του Έλληνα

Στο εικονοστάσιο, τον Χριστό πλαισιώνουν η Θεοτόκος και ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος, οι Αρχάγγελοι Μιχαήλ και Γαβριήλ, οι Απόστολοι Πέτρος και Παύλος, καθώς και οι Άγιοι Βασίλειος ο Μέγας και Ιωάννης ο Χρυσόστομος. Το μουσείο περιγράφει τη σειρά ως ζωγραφισμένη σε σανίδες ύψους περίπου δύο μέτρων και τη χαρακτηρίζει αρχαιότερη σωζόμενη σειρά του εικονοστασίου και βασικό μνημείο της σχολής αγιογραφίας της Μόσχας.

Πώς συνδέθηκε μαζί της ο Θεοφάνης; Μέσα από μια γραπτή μαρτυρία και την οικοδομική ιστορία του ναού. Σύμφωνα με την ιστορία του καθεδρικού ναού, όπως τη δημοσιεύουν τα Μουσεία του Κρεμλίνου, καταγραφές του 1405 αναφέρουν ότι ο ναός, τότε μικρότερη εκκλησία στη μεγαλοπριγκιπική αυλή, διακοσμήθηκε με τοιχογραφίες από τον Θεοφάνη τον Έλληνα, τον Προχόρ από το Γκοροντέτς και τον Αντρέι Ρουμπλιόφ. Το βιογραφικό σημείωμα του μουσείου για τον Ρουμπλιόφ προσθέτει ότι η καταχώριση αυτή είναι η πρώτη μνεία του στα χρονικά. Ο ναός ξαναχτίστηκε εξ ολοκλήρου το 1416. Το 1482 ο Ιβάν Γ΄ θεμελίωσε νέο καθεδρικό ναό, αφού ο παλαιός είχε κατεδαφιστεί ως το ισόγειο, και τον έκτισε πάνω στα παλαιότερα θεμέλια. Η παλαιότερη έρευνα συνέδεε τις εικόνες της Δεήσεως με τις εργασίες του 1405 και με τον γνωστότερο από τους ζωγράφους τους.

Το σημερινό αρχείο του μουσείου διατηρεί το όνομα του Θεοφάνη, προσθέτει όμως το ερωτηματικό και μεταθέτει τη χρονολόγηση προς τα πίσω, στα τέλη του 14ου αιώνα. Η Σαμοΐλοβα, παραπέμποντας στον κατάλογο της Στσεννίκοβα, προχωρεί ακόμη περισσότερο: γράφει ότι η εικόνα αποδίδεται πλέον σε άγνωστο Έλληνα ζωγράφο. Η τοποθέτησή της πριν από το 1405 την αποσυνδέει από την καταχώριση του χρονικού, η οποία ούτως ή άλλως αφορά τοιχογραφίες. Σημαίνει επίσης ότι η εικόνα είναι παλαιότερη από το κτίριο όπου βρίσκεται σήμερα. Πώς και πότε βρέθηκε στον καθεδρικό ναό, το αρχείο του μουσείου δεν το αναφέρει. Εκείνο που η έρευνα στην οποία παραπέμπουμε εδώ πράγματι υποστηρίζει είναι η ελληνική μαθητεία του ζωγράφου, όποιο κι αν ήταν το όνομά του. Κατά την ανάγνωση της Σαμοΐλοβα, αυτήν ακριβώς την εκδοχή του τύπου, του Έλληνα δασκάλου με τον λευκοφορεμένο Χριστό που στρέφεται και ευλογεί σχηματίζοντας με τα δάκτυλα το όνομά του, επέλεξε μια γενιά αργότερα να αναθεωρήσει ο ζωγράφος της εικόνας του Βλαδίμηρου.