Σλαβική Τέχνη

Ο Άγιος Θεοδόσιος του Τυρνόβου σε τοιχογραφία του Ησυχαστηρίου του Αγίου Λουκά στη Ρίλα

Τοιχογραφία του Αγίου Θεοδοσίου του Τυρνόβου: λευκογένης μοναχός με χρυσό φωτοστέφανο κρατεί σταυρό και κομποσχοίνι πάνω σε έναστρο μπλε ουρανό
Ο Άγιος Θεοδόσιος του Τυρνόβου, τοιχογραφία στον ναό του Αγίου Λουκά του Ευαγγελιστή, στο Ησυχαστήριο του Αγίου Λουκά της Μονής της Ρίλας, τέλη του 18ου αιώνα, με το όνομα του αγίου στα εκκλησιαστικά σλαβονικά.

Ένας λευκογένης μοναχός, ως τη μέση, πάνω σε σκούρο μπλε ουρανό σπαρμένο με χρυσά αστέρια, σφίγγει στο δεξί του χέρι έναν λεπτό σταυρό και υψώνει το αριστερό, απ' όπου κρέμεται ένα μακρύ κορδόνι με ανοιχτόχρωμες χάντρες ως το κάτω άκρο της παραστάσεως. Η εκκλησιαστική σλαβονική επιγραφή, μοιρασμένη στις δύο πλευρές του φωτοστεφάνου, τον ονομάζει Θεοδόσιο. Πρόκειται για τον Άγιο Θεοδόσιο του Τυρνόβου (πέθανε το 1362 ή το 1363), τον Βούλγαρο ησυχαστή που ίδρυσε τη Μονή του Κιλιφάρεβο, κοντά στη μεσαιωνική πρωτεύουσα, το Τύρνοβο. Η τοιχογραφία βρίσκεται στον ναό του Αγίου Λουκά του Ευαγγελιστή, στο ομώνυμο ησυχαστήριο που υπάγεται στη Μονή του Αγίου Ιωάννη της Ρίλας, και χρονολογείται στα τέλη του 18ου αιώνα. Πάνω από τέσσερις αιώνες χωρίζουν τη ζωγραφική από τη ζωή του ανθρώπου που εικονίζει.

Η απόσταση αυτή έχει σημασία για τον τρόπο που θα διαβάσουμε την εικόνα. Ζωγραφίστηκε πολύ μετά τον θάνατό του, και από τα διαθέσιμα στοιχεία δεν προκύπτει ότι είχε για πρότυπο κάποια μεσαιωνική λατρευτική εικόνα. Ένας Βούλγαρος ζωγράφος, στα τελευταία χρόνια του οθωμανικού 18ου αιώνα, αποφάσισε να δώσει σε έναν μοναχό ιδρυτή του 14ου αιώνα από το Τύρνοβο μια θέση στους τοίχους μικρού ναού ησυχαστηρίου, ψηλά στα βουνά της Ρίλας, και του έδωσε τη μορφή σεβάσμιου γέροντα της ερήμου.

Ο ναός του Ησυχαστηρίου του Αγίου Λουκά κοντά στη Μονή της Ρίλας

Περίπου τρία χιλιόμετρα από τη Μονή της Ρίλας, στο μονοπάτι που οδηγεί στη σπηλιά και στον τάφο του Αγίου Ιωάννη της Ρίλας, βρίσκεται το ησυχαστήριο. Σύμφωνα με την περιγραφή του ησυχαστηρίου που δίνει η ίδια η Μονή, ιδρύθηκε στη μνήμη του Λουκά, ανιψιού του Αγίου Ιωάννη, ο οποίος ήρθε νέος στο βουνό για να ασκητέψει υπό την καθοδήγηση του θείου του και πέθανε σε αυτό ακριβώς το σημείο, κατά την παράδοση από δάγκωμα φιδιού. Λιτό κτίσμα ο ναός: μονόχωρος, από πέτρα και κονίαμα, χωρισμένος σε ιερό, κυρίως ναό, νάρθηκα και προνάρθηκα, με μήκος σχεδόν δεκαπέντε μέτρα αλλά πλάτος και ύψος μόλις τριών περίπου μέτρων. Κτήτοράς του ήταν ο μοναχός χατζη-Ιγνάτιος από τη Στάρα Ζαγόρα, και το έργο ολοκληρώθηκε επί του ιερομονάχου Γερασίμου, τότε ηγουμένου της Ρίλας.

Ως προς τη χρονολογία, οι πηγές δεν συμπίπτουν ακριβώς. Η Μονή δίνει το διάστημα 1789–1799 για την ανέγερση και την αγιογράφηση του ναού, ενώ μια καταγραφή του BYZART, που δημοσιεύει φωτογραφία από το αρχείο του Ινστιτούτου Μελέτης της Τέχνης της Βουλγαρικής Ακαδημίας Επιστημών, τοποθετεί τις τοιχογραφίες του κυρίως ναού στο 1799. Οι δύο χρονολογήσεις συμβιβάζονται, και αμφότερες συμφωνούν με τον 18ο αιώνα που συνοδεύει την εικόνα του Θεοδοσίου.

Κατονομάζονται δύο ζωγράφοι. Η αψίδα του ιερού αποδίδεται στον Τόμα Βισάνοβ, τον επονομαζόμενο Μόλερα, ιδρυτή της σχολής αγιογραφίας του Μπάνσκο, και οι υπόλοιπες τοιχογραφίες στον Χρίστο Ντιμιτρόφ (Christo Dimitrov στο αγγλικό κείμενο της Μονής), πατέρα των ζωγράφων Ντιμιτάρ και Ζαχάρι Ζωγράφου. Σε ποιο σημείο του ναού στέκεται η μορφή του Θεοδοσίου, τα διαθέσιμα στοιχεία δεν το λένε. Ένας ημίσωμος μοναχός άγιος σαν αυτόν θα ταίριαζε περισσότερο στον κυρίως ναό ή στον νάρθηκα παρά στο ιερό, οπότε θα ανήκε στο μερίδιο του Ντιμιτρόφ. Χωρίς τεκμηρίωση της θέσεώς του, όμως, η απόδοση μένει προσωρινή.

Η εκκλησιαστική σλαβονική επιγραφή

Το φωτοστέφανο χωρίζει το όνομα στα δύο. Αριστερά, από την πλευρά του θεατή, ένα μόνο γράμμα, το С, κάτω από ένα titlo, το σημείο συντομογραφίας της σλαβονικής λέξεως για τον «άγιο». Δεξιά απλώνεται το όνομα με λευκά κεφαλαία γράμματα, ѲЕОДОСІЙ, Theodosiy, που αρχίζει με τη φίτα (Ѳ), το γράμμα με το οποίο η εκκλησιαστική σλαβονική αποδίδει το ελληνικό θήτα, ενώ πάνω από το О που προηγείται του С έχει μπει τόνος. Ψηλά και στενά, με μικρές πατούρες στις απολήξεις, τα γράμματα ξεχωρίζουν έντονα πάνω στο μπλε.

Κανένα επίθετο δεν ακολουθεί. Τίποτε στην ίδια την επιγραφή δεν γράφει «του Τυρνόβου», και η ταύτιση αυτού του Θεοδοσίου με τον ησυχαστή του 14ου αιώνα, με την οποία δημοσιεύεται η τοιχογραφία, στηρίζεται στο όνομα, διαβασμένο μαζί με τον μοναχικό τύπο και τον χώρο.

Το πρόσωπο ενός γηραιού ησυχαστή

Στο κεφάλι συγκεντρώνει ο ζωγράφος όλη του την προσπάθεια. Ένα ψηλό, πλατύ μέτωπο, με τρεις οριζόντιες ρυτίδες, συναντά πυκνά ροδόλευκα μαλλιά, που πέφτουν πίσω από το κεφάλι σε μακριούς, καμπύλους βοστρύχους, αφήνοντας ακάλυπτο το δεξί αυτί του αγίου (αριστερά για τον θεατή). Μακριά και στενή η μύτη, τα φρύδια τοξωτά και σκούρα. Τα μεγάλα καστανά μάτια, κάτω από βαριά βλέφαρα, στρέφονται λίγο προς τα δεξιά της παραστάσεως, έτσι που ο άγιος δεν συναντά ακριβώς το βλέμμα εκείνου που τον κοιτάζει.

Ύστερα, η γενειάδα. Τεράστια, το μεγαλύτερο ενιαίο σχήμα στο πάνω μισό της συνθέσεως, μια λευκή μάζα που ξεκινά κάτω από ένα πεσμένο μουστάκι και κατεβαίνει πιο χαμηλά από το στήθος, δουλεμένη με αμέτρητες λεπτές παράλληλες πινελιές που της δίνουν την υφή λαναρισμένου μαλλιού. Προς το τέλος στενεύει και χωρίζεται σε δύο μύτες. Η σάρκα, αντίθετα, στρώνεται με ζεστές ώχρες και λαδιές αποχρώσεις, σκιάζεται με καστανό γύρω από τις κόγχες των ματιών και κατά μήκος της παρειάς, και φωτίζεται με ανοιχτόχρωμες πινελιές στο μέτωπο και στα ζυγωματικά.

Σταυρός, κομποσχοίνι και μοναχικό σχήμα

Το δεξί του χέρι, στα αριστερά της συνθέσεως, κλείνει γύρω από το στέλεχος ενός λεπτού σταυρού, που διασχίζει διαγώνια το σώμα. Η κορυφή του σταυρού υψώνεται πάνω από τον δεξί ώμο και σχεδόν αγγίζει το φωτοστέφανο, ενώ οι κεραίες του καταλήγουν σε μικρές κλιμακωτές απολήξεις με λευκό περίγραμμα.

Το αριστερό χέρι, υψωμένο στα δεξιά της εικόνας, έχει το ένα δάχτυλο τεντωμένο και τα άλλα λυγισμένα γύρω από το κορδόνι. Από εκεί κρέμεται ένα μακρύ κομποσχοίνι με ανοιχτές, ροδόλευκες χάντρες, που κατεβαίνει πλάι στις πτυχές του μανδύα ως το κάτω άκρο. Η χειρονομία από μόνη της δεν αρκεί για να της αποδοθεί συγκεκριμένη εικονογραφική σημασία. Το κομποσχοίνι πάντως ταιριάζει αβίαστα με την παραίνεση που ο Βίος βάζει στο στόμα του αγίου πάνω στο νεκροκρέβατο, όταν προέτρεπε τους μαθητές του να επιμένουν στη θεωρία του Θεού και στη νοερά προσευχή.

Με εμφανή φροντίδα έχει ζωγραφιστεί η μοναχική ενδυμασία. Ένας φαρδύς γαλαζόγκριζος μανδύας τυλίγει το σώμα, και οι πτυχές του, χαραγμένες με σκληρές, λαμπερές λευκές γραμμές, κάνουν το ύφασμα να μοιάζει σχεδόν μεταλλικό και το κόβουν σε μεγάλες, πολυεδρικές επιφάνειες. Στους ώμους απλώνεται ένα καστανό κομμάτι σαν κουκούλα, με έναν μικρό σταυρό σε κάθε πλευρά, και στο κέντρο της μορφής, ανάμεσα στις άκρες του μανδύα, φαίνεται ένα κόκκινο εσωτερικό ένδυμα που φέρει κι αυτό μικρό σταυρό και, από κάτω, άλλα γραμμικά σημάδια. Τα σταυροφόρα αυτά ενδύματα διαβάζονται πιθανότατα ως τα διακριτικά του μεγάλου σχήματος, της ενδυμασίας που δηλώνει τον ανώτατο βαθμό της μοναχικής κουράς. Σε έναν άγιο του οποίου ο Βίος είναι μια σειρά από αναχωρήσεις προς την ησυχία, η επιλογή είναι εύστοχη.

Χρυσό φωτοστέφανο σε έναστρο νυχτερινό ουρανό

Πίσω από το κεφάλι, το φωτοστέφανο είναι ένας ολόκληρος χρυσός δίσκος με κοκκώδη, στικτή επιφάνεια που πιάνει άνισα το φως, και το περικλείει ένα λεπτό σκούρο περίγραμμα. Γύρω του, στη θέση του απλού κάμπου που δίνεται συχνά στις μεμονωμένες μορφές, απλώνεται βαθύς μπλε νυχτερινός ουρανός με τέσσερα μικρά χρυσά αστέρια σκόρπια, δύο δεξιά, ένα πάνω δεξιά δίπλα στο φωτοστέφανο κι ένα αριστερά. Χαμηλά δεξιά, περίπου στο ύψος του υψωμένου χεριού, το μπλε παραχωρεί τη θέση του σε μια ζώνη γκριζοπράσινου εδάφους, έναν ορίζοντα. Ο μοναχός στέκεται λοιπόν στο ύπαιθρο, κάτω από τα άστρα, μέσα σε ένα τοπίο που έχει αναχθεί σε δύο χρώματα.

Το χρυσό των αστεριών επαναλαμβάνει το χρυσό του φωτοστεφάνου, και η αντήχηση αυτή κρατά δεμένο το σκοτεινό πεδίο. Πάνω σε τέτοιον κάμπο, η λευκή γενειάδα, οι φωτισμένες με λευκό πτυχές και τα λευκά γράμματα του ονόματος γίνονται τα φωτεινότερα σημεία της εικόνας, και ο ζωγράφος φαίνεται να έστησε σκόπιμα τις αντιθέσεις του γύρω από αυτά.

Ο Βίος του Αγίου Θεοδοσίου του Τυρνόβου

Την πληρέστερη πρώιμη αφήγηση για τον άγιο τη δίνει ο Βίος που έγραψε, κατά την παράδοση των ελληνικών συναξαρίων, ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Κάλλιστος Α΄, άλλοτε συμμαθητής του. Νέος ακόμη, ο Θεοδόσιος άφησε την πατρίδα του για τη Μονή του Αγίου Νικολάου στη Βιδύνη, όπου αποστήθισε ολόκληρο το Ψαλτήριο και αφοσιώθηκε στην άσκηση. Μετά τον θάνατο του γέροντά του, του Ιώβ, πέρασε στη Μονή της Οδηγήτριας στο Τύρνοβο, στην περιοχή που ήταν γνωστή ως «Άγιο Όρος», και συχνά περιπλανιόταν στα δάση του Σλίβεν, αναζητώντας την ησυχία. Από εκεί μετέβη στη Μονή της Θεοτόκου της Επικέρνου.

Τον τράβηξε έπειτα στην Παρορία η είδηση ότι ο Γρηγόριος ο Σιναΐτης είχε έρθει εκεί από τον Άθω με τους μαθητές του, και ο συντάκτης του Βίου παρομοιάζει την έλξη με εκείνη που ασκεί ο μαγνήτης στο σίδερο. Μετά τον θάνατο του Γρηγορίου, ο Θεοδόσιος πήγε στον Άθω μαζί με τον φίλο του Ρωμύλο και πέρασε εκεί πολύν καιρό μελετώντας τους βίους και τα συγγράμματα των Πατέρων. Ακολούθησαν η Θεσσαλονίκη, η Βέροια, η Κωνσταντινούπολη, η Παρορία και το Σλίβεν, ώσπου εγκαταστάθηκε στο όρος του Κιλιφάρεβο (Κελιφάρεβο στο ελληνικό κείμενο, Κεφαλάρεβο σε ορισμένες μελέτες), κοντά στο Τύρνοβο. Εκεί, με τη στήριξη του φίλου του, του τσάρου Ιβάν Αλεξάνδρου, ίδρυσε μονή που συγκέντρωσε σημαντική αδελφότητα και έγινε, κατά τα λόγια της ελληνικής πηγής, φάρος της Ορθοδοξίας, με επιρροή που έφτασε ως τη Σερβία, την Ουγγαρία και τη Βλαχία.

Την ησυχία του τη διέκοπταν ξανά και ξανά οι έριδες. Ο Βίος παρουσιάζει τον Θεοδόσιο να υπερασπίζεται την ορθόδοξη διδασκαλία απέναντι στους οπαδούς του Βαρλαάμ και του Ακινδύνου, στους Βογομίλους και στους Αδαμιανούς, καθώς και στους Ιουδαίους, ενώ η ελληνική αφήγηση τον τοποθετεί επικεφαλής της συνόδου που συνήλθε στη Βουλγαρία κατά των αιρετικών και την οποία χρονολογεί στο 1359.

Με πολλή λεπτομέρεια εξιστορείται το τέλος του. Τρία χρόνια αυστηρής ασκήσεως σε μια σπηλιά τα διαδέχθηκε βαριά ασθένεια είκοσι μηνών, κατά την οποία έμεινε κατάκοιτος χωρίς όμως να αφήσει την προσευχή και τη μελέτη. Επιθυμώντας να δει άλλη μια φορά τον Κάλλιστο, ταξίδεψε στην Κωνσταντινούπολη, όπου ο Πατριάρχης τον υποδέχθηκε θερμά και του παραχώρησε κελί στη μονή του, του Αγίου Μάμαντος. Εκεί η αρρώστια βάρυνε. Κάλεσε τους μαθητές του, τους μίλησε αυστηρά για την ακρίβεια στα δόγματα της Εκκλησίας, απήγγειλε το Σύμβολο της Πίστεως, κοινώνησε και εκοιμήθη στις 27 Νοεμβρίου, την ίδια ημέρα του μήνα κατά την οποία είχε κοιμηθεί και ο Γρηγόριος ο Σιναΐτης. Στην κηδεία του παρέστησαν ο Πατριάρχης και η σύνοδος. Η μνήμη του τιμάται στις 27 Νοεμβρίου.

Το Κιλιφάρεβο, οι μαθητές και μια θέση στη Ρίλα

Ανάμεσα στους μαθητές που συνέχισαν το έργο του, η ελληνική αφήγηση ξεχωρίζει τον Κυπριανό Κιέβου, τον Ευθύμιο Τυρνόβου και τον Ρωμύλο, συνοδοιπόρο του στα ταξίδια και διάδοχό του στη Μονή. Τη μόρφωση που έλαβε στο Κιλιφάρεβο ο Ευθύμιος, μετέπειτα Πατριάρχης Τυρνόβου, την εξέτασε ο Marco Scarpa στο Starobalgarska literatura 45–46 (2012). Ο Scarpa περιγράφει τη Μονή ως ίδρυμα του Θεοδοσίου, μαθητή του Γρηγορίου του Σιναΐτη, και δείχνει ότι ο Ευθύμιος καταρτίστηκε εκεί κατά την πνευματική σχολή του Γρηγορίου, προτού διδάξει ο ίδιος νεότερους μοναχούς. Την εκπαίδευση αυτή την ανασυνθέτει από νοτιοσλαβικούς ασκητικούς σύμμεικτους κώδικες που συνδέονται με το Κιλιφάρεβο και με την Παρορία.

Στην περιγραφή του ναού του Αγίου Λουκά, η Μονή σημειώνει ότι οι ζωγράφοι, πέρα από τις γνώριμες ευαγγελικές σκηνές, παρέταξαν μαθητές του Αγίου Ιωάννη της Ρίλας, ανάμεσά τους τον Πρόχορο του Πτσίνια, τον Γαβριήλ του Λέσνοβο και τον Ιωακείμ του Οσογκόβο, και ότι επιφύλαξαν ξεχωριστή θέση στους ερημίτες και τους μάρτυρες της ίδιας της Βουλγαρίας. Σε αυτή τη συντροφιά ο Θεοδόσιος ανήκει φυσικά: ντόπιος ασκητής και ιδρυτής μοναστηριού, ζωγραφισμένος σε ένα ησυχαστήριο που τιμά κι αυτό τη μνήμη ενός νέου ασκητή της Ρίλας. Αν ανήκε στην ίδια σειρά με τους μαθητές του Αγίου Ιωάννη, δεν μπορεί να εξακριβωθεί από τα δημοσιευμένα στοιχεία. Στην εικόνα, πάντως, ο ζωγράφος του δίνει όλα τα σημεία ενός πατέρα της ερήμου, σταυρό, κομποσχοίνι, σχήμα, λευκή γενειάδα, και τον στήνει κάτω από νυχτερινό ουρανό, πάνω σε μια λωρίδα πράσινης γης.