Σλαβική Τέχνη

Νικόδημος, Στέφανος Ντετσάνσκι, Δουσάν και Άγιος Σάββας: η τοιχογραφία του Πεκ

Αντίγραφο τοιχογραφίας με τον Αρχιεπίσκοπο Νικόδημο, τον βασιλιά Στέφανο Ντετσάνσκι, τον νεαρό βασιλιά Δουσάν και τον Άγιο Σάββα όρθιους σε σειρά, σε κόκκινο βάθος, στον Άγιο Δημήτριο του Πεκ
Ο Αρχιεπίσκοπος Νικόδημος, ο βασιλιάς Στέφανος Ούρος Γ΄ Ντετσάνσκι, ο νεαρός βασιλιάς Δουσάν και ο Άγιος Σάββας, νότιος τοίχος του δυτικού διάχωρου, ναός του Αγίου Δημητρίου, Πατριαρχείο του Πεκ, 1322–1324. Αντίγραφο του Μιλούτιν Ντραγκόγεβιτς, 1984, Πινακοθήκη Τοιχογραφιών, Εθνικό Μουσείο του Βελιγραδίου.

Δύο ιεράρχες, ο Νικόδημος και ο Άγιος Σάββας, στέκονται στις δύο άκρες αυτής της ομάδας ιστορικών προσωπογραφιών από τον ναό του Αγίου Δημητρίου στο Πατριαρχείο του Πεκ. Ανάμεσά τους, ο βασιλιάς Στέφανος Ούρος Γ΄ Ντετσάνσκι και ο γιος του, ο νεαρός βασιλιάς Δουσάν. Και οι τέσσερις μορφές αποδίδονται μετωπικές και ολόσωμες, πάνω σε βαθύ κόκκινο βάθος, κάτω από μια ζωφόρο με ελικοειδή φυλλώματα. Η τοιχογραφία καλύπτει τον νότιο τοίχο του δυτικού διάχωρου του ναού που έκτισε ο Αρχιεπίσκοπος Νικόδημος, και χρονολογείται στα 1322–1324. Η εκδοχή που εξετάζουμε εδώ είναι το αντίγραφο που φιλοτέχνησε το 1984 ο Μιλούτιν Ντραγκόγεβιτς (Milutin Dragojević) για την Πινακοθήκη Τοιχογραφιών του Εθνικού Μουσείου του Βελιγραδίου. Είναι ζωγραφισμένο με τέμπερα καζεΐνης σε προετοιμασμένο λινό μουσαμά, έχει διαστάσεις 2,60 × 2,72 μ. και φέρει αριθμό ευρετηρίου 27_1284.

Από τις τέσσερις μορφές, μόνο ο Άγιος Σάββας διατηρεί ακόμη ευανάγνωστο όνομα. Τις άλλες τρεις τις αναγνωρίζουμε από την ενδυμασία, τα διακριτικά τους και τη θέση τους στη διακόσμηση του ταφικού ναού του Νικοδήμου. Δύο από αυτές, ο Αρχιεπίσκοπος και ο βασιλιάς, έχουν ξεθωριάσει σχεδόν ως το προσχέδιο. Οι απώλειες συσκοτίζουν κάτι σημαντικό: ανάμεσα στα ενδύματα και στα εμβλήματα εξουσίας που ζωγραφίστηκαν σε αυτόν τον τοίχο βρίσκονται αρκετά στοιχεία που εμφανίζονται εδώ για πρώτη φορά στη σερβική προσωπογραφία, και ορισμένα από αυτά δεν έχουν κανένα γνωστό πρότυπο.

Τέσσερις μορφές στον νότιο τοίχο του Αγίου Δημητρίου

Απλή είναι η σύνθεση. Οι μορφές στέκονται σε μία σειρά, χωρίς γραμμή εδάφους, χωρίς αρχιτεκτονική, χωρίς τοπίο. Από την κοσμητική ταινία στο πάνω μέρος, το κόκκινο πεδίο απλώνεται ως τα κράσπεδα των ενδυμάτων. Την ιεραρχία τη δηλώνει η πλαισίωση: οι κληρικοί κατέχουν τις ακριανές θέσεις, και οι δύο εστεμμένοι λαϊκοί στέκονται ανάμεσά τους. Με τη διάταξη αυτή η εκκλησιαστική εξουσία γίνεται πλαίσιο γύρω από τη βασιλική, κάτι που ταιριάζει στο πρόγραμμα του δυτικού διάχωρου, για το οποίο γίνεται λόγος παρακάτω.

Ψηλότερη μορφή είναι ο Στέφανος Ντετσάνσκι, και το στέμμα του φτάνει σχεδόν ως τη ζωφόρο. Αισθητά κοντύτερος ο Δουσάν, με το φωτοστέφανο τοποθετημένο χαμηλότερα από του πατέρα του. Το μακρύ στέλεχος της σταυροφόρου ράβδου του διασχίζει διαγώνια την άκρη του βασιλικού ενδύματος και δένει τους δύο ηγεμόνες σε μία ομάδα. Ο Αρχιεπίσκοπος αριστερά και ο Σάββας δεξιά αντιστοιχούν ο ένας στον άλλον, από τη μια άκρη του τοίχου ως την άλλη: κρατούν και οι δύο βιβλίο μπροστά στο στήθος, φορούν και οι δύο λειτουργικά άμφια με ωμοφόριο στους ώμους. Διαφέρουν όμως έντονα ως προς τη διατήρηση και το χρώμα.

Σύμφωνα με τον Μπρανίσλαβ Τόντιτς (Branislav Todić), που εξέτασε το πρόγραμμα στο περιοδικό Zograf, το βάθος είναι ένα κόκκινο που πλησιάζει την πορφύρα. Η επιλογή αυτή ενισχύει τον αντιπροσωπευτικό, επίσημο χαρακτήρα των προσωπογραφιών. Στο κόκκινο πεδίο διακρίνονται σκουρότερες κηλίδες, διάσπαρτες εκτριβές και μια εκτεταμένη απώλεια στην πάνω αριστερή γωνία, δίπλα στο φωτοστέφανο του Νικοδήμου, όλα αποτυπωμένα πιστά και στο αντίγραφο.

Ο Αρχιεπίσκοπος Νικόδημος και ο Άγιος Σάββας

Ο Νικόδημος, ο κτήτορας του ναού, φορά ένα χαμηλό, στρογγυλεμένο κάλυμμα κεφαλής σε σκούρο καφέ, στη θέση της μίτρας ή του ακάλυπτου κεφαλιού που συνηθίζονται στους ιεράρχες. Η περιγραφή του αντιγράφου στον κατάλογο το ταυτίζει με καλύπτρα και σημειώνει ότι δεν έχει βρεθεί πρότυπό του. Το πρόσωπό του, με γκρίζα γενειάδα και ωχρά χαρακτηριστικά, σώζεται κυρίως ως σχέδιο. Καλύτερα διατηρημένα είναι τα άμφιά του. Λευκό ωμοφόριο με μπλε σταυρούς πέφτει στους ώμους, και το εξωτερικό ένδυμα, σκούρο μπλε, διακοσμείται με χρυσούς κυκλίσκους γεμάτους έλικες και πλαισιώνεται από πορτοκαλόχρυσες παρυφές. Στους καρπούς φαίνονται ανοιχτόχρωμα μανίκια με μπλε ταινίες, ενώ ένα λευκό ύφασμα με μπλε ρίγες κρέμεται στην αριστερή του πλευρά. Μπροστά στο στήθος κρατά κλειστό βιβλίο.

Ο Άγιος Σάββας είναι η καλύτερα διατηρημένη μορφή του τοίχου, και η αντίθεση εντυπωσιάζει. Σκούρα καστανά μαλλιά πέφτουν ως τους ώμους, και μια μακριά, σκούρα γενειάδα, διχαλωτή στην άκρη, κατεβαίνει κάτω από το περιλαίμιο. Το πρόσωπο πλάθεται με θερμές ώχρες, με λεπτά φώτα γύρω από τα μάτια και στη ράχη της μύτης. Το λευκό του άμφιο καλύπτεται πυκνά από τετράγωνα με χρυσές παρυφές, και ένα ανοιχτόχρωμο ωμοφόριο με χρυσούς σταυρούς απλώνεται στους ώμους του και κατεβαίνει μπροστά. Με το αριστερό χέρι στηρίζει στο στήθος ένα μεγάλο Ευαγγέλιο με χρυσή στάχωση. Το δεξί υψώνεται μπροστά του, με τα δάχτυλα τεντωμένα.

Η επιγραφή που κατονομάζει τον Άγιο Σάββα

Σε κοντές στήλες, εκατέρωθεν του φωτοστέφανου του Σάββα, διατάσσονται τα γράμματα, στην εκκλησιαστική σλαβονική και με συντομογραφίες κατ' αποκοπήν. Τον κατονομάζουν ως Άγιο Σάββα, πρώτο Αρχιεπίσκοπο (οι λέξεις сава και прьвы διαβάζονται καθαρά). Είναι η μόνη επιγραφή ταύτισης που σώζεται στον τοίχο. Ο τίτλος που επιλέχθηκε ταιριάζει στον σκοπό ολόκληρου του συνόλου, το οποίο παρουσιάζει τους Αρχιεπισκόπους του Πεκ ως διαδόχους του πρώτου προκαθημένου της σερβικής Εκκλησίας.

Ο Στέφανος Ντετσάνσκι και ο Δουσάν με αυλική ενδυμασία της Κωνσταντινούπολης

Τα πιο ασυνήθιστα στοιχεία της τοιχογραφίας τα φέρουν οι δύο ηγεμόνες. Ο Τόντιτς παρατήρησε ότι ο Στέφανος Ντετσάνσκι και ο γιος του είχαν περάσει επτά χρόνια στην Κωνσταντινούπολη και ότι οι επίσημες προσωπογραφίες τους στο Πεκ αντανακλούν το γούστο της βυζαντινής αυλής. Λίγα, επομένως, έχουν κοινά με τις παλαιότερες σερβικές βασιλικές απεικονίσεις. Ορισμένα από τα διακριτικά και τα ενδύματα που φορούν εδώ ο βασιλιάς, ο Δουσάν και ο Νικόδημος εμφανίζονται για πρώτη φορά, και επανέρχονται σε άλλες προσωπογραφίες σχεδόν ως το τέλος του 14ου αιώνα. Το λήμμα του καταλόγου για το αντίγραφο προσθέτει μια εξήγηση: οι ζωγράφοι ακολούθησαν την αυτοκρατορική και την κληρική ενδυμασία του Βυζαντίου της εποχής τους, η οποία μεταβαλλόταν και η ίδια εκείνα τα χρόνια.

Ο σταυρωτός λώρος και το στέμμα του Στεφάνου Ντετσάνσκι

Πάνω από σκούρο μπλε χιτώνα, καλυμμένο ολόκληρο με χρυσά τριφύλλια, ο Στέφανος φορά τον λώρο, τη διάλιθη ταινία της αυτοκρατορικής τελετουργικής ενδυμασίας. Είναι τυλιγμένος έτσι ώστε να διασταυρώνεται πάνω στο στήθος. Κάτω από τη μέση, ένα φαρδύ τμήμα της ταινίας κρέμεται μπροστά, με κόκκινη φόδρα, ενώ η μακριά άκρη της πέφτει από το αριστερό του χέρι σχεδόν ως το κράσπεδο. Τα μανίκια επαναλαμβάνουν το μοτίβο των τριφυλλιών και καταλήγουν σε χρυσά περικάρπια. Το δεξί του χέρι ακουμπά στο στήθος, και το αριστερό, πιο χαμηλά, κρατά ένα μικρό τυλιγμένο αντικείμενο σε κόκκινο χρώμα. Μια αμυδρή διαγώνια γραμμή πίσω από τον δεξί του ώμο ίσως να είναι το στέλεχος σκήπτρου, σώζεται όμως πολύ λίγο για να ταυτιστεί με βεβαιότητα. Ψηλό το στέμμα, ανοίγει προς τα πάνω, χρυσό, με ένθετους λίθους. Τόσο ο σταυρωτός λώρος όσο και αυτή η μορφή στέμματος επανεμφανίζονται σε μεταγενέστερες απεικονίσεις του Στεφάνου Ντετσάνσκι, και έτσι η προσωπογραφία του Πεκ αποτελεί την πρωιμότερη καταγεγραμμένη περίπτωσή τους.

Η γρανάτζα και το κρινοστόλιστο στέμμα του Δουσάν

Αγένειος ο νεαρός βασιλιάς, με λείο, ωοειδές πρόσωπο και ήρεμη έκφραση. Η ενδυμασία του έχει μεγαλύτερη χρωματική ποικιλία από του πατέρα του. Τα χέρια καλύπτονται από κόκκινα μανίκια με χρυσό και λευκό δικτυωτό μοτίβο. Χρυσό περιλαίμιο με σκούρες μπλε κουκκίδες πέφτει στους ώμους, και χρυσή ζώνη χωρίζει το πάνω μέρος του σώματος από έναν μακρύ σκούρο μπλε χιτώνα, διακοσμημένο με χρυσά φυτικά μοτίβα. Ο χιτώνας καταλήγει σε χρυσό κράσπεδο κομμένο σε στρογγυλούς λοβούς. Με το δεξί χέρι κρατά τη μακριά ράβδο, της οποίας ο σταυρός υψώνεται δίπλα στον ώμο του πατέρα του, ενώ το αριστερό ακουμπά στη ζώνη. Ο κατάλογος ταυτίζει το ένδυμα με γρανάτζα, ένδυμα με μανίκια που πέφτουν προς τα πίσω, και το στέμμα με δυτικό τύπο με κρίνους (fleurs-de-lis), οι όρθιες κρινόσχημες απολήξεις του οποίου διακρίνονται καθαρά. Για την προσωπογραφία του Δουσάν στο σύνολό της δεν έχει βρεθεί πρότυπο, γεγονός που τον καθιστά την πιο πρωτότυπη μορφή της ομάδας.

Βασιλεία και Εκκλησία στον ταφικό ναό του Νικοδήμου

Μόνο σε σχέση με το υπόλοιπο δυτικό διάχωρο αποκτούν νόημα οι προσωπογραφίες. Ο Τόντιτς έδειξε ότι ο Νικόδημος (Αρχιεπίσκοπος 1317–1324) έκτισε τον Άγιο Δημήτριο για να ταφεί εκεί. Τοποθέτησε μια σαρκοφάγο δίπλα στον βόρειο τοίχο του δυτικού διάχωρου και την περιέβαλε με παραστάσεις επιλεγμένες για το εσχατολογικό τους νόημα. Ο Νικόδημος είχε μορφωθεί στη Μονή Χιλανδαρίου, τιμούσε τον Άγιο Σάββα περισσότερο απ' ό,τι οι περισσότεροι Σέρβοι Αρχιεπίσκοποι και στα γραπτά του περιέγραφε το δικό του έργο ως συνέχεια εκείνου του Σάββα.

Στον θόλο πάνω από το διάχωρο απεικονίζονται δύο σκηνές συνόδων. Στη μία πλευρά, η Σύνοδος του Αγίου Σάββα. Στην άλλη, η Σύνοδος του Αγίου Συμεών Νεμάνια και του βασιλιά Μιλούτιν, που δείχνει την κοσμική εξουσία στη Σερβία να περνά, κατά θεία βούληση, από τον Νεμάνια στους διαδόχους του. Ο Μιλούτιν, πατέρας του Στεφάνου Ντετσάνσκι και κτήτορας του Βασιλικού Ναού της Στουντένιτσα, εμφανίζεται ως κληρονόμος του Νεμάνια. Η ομάδα των προσωπογραφιών στον νότιο τοίχο προεκτείνει αυτή τη γραμμή στο παρόν: ο βασιλιάς που βασίλευε τότε και ο γιος του στέκονται ανάμεσα στον ιδρυτή της σερβικής Εκκλησίας και στον εν ενεργεία Αρχιεπίσκοπό της.

Υπό εξαιρετικές συνθήκες ανέβηκε στον θρόνο ο Στέφανος Ντετσάνσκι. Ο Τόντιτς υποστήριξε ότι ήθελε να δείξει, στην ίδια την έδρα της Αρχιεπισκοπής, πως βασίλευε ως νόμιμος κληρονόμος του πατέρα του και με την ευλογία της Εκκλησίας, όπως διακήρυττε και στα βασιλικά του έγγραφα, ιδίως στο Χρυσόβουλλο των Ντέτσανι. Η τοιχογραφία εκφράζει έτσι την αρμονία πνευματικής και κοσμικής διακυβέρνησης που, κατά τον κατάλογο, διατρέχει το πρόγραμμα του δυτικού διάχωρου. Τονίζει επίσης την αδιάσπαστη ιστορία της σερβικής Εκκλησίας, η οποία ανάγεται, μέσω του Νικοδήμου, στον Σάββα.

Η χρονολόγηση των τοιχογραφιών και ο ζωγράφος Ιωάννης

Η χρονολογία 1322–1324 είναι αποτέλεσμα αναθεώρησης. Για πολύ καιρό οι τοιχογραφίες του Αγίου Δημητρίου τοποθετούνταν γύρω στο 1345/1346. Ο Τόντιτς παραμέρισε αυτή τη χρονολόγηση και επανήλθε στην άποψη των πρώτων μελετητών του ναού, ότι δηλαδή ο Νικόδημος όχι μόνο τον έκτισε αλλά και τον διακόσμησε. Το επιχείρημά του στηρίζεται στο προσωπικό πρόγραμμα του κτήτορα γύρω από τον τάφο και στην πολιτική κατάσταση λίγο μετά τη στέψη του Στεφάνου, όταν ο βασιλιάς και ο γιος του δεν είχαν ακόμη απομακρυνθεί πολύ από τα χρόνια τους στην Κωνσταντινούπολη. Δεν έχουν υιοθετήσει όλες οι επιστημονικές καταγραφές την αναθεώρηση. Το λήμμα για τον ναό στο πρόγραμμα Maps of Power της Αυστριακής Ακαδημίας Επιστημών εξακολουθεί να περιγράφει τη ζωγραφική ως έργο των μέσων του 14ου αιώνα και σημειώνει ότι ανακαινίστηκε τον 17ο αιώνα.

Δύο ζωγράφοι εργάστηκαν στον ναό, και ο ένας άφησε το όνομά του με ελληνικά γράμματα στην αψίδα. Ήταν ο Ιωάννης (Jovan), του οποίου η ελληνική υπογραφή παραπέμπει στη διαμόρφωσή του μέσα στη βυζαντινή ζωγραφική της εποχής του. Ο κατάλογος εντάσσει το έργο του στα καλύτερα ρεύματα της παλαιολόγειας ζωγραφικής, που χαρακτηρίζονται από κλασικίζουσα συγκράτηση, προσεγμένο πλάσιμο και στενή προσοχή στη λεπτομέρεια. Οι αρετές αυτές φαίνονται καθαρότερα στις δύο καλύτερα διατηρημένες μορφές. Στο πρόσωπο του Σάββα, οι μεταβάσεις από τη σκιά στο φως είναι σταδιακές και το σχέδιο της γενειάδας ακριβές. Στον χιτώνα του Δουσάν, κάθε μοτίβο του χρυσού διακόσμου αποδίδεται χωριστά.

Το αντίγραφο του Βελιγραδίου και η κατάσταση του τοίχου

Το αντίγραφο του Ντραγκόγεβιτς αναπαράγει τον τοίχο σχεδόν σε φυσικό μέγεθος: 2,60 μ. ύψος και 2,72 μ. πλάτος, σχεδόν τετράγωνο δηλαδή. Καταγράφει την τοιχογραφία όπως τη βρήκε, μαζί με τις απώλειές της. Αυτό φαίνεται σε όλη την επιφάνεια. Το πρόσωπο του Νικοδήμου και μεγάλο μέρος του προσώπου του Στεφάνου Ντετσάνσκι έχουν ξεθωριάσει ως το σχέδιο, και το βασιλικό ένδυμα θολώνει από εκτριβές γύρω από τον λώρο. Το κόκκινο βάθος έχει φθαρεί κατά τόπους, αφήνοντας να φανούν τα υποκείμενα στρώματα. Ο Σάββας και ο Δουσάν, αντίθετα, διατηρούν το πλάσιμο, το χρώμα και το μεγαλύτερο μέρος του διακόσμου τους.

Για ένα μνημείο του Πεκ, όπου η επίσκεψη είναι δύσκολη, το αντίγραφο έχει πρακτική αξία πέρα από την τεκμηριωτική. Επιτρέπει να μελετηθεί η ομάδα των προσωπογραφιών ως σύνολο και σε πραγματική κλίμακα, δίπλα στα αντίγραφα άλλων σερβικών και βυζαντινών τοιχογραφιών που φυλάσσει η πινακοθήκη του Βελιγραδίου. Η άνιση κατάσταση των τεσσάρων μορφών είναι, κατά κάποιον τρόπο, μέρος αυτού που καταγράφεται. Η καλύτερα διατηρημένη μορφή είναι ο Αρχιεπίσκοπος που είχε πεθάνει πολλές δεκαετίες πριν ζωγραφιστεί ο τοίχος, ενώ ο κτήτορας του ναού σώζεται δίπλα του ως κάτι λίγο περισσότερο από ένα περίγραμμα.