Η τοιχογραφία του Αγίου Σάββα στους Αγίους Αποστόλους του Πεκ, περ. 1260
Στην κατώτατη ζώνη της κόγχης του ιερού βήματος, στον ναό των Αγίων Αποστόλων στο Πεκ, και μάλιστα στη βόρεια πλευρά, ο πρώτος Αρχιεπίσκοπος της Σερβικής Εκκλησίας κλείνει μια σειρά σεβάσμιων αγίων ιεραρχών. Η τοιχογραφία του Αγίου Σάββα ζωγραφίστηκε γύρω στο 1260 για τον κτήτορα του ναού, τον Αρχιεπίσκοπο Αρσένιο (Arsenije), που υπήρξε μαθητής του Σάββα και έπειτα διάδοχός του στον αρχιεπισκοπικό θρόνο. Ξετυλιγμένο κρατά ο Σάββας ένα ειλητάριο, με χωρίο από την Αναφορά, την κεντρική ευχή της ευχαριστιακής λειτουργίας. Η μορφή παρουσιάζεται εδώ μέσα από το αντίγραφο που φιλοτέχνησε το 1983 ο Ντραγκόμιρ Γιάσοβιτς (Dragomir Jašović), με τέμπερα καζεΐνης σε λινό μουσαμά με προετοιμασία, διαστάσεων 2,50 × 1,00 μ., το οποίο φυλάσσεται στην Πινακοθήκη Τοιχογραφιών του Εθνικού Μουσείου του Βελιγραδίου (αρ. ευρ. 27_1270).
Λίγες απεικονίσεις του Αγίου Σάββα της Σερβίας (Sveti Sava) λένε τόσα πολλά για την Εκκλησία που ίδρυσε. Η μορφή ανήκει σε σύνθεση Συλλειτουργούντων Ιεραρχών, των μεγάλων δηλαδή λειτουργών του χριστιανικού παρελθόντος, που εικονίζονται να ιερουργούν στο ιερό βήμα. Το να τοποθετηθεί ανάμεσά τους ένας προκαθήμενος της Σερβικής Εκκλησίας δεν είχε προηγούμενο στη μεσαιωνική σερβική τέχνη, και η επιλογή αντανακλά τις αξιώσεις της νεοσύστατης αυτοκέφαλης Σερβικής Εκκλησίας.
Ο Άγιος Σάββας ανάμεσα στους Συλλειτουργούντες Ιεράρχες του Πεκ
Οι Άγιοι Απόστολοι είναι ο αρχαιότερος ναός του συγκροτήματος που αργότερα έγινε γνωστό ως Πατριαρχείο του Πεκ. Στην καταγραφή της Tabula Imperii Byzantini της Αυστριακής Ακαδημίας Επιστημών ως ανεγέρτης του αναφέρεται ο Αρχιεπίσκοπος Αρσένιος Α΄, και ο ναός χρονολογείται στα μέσα του 13ου αιώνα. Η ίδια καταγραφή σημειώνει ότι επιγραφή τοιχογραφίας του 14ου αιώνα αποδίδει στον Σάββα την έναρξη του έργου. Έδρα της αρχιεπισκοπής έγινε ο ναός αφότου ο θρόνος μεταφέρθηκε από τη Ζίτσα (Žiča), και από το 1346 έως το 1766 είχε τον βαθμό πατριαρχείου. Το ιερό του βήμα ήταν επομένως η λειτουργική καρδιά της Σερβικής Εκκλησίας, και κάθε λέξη που επιλεγόταν για τους τοίχους του είχε θεσμικό βάρος.
Ο Αρσένιος ηγήθηκε της Εκκλησίας από το 1233 έως το 1263. Τον δάσκαλό του τον τοποθέτησε στην κόγχη, στο τέλος της σειράς των ιεραρχών, ώστε ο Σάββας να ιερουργεί δίπλα στους πιο τιμημένους λειτουργούς της καθόλου Εκκλησίας. Αλλού, τέτοιες σειρές Επισκόπων τις απαρτίζουν καθιερωμένοι Πατέρες της Εκκλησίας. Η ένταξη ενός πρόσφατα κοιμηθέντος τοπικού Αρχιεπισκόπου, τον οποίο ο ίδιος ο διάδοχός του είχε γνωρίσει προσωπικά, παρουσίαζε την αυτοκέφαλη Σερβική Εκκλησία σε αδιάσπαστη λειτουργική κοινωνία μαζί τους. Η αξίωση αυτή διατυπώθηκε μόνο μέσω της θέσης: ο Σάββας εικονίζεται με τα ίδια άμφια, το ίδιο ειλητάριο και την ίδια στάση με όσους στέκονται δίπλα του, και τίποτα στην εικόνα δεν τον υποδεικνύει ως μεταγενέστερο.
Η σύνδεση του Σάββα με τον ναό επέζησε των πρώτων ζωγράφων του. Σε μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Zograf, ο Μπράνισλαβ Τόντιτς (Branislav Todić) υποστηρίζει ότι ο Αρχιεπίσκοπος Νικόδημος (Nikodim, 1317–1324), ο οποίος τιμούσε τον Σάββα περισσότερο από κάθε προκάτοχό του και έβλεπε τη δική του πορεία ως συνέχεια του έργου του αγίου, έκτισε τον παρακείμενο ναό του Αγίου Δημητρίου εν μέρει για να διαδώσει τις ιδέες του Σάββα. Στην εποχή του Νικοδήμου ο Σάββας ίσως θεωρούνταν ήδη προστάτης των Αγίων Αποστόλων. Ο Τόντιτς χρονολογεί μεταξύ 1322 και 1324 τις τοιχογραφίες του Αγίου Δημητρίου, στις οποίες περιλαμβάνονται η Σύνοδος του Αγίου Σάββα και ένα πορτρέτο του αγίου δίπλα στις βασιλικές απεικονίσεις του νότιου τοίχου.
Άμφια, στάση και χρώμα στην τοιχογραφία του Αγίου Σάββα
Ολόσωμος στέκεται ο Σάββας σε βάθος χωρισμένο στα δύο: σκούρο μπλε επάνω, βαθύ πράσινο κάτω, με την αλλαγή του χρώματος περίπου στο ύψος της μέσης του. Το κεφάλι στρέφεται προς τη δεξιά πλευρά του πεδίου, εκεί όπου ξετυλίγεται το ειλητάριο, ενώ το σώμα μένει σχεδόν μετωπικό. Στο δεξί άκρο εισχωρεί στη σύνθεση μια στενή λωρίδα ενός άλλου αμφίου, ανοιχτόχρωμη και σημαδεμένη με μαύρους σταυρούς, που πιθανότατα ανήκει στον επόμενο Επίσκοπο της σειράς. Μια κόκκινη ταινία κλείνει το πεδίο στις άλλες πλευρές.
Τα άμφια, αποδοσμένα με επιμέλεια, είναι εκείνα ιεράρχη που λειτουργεί. Εξωτερικό ένδυμα είναι ένα πολυσταύριο φελόνιο, καλυμμένο με μαύρους σταυρούς πάνω σε ανοιχτόχρωμο βάθος σκιασμένο με γκρίζο και ροζ. Όπου οι πτυχές τέμνουν τους σταυρούς, εκείνοι σπάνε σε κλιμακωτά, γωνιώδη θραύσματα. Το σήκωμα του αριστερού χεριού, που κρατά το ειλητάριο, ανασηκώνει το φελόνιο από εκείνη την πλευρά, και το ύφασμα πέφτει σε μακριές καμπύλες, αφήνοντας να φανεί η ανοιχτοπράσινη φόδρα του στα δεξιά της εικόνας. Στους ώμους απλώνεται το ωμοφόριο, σημαδεμένο κι αυτό με μεγάλους μαύρους σταυρούς, ενώ στον λαιμό διακρίνεται μια ζεστή κόκκινη ταινία. Στη δεξιά πλευρά της μορφής, δίπλα στο γόνατο, κρέμεται ρομβοειδές επιγονάτιο, διακοσμημένο με χρυσό ελικοειδές κόσμημα και με κρόσσια στο τελείωμά του. Κάτω από το φελόνιο το ροζ στιχάριο, με σκούρες κάθετες ρίγες, φτάνει ως το στρίφωμα. Ανάμεσά τους κατεβαίνει μια στενή χρυσή ταινία, το επιτραχήλιο, που καταλήγει σε χρυσό διακοσμημένο τμήμα κοντά στα πόδια. Το επιμανίκιο του δεξιού καρπού επαναλαμβάνει τη χρυσή διακόσμηση και έχει παρυφή με χάντρες.
Η διάταξη των χεριών είναι σαφής. Το αριστερό, υψωμένο σχεδόν ως τον ώμο, πιάνει το επάνω άκρο του ειληταρίου. Κάτω από το φελόνιο βγαίνει το δεξί και περνά μπροστά από το σώμα, με την παλάμη στραμμένη προς τα πάνω και τα δάχτυλα τεντωμένα κάτω από το κατώτερο μέρος του ειληταρίου, κοντά στο τυλιγμένο άκρο του. Διαγώνια ανάμεσα στα δύο χέρια, μπροστά στο επάνω μέρος του σώματος, κρέμεται το ειλητάριο, και η ανοιχτόχρωμη επιφάνειά του είναι, μετά το φωτοστέφανο, το φωτεινότερο σημείο του έργου.
Ένας Επίσκοπος χωρίς κουρά: η κεφαλή του Αγίου Σάββα
![]() |
| Η κεφαλή και το ειλητάριο του Αγίου Σάββα, ναός των Αγίων Αποστόλων, Πατριαρχείο του Πεκ, περ. 1260 (λεπτομέρεια του αντιγράφου του Ντραγκόμιρ Γιάσοβιτς, 1983) |
Η λεπτομέρεια της κεφαλής δείχνει πώς δούλευε ο ζωγράφος. Η σάρκα χτίζεται πάνω σε λαδοπράσινο προπλασμό, ορατό ακόμη στις σκιές των κροτάφων, κάτω από τα ζυγωματικά και κατά μήκος της μύτης. Ώχρινα φώτα καλύπτουν το μέτωπο και το μάγουλο, και σκούρα περιγράμματα ορίζουν τη μακριά, στενή μύτη, τα τοξωτά φρύδια, τα βαριά βλέφαρα. Τα μάτια κοιτούν στο πλάι. Τα γκρίζα μαλλιά κυματίζουν γύρω από τα αυτιά και πλαισιώνουν ψηλό, ρυτιδωμένο μέτωπο. Η μακριά γκρίζα γενειάδα, σκουρότερη από κάτω, χωρίζεται σε βοστρύχους που λεπταίνουν προς τα άκρα και απλώνονται πάνω στο ωμοφόριο. Ώχρινο στο χρώμα, με περίγραμμα από λεπτή φωτεινή γραμμή, το φωτοστέφανο διακόπτεται από διάσπαρτες απώλειες της επιφάνειας.
Το πιο αξιοσημείωτο στοιχείο είναι κάτι που λείπει: δεν υπάρχει κουρά. Στη μεσαιωνική σερβική ζωγραφική η κουρά ήταν το συνηθισμένο σημάδι του κλήρου, και τα περισσότερα πορτρέτα του πρώτου Σέρβου Αρχιεπισκόπου την περιλαμβάνουν. Η μορφή του Πεκ ανήκει σε μια μικρή ομάδα απεικονίσεων του Σάββα που αποκλίνουν από τη συνήθη εικονογραφία του, και εδώ τα μαλλιά καλύπτουν όλη την κορυφή του κεφαλιού. Ο ίδιος ναός έχει και δεύτερη απεικόνισή του, στην πρόθεση: έναν γκριζομάλλη άγιο Επίσκοπο, του οποίου η συντομευμένη επιγραφή παραλείπει τον τίτλο του ως προκαθημένου της Εκκλησίας. Και οι δύο απεικονίσεις δείχνουν τον Σάββα μέσα στον καθιερωμένο τύπο του ιεράρχη, χωρίς διακριτικά που να τον ξεχωρίζουν.
Οι Επίσκοποι του ιερού βήματος είναι έργο δύο καλλιτεχνών. Ο ζωγράφος του βόρειου μισού των Συλλειτουργούντων Ιεραρχών, ο οποίος φιλοτέχνησε και τον Σάββα, φαίνεται πως γνώριζε καλά τις κύριες καλλιτεχνικές τάσεις των μέσων του 13ου αιώνα. Το πλάσιμο του προσώπου, με τις βαθιές σκιές, τα σταθερά επίπεδα και το ζωηρό βλέμμα, στηρίζει την κρίση αυτή και δίνει στη μορφή ατομικό χαρακτήρα μέσα στον καθιερωμένο επισκοπικό τύπο. Τις τοιχογραφίες του ιερού βήματος έχουν μελετήσει ο Τόντιτς, στην εργασία του για τις αρχαιότερες τοιχογραφίες του Πεκ, οι Βόισλαβ Τζούριτς (Vojislav Đurić), Σίμα Τσίρκοβιτς (Sima Ćirković) και Βόισλαβ Κόρατς (Vojislav Korać), στη μονογραφία τους για το Πατριαρχείο του Πεκ, και ο Ντράγκαν Βόιβοντιτς (Dragan Vojvodić), στη μελέτη του για τις διαδοχικές φάσεις της ζωγραφικής διακόσμησης.
Οι επιγραφές της τοιχογραφίας του Αγίου Σάββα
Το όνομα δίπλα στο φωτοστέφανο
Η μορφή κατονομάζεται στα εκκλησιαστικά σλαβονικά, με λευκά γράμματα πάνω στο σκούρο μπλε βάθος. Αριστερά από το φωτοστέφανο βρίσκεται το συντομογραφημένο επίθετο «άγιος», γραμμένο κάτω από τίτλο (titlo), που αναλύεται σε С(ве)ты. Δεξιά, το όνομα САВА. Τα δύο μέρη τα χωρίζει όλο το πλάτος του φωτοστεφάνου, όπως συνηθίζεται για τους επώνυμους αγίους σε αυτή την παράδοση. Η επιγραφή δίνει μόνο το όνομα, χωρίς καμία αναφορά στο αξίωμά του.
Η Αναφορά στο ειλητάριο
Το κείμενο του ειληταρίου είναι γραμμένο σε επτά σύντομους στίχους, με μεγάλα, όρθια, μαύρα κεφαλαία γράμματα ανάμεσα σε λεπτές κοκκινωπές γραμμές χαράκωσης. Ανοίγει με σταυρό και κλείνει με τελεία, ενώ ορισμένες λέξεις συνεχίζονται από τον έναν στίχο στον επόμενο: η εναρκτήρια μετοχή помне-ще μοιράζεται ανάμεσα στους δύο πρώτους στίχους, και η λέξη заповѣдь διαιρείται μετά την πρώτη της συλλαβή. Οι καταληκτικές λέξεις за ны στέκουν μόνες στον τελευταίο στίχο. Το χωρίο προέρχεται από την Αναφορά και σε μετάφραση λέει: «Μνημονεύοντας, λοιπόν, αυτή την εντολή του Σωτήρα και όλα όσα έγιναν για χάρη μας». Στο ελληνικό κείμενο της Θείας Λειτουργίας αντιστοιχεί στο «Μεμνημένοι τοίνυν τῆς σωτηρίου ταύτης ἐντολῆς καὶ πάντων τῶν ὑπὲρ ἡμῶν γεγενημένων».
Είναι τα λόγια με τα οποία ο λειτουργός ανακαλεί την εντολή του Χριστού στον Μυστικό Δείπνο (Λουκ. 22:19, Α΄ Κορ. 11:24–25) και τα γεγονότα της σωτηρίας, και εκφωνούνται στην Αγία Τράπεζα, στο κέντρο της ευχαριστίας. Ζωγραφισμένο στην κατώτατη ζώνη της κόγχης, ακριβώς πίσω από την Αγία Τράπεζα, το ειλητάριο επαναλαμβάνει την ευχή που αναγιγνώσκεται μπροστά του, ώστε ο ζωγραφισμένος Επίσκοπος και ο ζωντανός λειτουργός να λένε τα ίδια λόγια. Αφετηρία για την ανάγνωση αυτής της επιγραφής αποτελεί η εργασία της Γκορντάνα Μπάμπιτς (Gordana Babić) για τα λειτουργικά κείμενα στη σερβική ζωγραφική, η οποία εξέτασε πώς σχετίζονταν οι επιγραφές των ειληταρίων με τη λειτουργική χρήση των χώρων όπου εμφανίζονται.
Το αντίγραφο του Ντραγκόμιρ Γιάσοβιτς στην Πινακοθήκη Τοιχογραφιών του Βελιγραδίου
Ο μουσαμάς του Γιάσοβιτς αναπαράγει τη μορφή σε μέγεθος κοντινό σε εκείνο μιας όρθιας μορφής στον τοίχο, διατηρώντας τα σημεία φθοράς και απώλειας της ζωγραφικής επιφάνειας. Το σκούρο μπλε βάθος είναι διάσπαρτο με μικρές σκούρες κηλίδες και λεπτές γρατζουνιές. Πάνω στο ώχρινο φωτοστέφανο, σημεία τριβής διακόπτουν την επιφάνεια. Μικρές απώλειες σημαδεύουν το ωμοφόριο, το λευκό βάθος του φελονίου και την πλαισίωση, ενώ τα τυλιγμένα άκρα του ειληταρίου έχουν ξεθωριάσει σε μια ανοιχτή ώχρα. Ακόμη και η επιφάνεια του ειληταρίου έχει φθαρεί ανάμεσα στα γράμματα, αν και το κείμενο παραμένει ευδιάκριτο.
Η τέμπερα καζεΐνης σε προετοιμασμένο λινό επέτρεψε στον αντιγραφέα να διατηρήσει τη ματ επιφάνεια της τοιχογραφίας σε φορητό υπόστρωμα. Ένα τέτοιο έργο λειτουργεί ως τεκμήριο του τι υπήρχε στον τοίχο το 1983, αλλά και ως τρόπος μελέτης της τοιχογραφίας του Αγίου Σάββα μακριά από το κτίριο όπου βρίσκεται. Στον μουσαμά, ο Επίσκοπος που κλείνει τη σειρά στο Πεκ συνοδεύεται ακόμη, στο δεξί περιθώριο, από την άκρη του αμφίου του γείτονά του, υπενθύμιση ότι η αρχική μορφή ζωγραφίστηκε ως μέρος μιας σειράς.

